Кіріспе

Спринт жарысы
100 метрлік жарыс

100 метрлік жарыс – жеңіл атлетика жарыстарындағы спринт түрі. Ашық ауадағы ең қысқа және көп қолданылатын жүгіру қашықтығы, бұл жарыс жеңіл атлетика спортындағы ең танымал және беделді жарыстардың бірі. Ол 1896 жылдан бері ерлер арасында, ал 1928 жылдан бері әйелдер арасында жазғы Олимпиада ойындарында өткізіліп келеді. Алғашқы әлем чемпионаты 1983 жылы өткізілді. Қазіргі 100 метрлік Олимпиада немесе әлем чемпионы көбінесе «дүниедегі ең жылдам адам немесе әйел» деп аталады. Нұх Лайлз және Ша'Карри Ричардсон – әлем чемпиондары, ал Марселл Джейкобс және Элейн Томпсон-Хера – ерлер мен әйелдер арасындағы Олимпиада чемпиондары. Ашық ауадағы 400 метрлік жүгіру жолында 100 метрлік жарыс тік учаскеде өткізіледі, ал старт әдетте жарыс түзу сызықты болуы үшін созылып орнатылады. Жарыс алдында және басында жүгірушілерге үш команда беріледі: «орныңызға», «дайындалыңыз» және старт пистолетінің оқ атуы. Жүгірушілер «орныңызға» деген команданы естігенде старттық блоктарға орналасады. «Дайындалыңыз» деген келесі команда оларға тиімдірек старт позициясын қабылдауға және бұлшық еттерін изометриялық түрде кернеуге мүмкіндік береді, бұл оларға жылдам старт беруге көмектеседі. Содан кейін жарыс төрешісі старт пистолетімен жарыстың басталғанын хабарлайды, ал спринтерлер блоктардан алға қарай жүгіріп шығады. Спринтерлер әдетте 50-60 метр аралығында максималды жылдамдыққа жетеді. Содан кейін олардың жылдамдығы финиш сызығына қарай төмендейді. 10 секундтық шегі ерлер арасындағы жылдамдық көрсеткішінің өлшемі болып табылады, ал ең жақсы әйел спринтерлер жарысты 11 секунд немесе одан аз уақытта аяқтайды. Қазіргі ерлер арасындағы әлемдік рекорд – 2009 жылы Ямайкалық Усейн Болттың 9,58 секунд көрсеткен нәтижесі, ал әйелдер арасындағы әлемдік рекорд – 1988 жылы америкалық Флоренс Гриффит Джойнердің 10,49 секунд көрсеткен нәтижесі.

Бастау

Кейбір спортшылар старт кезінде соңғы болып қалуға тырысу сияқты психологиялық ойындар ойнайды. Жоғары деңгейдегі жарыстарда, старт пистолетінің дыбысы мен бастапқы блокқа жасалған алғашқы серпіліс арасындағы уақыт, пистолет пен блоктарға орнатылған сенсорлар арқылы электронды түрде өлшенеді. 0,1 секундтан кем реакция уақыты – бұл қате старт деп есептеледі. 0,2 секундтық интервал старт пистолетінің дыбысы жүгірушілердің құлағына жетуіне және олардың оған ден қою уақытына жұмсалатын уақыттың жиынтығын құрайды. Көп жылдар бойы, егер спринтер екі рет қате старт жасаса, ол дисквалификацияланатын. Бірақ бұл ереже кейбір маңызды жарыстарды көп рет қайта бастауға мүмкіндік берді, нәтижесінде спринтерлер назарынан шығып, шоғырланбайтын болды. 2003 жылдың ақпанында жаңа ереже енгізілді, ол бойынша қатысушылардың бірі бір рет қате старт жасауға құқылы болды, бірақ одан кейін жасалған кез келген қате старт үшін жауапкершілік дисквалификацияға әкелетін. Бұл ереже кейбір спринтерлердің қасақана қате старт жасауына себеп болды, осылайша олар психологиялық артықшылыққа ие болады: реакциясы баяурақ спринтер қате старт жасап, жылдам старт алатынтарды күтуге және келесі старт пистолетінің дыбысын анық естуге мәжбүр етеді, осылайша олардың артықшылығын жояды. Мұндай теріс әрекеттерге жол бермеу және көрермендердің ләззатын арттыру мақсатында, IAAF 2010 жылғы маусымда тағы бір өзгеріс жасады – қате старт жасаған спортшы дереу дисквалификацияланады. Бұл ұсыныс 2005 жылы талқыланғанда наразылық тудырды, себебі бұл бейкүнә қателіктерге орын қалдырмайды деген пікір болды. Джастин Гатлин: «Тек бір қыбырлау немесе аяқтың спазмы бір жылдық еңбекті құртып жіберуі мүмкін» деді. Бұл ереже 2011 жылғы Әлем чемпионатына үлкен әсер етті, онда қазіргі әлем рекордшысы Усайн Болт дисквалификацияланды.

Жарыс ортасы

Жарысқа қатысушылар көбінесе жарыстың ортасынан өткеннен кейін ең жоғары жылдамдыққа жетеді және финиш сызығына қарай жылдамдығын біртіндеп төмендетеді. 100 метрлік жүгіруге дайындық барысындағы басты назар – осы ең жоғары жылдамдықты мүмкіндігінше ұзақ сақтау. 100 метрлік жарыста қарқын мен жүгіру тактикасы аса маңызды емес, себебі нәтижеге жету, негізінен, таза физикалық қабілеттер мен техникаға байланысты.

Аяқтау

IAAF сайыс ережелеріне сәйкес жеңімпаз – денесінің (аяқ-қолдар, бас және мойын есептелмейді) финиш сызығының жақын шетін бірінші болып басып өткен спортшы болып табылады. Сондықтан, финиш сызығын толығымен кесіп өтудің қажеті жоқ. Спортшылардың орналасуы нақты болмаған жағдайда, кімнің бірінші болып финиш сызығын басып өткенін анықтау үшін фотофиниш қолданылады.

Климаттық жағдайлар

Климаттық жағдайлар, әсіресе ауа кедергісі, 100 метрлік жүгірістің нәтижесіне әсер ете алады. Күшті қарсы жел нәтижеге өте зиянды, ал арқа жел нәтижені айтарлықтай жақсартады. Осы себепті, 100 метрлік нәтиже рекордқа жарамды болуы үшін белгілі бір шектегі арқа желге рұқсат етіледі, мұндай жағдай "желге сәйкес" деп аталады. Сонымен қатар, спринтшілер биік тауларда жақсы нәтиже көрсетеді, себебі ауа тығыздығы төмен болып, ауа кедергісі азаяды. Теория бойынша, тығыздығы төмен ауа тыныс алуды сәл қиындатуы мүмкін (оттегінің жартылай қысымы төмендеуіне байланысты), бірақ бұл айырмашылық спринттік қашықтықта сезілмейді, өйткені жарыс басталғанда бұлшықеттер мен қан ағынында қысқа жүгіріске қажетті барлық оттек болады. Биіктікке шектеулер қойылмағанмен, теңіз деңгейінен 1000 метрден жоғары биіктікте көрсетілген нәтижелер "А" әрпімен белгіленеді.

10 секундтық кедергі

10 секундтық шегіз сырғақ жүгіруде ерлер арасындағы 100 метрлік қашықтықта бәрінен қиын деп есептелді. Автоматты уақыт тіркеуімен 10 секундтық шегізді алғаш бұзған адам 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Джим Хайнс болды. Одан бері 180-нен астам спринтер 10 секундтан жылдам нәтиже көрсеткен.

Дисктер орындауы

Олимпиада ойындары сияқты 100 метрлік жарыстар көптің назарын өзіне тартады, әсіресе әлемдік рекорд қол жетімді деп есептелгенде. 1977 жылдан бері электронды уақыт өлшеу міндетті болғаннан кейін ерлер арасындағы әлемдік рекорд он екі рет жаңартылды. Қазіргі ерлер арасындағы әлемдік рекорд – 9,58 секунд. Оны 2009 жылғы Германияның Берлин қаласында өткен жеңіл атлетика чемпионатының финалында 2009 жылғы 16 тамызда жамайкалық Усэйн Болт көрсетті. Ол өзінің бұрынғы әлемдік рекордын 0,11 секундке жақсартты. Әйелдер арасындағы қазіргі әлемдік рекорд – 10,49 секунд. Оны америкалық Флоренс Гриффит Джойнер 1988 жылы 16 шілдеде Индианаполисте өткен АҚШ Олимпиадалық іріктеу кезеңінде көрсетті. Ол Евлин Эшфордтың төрт жылдық әлемдік рекордын 0,27 секундке жақсартты. Бұл нәтиже мен жарыстағы бірнеше спринтерлердің көрсеткіштері жел өлшегіште техникалық бұзушылық болуы мүмкін деген күдік тудырды. Жел өлшегіш 0,0 м/с көрсеткенімен, сол күні желдің күшті болғаны тіркелді. Бұл жарыстан бұрын және кейін өткен барлық спринттерде, сондай-ақ Гриффит Джойнердің көрсеткіші кезінде ұзындыққа секіру трассасында да жоғары жел жылдамдығы байқалды. IAAF және тәуелсіз ұйымдар тапсырысымен жүргізілген ғылыми зерттеулер сол кезде 5 м/с – 7 м/с аралығында рұқсат етілмеген артық жел болғанын растады. Бұл нәтиже заңсыз деп танылуы керек еді, бірақ IAAF бұл қадамға бармады. Осыған байланысты, желдің жағдайы ескерілген ең жақсы нәтиже – 2021 жылы Префонтейн Классикасында Элейн Томпсон-Хераның 10,54 секунд көрсеткіші. Гриффит Джойнердің 1988 жылғы 10,61 секундтік заңды көрсеткіші, Томпсон-Хера (10,54 секунд) және Шелли-Энн Фрейзер-Прайс (10,60 секунд) артында барлық уақыттар тізімінде үшінші орынға ие болар еді. Кейбір рекордтар рұқсат етілмеген допинг қолданудың салдарынан бұзылды. Әсіресе, 1988 жылғы жазғы Олимпиадада канадалық Бен Джонсон жеңістен айырылып, медалі мен әлемдік рекордынан бас тартылды. Джим Хайнс, Ронни Рэй Смит және Чарльз Грин 1968 жылғы 20 маусымда «Жылдамдық түнінде» 100 метрде 10 секундтық шекті бұзған алғашқы спринтерлер болды. Хайнс сондай-ақ 1968 жылғы Олимпиадада 100 метрді жеңіп, 10 секундтан төмен көрсеткен алғашқы ресми электронды уақытты тіркеді. Боб Хейз 1964 жылғы Олимпиадада желдің көмегімен 9,91 секунд көрсетті.

Көмектелген белгілер

2,0 метр/секундтан жоғары соққан желмен тіркелген кез келген нәтиже рекордтық мақсатта есептелмейді. Төменде желдің көмегімен көрсетілген уақыттардың тізімі (9,80-ге тең немесе одан да жоғары). Заңды көрсеткіштерден асып түскен уақыттар ғана көрсетілген: Джастин Гатлин 2011 жылы жапондық Kasupe телешоуында 9,45 (+20 м/с) көрсетті, желдің жылдамдығы секундына 25 метрден асып түсті. Әлемдік жеңіл атлетика федерациясы осы нәтижені ресми деп мойындамады. Тайсон Гей (АҚШ) 2008 жылдың 29 маусымында Орегон штатының Юджин қаласында өткен АҚШ Олимпиадалық іріктеу кезінде 9,68 (+4,1 м/с) көрсетті. Обадел Томпсон (BAR) 1996 жылдың 13 сәуірінде Техас штатының Эль-Пасо қаласында биік таулы аймақта 9,69 (+5,7 м/с) көрсетті, бұл 12 жыл бойы 100 метрге арналған ең жылдам уақыт болып сақталды. Андре Де Грасс (Канада) 2017 жылдың 18 маусымында Стокгольмде өткен «Алмаз лигасы» жарысында 9,69 (+4,8 м/с), 2021 жылдың 21 тамызында Орегон штатының Юджин қаласында өткен «Алмаз лигасы» жарысында 9,74 (+2,9 м/с) және 2015 жылдың 12 маусымында Орегон штатының Юджин қаласында өткен NCAA ашық алаңдағы жарыста 9,75 (+2,7 м/с) көрсетті. Ричард Томпсон (Тринидад және Тобаго) 2014 жылдың 31 мамырында Флорида штатының Клермонт қаласында 9,74 (+5,0 м/с) көрсетті. Дарвис Паттон (АҚШ) 2013 жылдың 30 наурызында Техас штатының Остин қаласында 9,75 (+4,3 м/с) көрсетті. Трейвон Бромелл (АҚШ) 2022 жылдың 30 сәуірінде Джексонвиллде 9,75 (+2,1 м/с), 2015 жылдың 26 маусымында Орегон штатының Юджин қаласында 9,76 (+3,7 м/с) және 2014 жылдың 18 мамырында Техас штатының Люббок қаласында 9,77 (+4,2 м/с) көрсетті. Чурэнди Мартина (Аруба) 2006 жылдың 13 мамырында Техас штатының Эль-Пасо қаласында биік таулы аймақта 9,76 (+6,1 м/с) көрсетті. Карл Льюис (АҚШ) 1988 жылдың 16 шілдесінде Индианаполисте өткен АҚШ Олимпиадалық іріктеу кезінде 9,78 (+5,2 м/с) және 1991 жылдың 24 тамызында Токиода өткен Әлем чемпионатында 9,80 (+4,3 м/с) көрсетті. Морис Грин (АҚШ) 2004 жылдың 31 мамырында Орегон штатының Юджин қаласында 9,78 (+3,7 м/с) көрсетті. Ронни Бейкер (АҚШ) 2018 жылдың 26 мамырында Орегон штатының Юджин қаласында өткен «Алмаз лигасы» жарысында 9,78 (+2,4 м/с) көрсетті. Фред Керли (АҚШ) 2021 жылдың 21 тамызында Орегон штатының Юджин қаласында өткен «Алмаз лигасы» жарысында 9,78 (+2,9 м/с) көрсетті. Андре Кейсон (АҚШ) 1993 жылдың 16 маусымында Орегон штатының Юджин қаласында 9,79 (+5,3 м/с) және (+4,5 м/с) көрсетті. Фауэр Аш (Нигерия) 2022 жылдың 30 сәуірінде Луизиана штатының Батон-Руж қаласында 9,79 (+3,0 м/с) көрсетті. Уолтер Дикс (АҚШ) 2008 жылдың 29 маусымында Орегон штатының Юджин қаласында өткен АҚШ Олимпиадалық іріктеу кезінде 9,80 (+4,1 м/с) көрсетті. Майк Роджерс (АҚШ) 2014 жылдың 31 мамырында Орегон штатының Юджин қаласында 9,80 (+2,7 м/с) және 2014 жылдың 27 маусымында Калифорния штатының Сакраменто қаласында 9,80 (+2,4 м/с) көрсетті. Терренс Лэрд (АҚШ) 2021 жылдың 15 мамырында Техас штатының Колледж Стейшн қаласында 9,80 (+3,2 м/с) көрсетті. Марвин Брейси (АҚШ) 2022 жылдың 4 маусымында Флорида штатының Монверде қаласында 9,80 (+2,9 м/с) көрсетті. Ноа Лайлз (АҚШ) 2023 жылдың 21 мамырында Бермудадағы Девонширде 9,80 (+4,4 м/с) көрсетті.

Жою белгілері

Тим Монтгомери 2002 жылғы 14 қыркүйекте Парижде 9,78 (+2,0 м/с) нәтиже көрсетті, ол сол кезде әлемдік рекорд ретінде расталды. Бірақ, 2005 жылғы желтоқсанда оның BALCO ісінде есірткі қолдану және есірткі тасымалдау бойынша айыпталуынан кейін рекорд күштен шығарылды. Бұл көрсеткіш Әсафа Пауэлл алғаш рет 9,77 көрсеткенге дейін әлемдік рекорд болып сақталды. Бен Джонсон 1988 жылғы 24 қыркүйекте Сеулдегі Олимпиадада 9,79 (+1,1 м/с) нәтиже көрсетті, бірақ жарыстан кейін станозололға допинг-тестісі оң нәтиже бергендіктен дисквалификацияланды. Ол кейіннен 1981-1988 жылдар аралығында есірткі қолданғанын мойындады, ал 1987 жылғы 30 тамызда Римде өткен әлем чемпионатындағы 9,83 (+1,0 м/с) нәтижесі де күштен шығарылды.

Ерлер

Жыл Уақыты Спортшы Орналасу197210.07 Мюнхен197310.15 Дакар19749.9 Лос-Анджелес197510.05 Цюрих197610.06 Монреаль19779.98 Гуадалахара197810.07 Евгений10.07 Колорадо Спрингс10.07 Цюрих197910.01 Мексика қаласы198010.02 Вествуд198110.00 Далас198210.00 Модесто19839.93 Колорадо Спрингс19849.96 Афина19859.98 Модесто198610.00 Берлин19879.93 Рим19889.92 Сеул19899.94 Хьюстон19909.96 Вильнев-д'Аск9.96 Сестриер19919.86 Токио19929.93 Уолнат19939.87 Штутгарт19949.85 Лозанна19959.91 Монреаль19969.84 Атланта19979.86 Афина19989.86 Уолнат Афина19999.79 Афина20009.86 Берлин20019.82 Эдмонтон20029.89 Рим20039.93 Мито20049.85 Афина20059.77 Афина20069.77 Гейтсхед Цюрих20079.74 Риети20089.69 Бейжің20099.58 Берлин20109.78 Лондон Риети20119.76 Брюссель20129.63 Лондон20139.77 Мәскеу20149.77 Брюссель20159.74 Доха20169.80 Евгений20179.82 Евгений20189.79 Брюссель20199.76 Доха20209.86 Форт-Уэрт20219.76 Найроби20229.76 Евгений20239.83 Нью-Йорк қаласы Будапешт Xiamen Евгений

Әйелдер

Жыл Уақыты Спортшы Орны 197211.07 Мюнхен197311.07 Дрезден197411.13 Рим197511.13 Дрезден197611.01 Монреаль197710.88 Дрезден197810.94 Дрезден197910.97 Дрезден Уолнат198010.93 Дрезден198110.90 Колорадо Спрингс198210.88 Карл Маркс Штадт198310.79 Колорадо Спрингс198410.76 Цюрих198510.86 Берлин198610.88 Риети198710.86 Белград Потсдам198810.49 Индианаполис198910.78 Прово199010.78 Севилья199110.79 Виго199210.80 Саламанка199310.82 Лозанна Штутгарт Штутгарт199410.77 Лозанна199510.84 Гётеборг199610.74 Милан199710.76 Брюссель199810.65 Йоханнесбург199910.70 Севилья200010.78 Лондон200110.82 Эдмонтон200210.91 Манчестер200310.86 Монако200410.77 Пловдив200510.84 Лозанна200610.82 Кингстон200710.89 Кингстон200810.78 Юджин Пекин200910.64 Шанхай201010.78 Юджин201110.70 Юджин201210.70 Кингстон201310.71 Москва201410.80 Монако201510.74 Сен-Дени201610.70 Кингстон201710.71 Кингстон201810.85 Доха Берлин201910.71 Доха202010.85 Рим202110.54 Юджин202210.62 Монако202310.65 Кингстон Будапешт

Ұлдар

Жасы Уақыт Жел (м/с) Спортшы Күні Орналасу Жасы Ref 5 15.93 −2.1 Кай Сапп 8 маусым 2019 Хендерсон, АҚШ 6 14.30 +1.7 Уилли Вашингтон 24 шілде 2010 Дарем, АҚШ 7 13.46 −1.7 6 тамыз 2011 Нью-Орлеан, АҚШ 8 12.80 +0.5 29 шілде 2012 Балтимор, АҚШ 9 12.45 +1.1 3 тамыз 2013 Ипсиланти, АҚШ 10 12.06 −0.4 Найкколс Харбор 8 маусым 2016 Лэндовер, АҚШ 11 11.86 +0.1 25 маусым 2017 Балтимор, АҚШ 12 11.16 +2.0 Шинго Ямамото 4 қазан 1998 13 10.82 +1.2 Даррел Браун 10 шілде 1998 Джорджтаун, Гайана 14 10.51 −0.7 Сачин Деннис 31 наурыз 2017 Кингстон, Ямайка 15 10.20 +2.0 23 наурыз 2018 Кингстон, Ямайка 16 10.09 +0.7 Пурипол Бунсон 2 тамыз 2022 Кали, Колумбия 17 10.01 +2.0 Ёсихидэ Кирю 29 сәуір 2013 Хиросима, Жапония 18 9.97 +1.8 Трэйвон Бромелл 13 маусым 2014 Юджин, АҚШ 19 9.84 +1.3 25 маусым 2015 Юджин, АҚШ

Қыздар

Жасы Уақыт Жел (м/с) Спортшы Күні Орналасу Жасы 5 16.12 +1.6 Микален Коттон 9 шілде 2016 Орландо, АҚШ 6 14.89 0.0 Стейси Онепунука 6 шілде 2013 Меса, АҚШ 7 13.97 −0.4 Пэйтон Пэйни 25 шілде 2015 Дарем, АҚШ 8 13.55 +1.5 Харизма Уоткинс 1 маусым 2019 Мирамар, АҚШ 9 12.67 +1.7 Пэйтон Пэйни 9 шілде 2017 Гринсборо, АҚШ 10 12.15 +0.5 26 шілде 2018 Гринсборо, АҚШ 11 11.75 +1.6 28 шілде 2019 Сакраменто, АҚШ 12 11.75 +1.6 28 шілде 2019 Сакраменто, АҚШ 13 11.54 −1.2 Тиа Клейтон 27 мамыр 2018 Дугласвилл, АҚШ 14 11.27 +1.4 29 наурыз 2019 Кингстон, Ямайка 15 11.13 +1.7 Бриана Уильямс 17 наурыз 2018 Джексонвилл, АҚШ 16 10.98 +2.0 Кандас Хилл 20 маусым 2015 Шорлайн, АҚШ 17 10.94 +0.6 Бриана Уильямс 21 маусым 2019 Кингстон, Ямайка 18 10.89 +1.8 Катрин Краббе 20 шілде 1988 Берлин, Шығыс Германия 19 10.75 +1.3 Ша'Карри Ричардсон 8 маусым 2019 Остин, АҚШ