Кіріспе
1270 жылы Ифрикияға қарсы крест жорығы – Франция королі Людовик IX бастаған екінші крест жорығы, ол 1270 жылы Тунистегі Хафсид әулетіне қарсы бағытталған. Бұл крест жорығы Людовик IX-тың Туниске қарсы жорығы немесе Людовик ІХ-тың екінші крест жорығы деп те аталады. Людовик Тунис жағалауына келгеннен кейін көп ұзамай дизентериядан қайтыс болғандықтан, крест жорысында ірі шайқастар болған жоқ. Крестшілер мен Хафсидтер арасында Тунис шарты жасалды. Аумақта ешқандай өзгеріс болмаса да, христиандарға сауда және бірқатар саяси құқықтар берілді. Көп ұзамай крестшілер Еуропаға қайтып оралды.
The Eighth Crusade was the second Crusade launched by Louis IX of France, this one against the Hafsid dynasty in Tunisia in 1270. It is also known as the Crusade of Louis IX Against Tunis or the Second Crusade of Louis. The Crusade did not see any significant fighting as Louis died of dysentery shortly after arriving on the shores of Tunisia. The Treaty of Tunis was negotiated between the Crusaders and the Hafsids. No changes in territory occurred, though there were commercial and some political rights granted to the Christians. The Crusaders withdrew back to Europe soon after.
Киелі жердегі жағдай
Жетінші крест жорығының сәтсіз аяқталуына, Франция патшасы Людовик IX-тың мамлюктерге түскенін қарамастан, патша крест жорықтарына деген қызығушылығын жоғалтпады. Ол 1254 жылдан 1266 жылға дейін Аутримердегі елді мекендерге қаржылық және әскери көмек беруді жалғастырды, соңында Киелі жерге қайта оралуды көздеді.
Иерусалим патшалығы
Жетінші крест жорығы 1254 жылдың 24 сәуірінде Францияның Людовик IX-ы Киелі жерден кеткен кезде ресми түрде аяқталды. Ол Сергиннің Геффриін өзінің өкілі ретінде, Иерусалим Корольдігінің сенашалы лауазымына тағайындап кетті. Корольдіктің баллиі – Ибелиннің Иоанны болды, ол 1254 жылы өз туысы Арсуфтың Иоаннының орнын басты. Арсуфтың Иоанны Кипрге қайтып оралды, онда ол Кипрдің Хью II-нің регенті Антиохиялық Плеанске кеңес берді, ол Кипр және Иерусалим Корольдіктеріне де талапкер еді. 1254 жылдың мамыр айында Иерусалимнің Конрад II-нің қайтысы Иерусалимнің номиналды тәжін оның екі жасар ұлы Конрадинге берді. Кетуіне дейін Людовик Дамаскпен 1256 жылдың қазанына дейін күшінде болатын бітімге келісті, бұл Дамаск пен Алеппоның әмірі Насир Юсуфтың моңғолдардан сескенуін көрсетеді. Осы себепті ол франктармен соғысқысы келмеді. Мысыр сұлтаны Айбак та соғыстан қашып, 1255 жылы франктармен он жылдық бітімге келді. Яффа осы бітімнен тыс қалды, себебі сұлтан оны Палестина порты ретінде бағындыруды көздеді. Орнатылған шекара тым қауіпсіз болған жоқ. 1256 жылдың қаңтарында Иерусалимнің мамлюк әкімі франк шабуылшыларын жазалау үшін наурыз айында жорық ұйымдастырды, бірақ ол жеңіліп, қаза тапты. Айбак кейіннен халифа әл-Мустасимнің делдалдығымен Дамаскпен жаңа келісім жасады. Екі мұсылман басшысы да франктармен бітімді жаңартты, бұл жолы Палестина мен Яффа да оған енді.
IV қала
Латын патриархы Робер Нантский 1255 жылы VII крест жорығында Людовик IX-пен бірге тұтқынға алынып, содан кейін қайтыс болды. Папа Александр IV тағайындаған жаңа патриарх – Джеймс Панталеон, ол Верден епископы болып, кейін Александрдың орнын басатын болып тағайындалып, Урбан IV есімін алды. Ол 1249 жылы Крайстбург шартының келісіміне көмектескен Пруссия крест жорықтарында тәжірибелі болған. 1255 жылдың желтоқсанында патриарх болып тағайындалды, бірақ Акраға 1260 жылдың жазында ғана жетті. Осының салдарынан, патшалық жоғары патриархтың көмегінен айырылып, мұсылмандар мен моңғолдардың үздіксіз қауіп-қатеріне және ішкі дау-жанжалдарға тап болды.
Сент-Сабас туралы қақтығыс
Мамлюктер мен әйюбиттер арасындағы мұсылман соғыстарымен және Леванттың моңғол шапқыншылығымен қатар, Аутример мемлекеттері Сент-Сабас соғысына қатысқан түрлі итальян саудагерлерімен де күресуге мәжбүр болды. Италияның Генуя, Венеция және Пиза қалалары әрбір Аутример теңіз портында өкілдік сақтап, Жерорта теңізі саудасын бақылады. Бұл сауда мұсылман әмірлеріне де тиімді болды, және екі тарап та осы табыс көздерін тоқтату қорқынышынан келісімдерге қол қоюға дайындық танытты. Пиза мен Генуя арасындағы шиеленіс ұзақ уақыт бойы күшейіп келді, және 1250 жылы генуялық саудагерді венециялық өлтірді, нәтижесінде Аккрада көшеде қақтығыс болды. Луи 1254 жылы Еуропаға оралғанда, қайтадан қиындықтар туды. 1256 жылы Венециялық және Генуялық саудагерлік колониялары арасындағы бәсекелестік Аккрадағы Сент-Сабас монастырының иелігі үшін күреске ұласты. Генуялықтар, Пизалық саудагерлердің көмегімен, Венециялық кварталға шабуыл жасап, олардың кемелерін өртеп жіберді, бірақ венециялықтар оларды ығыстырып шығарды. Содан кейін Филипп Монфорт венециялықтарды Тирден қуды. Венециялықтарды Арсуфтың Иоанны, Яффаның Иоанны, Бейруттың Иоанн II, Темплерлер ордені, Тевтон ордені және Пизалықтар қолдады. Госпитальерлер генуялықтарды қолдады. 1257 жылы венециялықтар монастырды басып алып, оның бекіністерін қиратты, бірақ генуялықтарды толығымен қууға қол жеткізе алмады. Генуялық квартал блокадаға алынды, содан кейін оларға жақын жерде орналасқан Госпитальерлердің кешенінен жабдықтау жеткізілді. Филипп Монфорт та Тирден азық-түлік жіберді. 1257 жылдың тамызында Арсуфтың Иоанны Генуяның итальяндық одақтасы Анкона Республикасына Аккрадағы сауда құқықтарын беру арқылы соғысты аяқтауға тырысты, бірақ Филипп Монфорт пен Госпитальерлерден басқа, қалған ақсүйектер Венецияны қолдауын жалғастырды.
Акраға қайтып келген қуаныш
Кипрдің Плезансасы Кипр патшайымы және Иерусалимнің регенті болды. 1258 жылдың ақпан айында ол өзінің бес жасар ұлы Кипр патшасы Хью II-мен Триполиге ағасы Антиохиялық Богемонд VI-мен кездесуге келді. Иерусалимнің Жоғарғы соты шақырылды және Богемонд одан корольдікте ұзақ уақыт болмаған Конрадиннен кейін келесі мұрагер ретінде Хью II-нің талаптарын растауын сұрады. Бұл Хьюды Плезанс регент ретінде патшалық билік ретінде тануды талап етті. Богемонд өз қарындасының қатысуымен азаматтық соғысты тоқтатуға үміттенген. Ибелиндер Хью мен Плесанстың, сондай-ақ Темплиерлер мен Тевтондық рыцарлардың талаптарын мойындады. Алайда, госпитальдықтар Конрадиннің қатысуынсыз шешім қабылдау мүмкін емес екенін мәлімдеді. Осылайша патшалық отбасы азаматтық соғысқа тартылды. Венециялықтар Плесанса мен оның ұлын қолдады. Генуя, госпитальдықтар және Монфорт Филипп Конрадинді қолдады, бірақ олар бұрын Фридрих II-нің жаулары болған. Көпшілік дауыспен Плезанс регент ретінде танылды. Арсуфтық Иоанн биліктен кетіп, бірден қайта тағайындалды. Содан кейін Богемондпен бірге Кипрге оралып, өзінің кепілгеріне бүлікшілерге қарсы қатаң әрекет етуді тапсырды. Жаңа латын патриархы Акроға келгенге дейін проблемалар шыңына жетті. Джеймс Панталеон пруссиялықтармен қарым-қатынаста үлкен қабілет көрсеткенмен, Киелі жердегі жағдай әлдеқайда үлкен проблеманы тудырды. Ол Плесансқа қолдау көрсетіп, Александр IV-ке әрекет жасауға шақырды. Рим папасы үш республикадан келген өкілдерді Витербодағы сарайына шақырып, бірден соғыс тоқтатылсын деп бұйырды. Венеция мен Пиза дипломаттары Сирияға Генуя кемесімен, ал Генуялықтар Венеция кемесімен келуге тиіс еді. Елшілер 1258 жылдың шілдесінде жолға шықты, бұл іс жүзінде ірі қақтығыстар болғаннан кейін болды. Генуя адмирал Россо делла Турканың басшылығымен флотты жіберді, ол маусым айында Тирдің жағасына келіп, онда орналасқан генуялық эскадрильяларға қосылды. 23 маусымда Тирден бір флот жөнелтілді, ал Филипп Монфорт әскерлері жағалауға қарай жүріп кетті. Венеция мен Пизаның Лоренцо Тиеполоның басшылығымен кішігірім күші болды, ол әскери адам емес еді, кейіннен Венеция догесі болып сайланды. Акредегі шешуші шайқас 1258 жылы 24 маусымда болды, генуэздіктер Тирге кері шегінді. Филипптің алға жылжуын акреялық отаршылар тоқтатты, ал қаладағы генуэздік квартал басып алынды. Нәтижесінде генуялықтар Акроны тастап, өзінің штаб-пәтерін Тирда орнатты. 1259 жылдың сәуір айында папа сол кездегі Бейт-Лехем епискобы, кейіннен латын патриархы Томас Агниді дауды шешу үшін Шығысқа жіберді. Сол уақытта Арсуфтың Иоанн баилиі қайтыс болды және Плезанс Акроға келді және Джеффри Саргинсті баилиі етіп тағайындады. Ол Агнимен бірге соғыс бітіру туралы келісімге қол қойды. 1261 жылдың қаңтарында Жоғарғы сот пен итальяндықтардың өкілдері арасында кездесуде келісімге қол жеткізілді. Генуялықтар өзінің штабын Тирде, ал венециялықтар мен пизалықтар Акрода ұстады. Соғыс жүргізген ақсүйектер мен әскери ордендер де татуласты. Бірақ итальяндықтар бұл келісімді ешқашан түпкілікті деп санамаған, олардың соғысы көп ұзамай қайтадан басталды, бұл барлық сауда мен Сирия жағалауындағы теңіз тасымалына зиян келтірді, 1270 жылға дейін теңіз шайқастары болды. Саргинс Геффри патшалығындағы тәртіпті қалпына келтірді. Алайда оның өкілеттігі Триполи графтығына дейін созылмады. Ол жерде Джеффридің вассалы Генрих Джебаилдің Богемонд VI-ға қарсы соғысы жүрді. Генрихтің туысы Бертран Эмбриако Бертран Триполидің қызы Люцияның регенті болғанына қарамастан, Триполидің өзінде Богемонтқа шабуыл жасады. 1258 жылы барондар Триполиге аттанған, Богемонт тұрған қаланы қоршап алған. Богемонт Бертраннан жеңіліп, жараланды, содан соң тамплиерлер оны құтқару үшін адам жіберді. Бір күні Бертранға бейтаныс шаруалар шабуыл жасап, өлтіреді. Ол бас жарып, оның басын Богемонтқа сыйға жіберді. Богемондтың кісі өлтіруге ықпал еткеніне ешкім күмәнданып отырған жоқ. Көтерілісшілер Джебайлге кері шегінді, ал енді Антиохия мен Эмбриако отбасы арасында қандастық қақтығыс болды.
Византиялықтар Константинополді қайта басып алады
Сент-Сабас соғысының белгісіз аяқталуы Сириядан тыс да салдарға ие болды. Константинопольдің Латын империясы итальян саудасының көмегімен гүлденді. Венеция Константинопольде де, Эгей аралдарында да иеліктерге ие болғандықтан, империяның сәттілігіне ерекше қызығушылық танытты. Оған қарсы Генуя Никея императоры Михаил VIII Палеологты белсенді түрде қолдады. Михаил 1259 жылы Пелагония шайқасында жеңіс алып, Византияны қайта жаңғыртудың негізін қалады, онда Ахая князі Вильгельм Вильгардуин және оның барлық барондары тұтқындалды, сондай-ақ жартылай аралдың шығыс бөлігіндегі маңызды қамалдарды беруге мәжбүр болды. 1261 жылдың наурыз айында Михаил генуэздермен шарт жасады, оларға қазіргі және болашақ барлық иеліктерінде артықшылықты құқық берді. 25 шілдеде генуэздердің көмегімен оның әскері Константинопольге кірді. Төртінші крест жорығының нәтижесінде құрылған Латын империясы таратылды.
Кипр және Иерусалим регентшілігі
Плезанс 1261 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Оның ұлы Кипрдің Иуг II-сі, сол кезде сегіз жаста болған, бірақ Кипр мен Иерусалим тақтарына талапкерлік құқығы бар еді, сондықтан регент қажет болды. Иуг II-нің әкесі, Кипрдің Генрих I-нің екі қарындасы болған. Үлкені – Мари де Лузиньян, ол Бриеннің Вальтер IV-іне үйленді, жасөгей қайтыс болып, Хью де Бриенді қалдырды. Кішісі, Кипрдің Изабелласы, Антиохияның Генрихына, Антиохияның Богемонд V-нің бауырына үйленді. Олардың ұлы, Кипрдің Иуг III-і, өз інісінен үлкен болды, ал Изабелла оларды екеуін де тәрбиеледі. Хью де Бриен, таққа ең жақын мұрагер болғанымен, регенттік үшін әйелімен және оның ұлымен бәсекелесуге құштар емес еді. Біраз ойластырудан кейін Кипрдің Жоғарғы соты Иуг III-ті регент етіп тағайындады. Жоғарғы сотқа мәселені қайта қарау үшін уақыт берілді, және Изабелла күйеуімен бірге 1263 жылдың көктеміне дейін Акраға келген жоқ. Ол де-факто регент ретінде қабылданды, бірақ оған адалдық серт беруден бас тартты. Мұны Конрадин қатысқанда ғана жасауға болар еді. Саргинс Геффри бейлі лауазымынан бас тартты, оны Изабелла күйеуіне берді, ал ол күйеуінсіз Кипрге қайтып келді. Изабелла 1264 жылы Кипрде қайтыс болды, және Иерусалим регенттігі тағы бос қалды. Кипрдің Иуг III-і оған талап қойды, бірақ енді Хью де Бриен де қарсы талап етті. Ол Францияның дәстүріне сәйкес, үлкен қарындастың ұлы кіші қарындастың ұлынан басымдыққа ие, олардың жасы ерекшеленбесе де, деп мәлімдеді. Аутремердің заңгерлері бұл аргументті қабылдамады және шешуші фактор соңғы лауазым иесімен туыстық байланыс екенін шешті. Изабелла соңғы регент ретінде қабылданғандықтан, оның ұлы Иуг III оның немере інісінен басымдық алды. Ақсүйектер мен жоғары шенеуніктер оны бірауыздан қабылдап, анасына көрсетілмеген құрметті көрсетті. Маңыздысы, Иуг III-ті Госпиталдық және ғибадатхананың Ұлы магистрлері, Хью де Ревел мен Томас Берар мойындады. Ол ресми бейлі тағайындамады, бірақ Акко үкіметі тағы да Джеффри Саргинске сеніп тапсырылды.
Моңғолдар
Киелі жердегі жағдай 1240 жылдары басталған моңғолдардың көтерілуімен, әсіресе Левантты басып алуларымен күрделенді. Моңғолдар империясының оңтүстік-батыс бөлігінде Ильханатты құрды, ол мұсылман әулеттерінің ықпалына қарсы салмақ ретінде тамаша қызмет етті, бірінші кезекте Әйюбидтерді жеңіп алды. Олардың мамлюктермен және христиандық Батыспен қарым-қатынастары үнемі өзгеріп отырды, кейде одақтас, кейде жау болып табысты.
Людовик IX мен монғолдар
Луи IX сол кездегі моңғол билеушілерімен де байланыста болды. 1248 жылы алғашқы крест жорығы кезінде Луиге Армения мен Парсыда орналасқан моңғол әскери қолбасшысы Эльжигидейдің елшілері келді. Эльжигидей египеттіктер мен сириялықтардың күш біріктіруіне жол бермеу үшін король Луидің Мысырға қонуын ұсынды, ал ол өзі Бағдадқа шабуыл жасады. Луи доминикандық Андре де Лонжумеоны Моңғолиядағы Ұлы хан Гююк ханға елші ретінде жіберді. Гююк елші оның сарайына жеткенге дейін қайтыс болды, сондықтан екі тараптан да ешқандай шара қабылданбады. Оның орнына Гююк ханның әйелі және қазіргі регенті Оғұл Қаймыш дипломатиялық ұсыныстан әдеппен бас тартты. Луи моңғол сарайына тағы бір елші, францискандық Вильгельм Рубрукты жіберді, ол Моңғолиядағы Ұлы хан Мөңкеге барды. Ол бірнеше жыл моңғол сарайында болды. 1259 жылы Моңғол империясының батыс бөлігіндегі Алтын Орданың билеушісі Берке Луидің бағынуын талап етті. Керісінше, моңғол императорлары Мөңке мен Хубилайдың інісі, Ильхан Хулағу хан Франция патшасына әскери көмек сұраған хат жіберді, бірақ ол хат Францияға жетпеді.
Персиядағы қастандықшылардың жойылуы
1257 жылы моңғол әскері Персияда болды, ал Хулағу кісі өлтіретін исмаилилер тобы – Ассасиндерге қарсы жорыққа шықты. Олардың билеушісі Рүкн ад-Дин Хурша дипломатиялық амалдар арқылы апаттың алдын алуға тырысты. Хулағу Дамаванд пен Аббас Абад арқылы Ассасиндердің алқаптарына баяу жылжумен ілгері өтті. Моңғол әскері Аламұт қамалына жақындағанда, Рүкн ад-Дин басылысты. Бірақ қамалдың басшысы басылысқа бас тартты және ол бірнеше күн ішінде күшпен жауланды. Рүкн ад-Динді Қарақорумға Мөңкемен кездесуге жіберді, бірақ Мөңке оны қабылдаудан бас тартты. Ассасиндердің әлі жауланбаған екі бекінісі – Гердкух пен Ламбсар қамалы болды, және Рүкн ад-Динге олардың басылысуын ұйымдастыру тапсырылды. Жолда ол өлтірілді, ал Хулағуға бүкіл топты құрту туралы бұйрық берілді. 1257 жылдың соңында Парсы тауларында Ассасиндердің тек бірнеше белгілі өкілдері ғана қалды.
Сириядағы моңғолдар
1258 жылы Хулагу басқаратын моңғол әскері Бағдатты қоршауда Аюбилерді жеңіп, қаланы қастандықтарға қарсы сәтті науқаннан кейін тонады. Оның әйелі Докуз Хатун қаладағы христиан достарын сақтап қалды. Хулагу содан кейін Сирияға, Левант аймағына жорық жасады. Мұнда моңғолдар Арменияның Хетум I және Антиохияның Богемонд VI сияқты христиан одақтастарымен бірікті. Бірлескен әскер 1260 жылдың қаңтарында Алеппоны қоршауды, ал наурыз айында Дамаскі басып алды. Бұл Аюбилердің соңғы қалдықтарын жойды. Алайда, христиандардың – Китбука, Хетум және Богемондтың басып алынған мұсылман қалаларына салтанатты түрде кіргені туралы мәлімет күмәнді. Абақа Мамлюктерге қарсы батыс христиандарымен ынтымақтастық орнатуға тырысты. 1267 жылдан бастап ол Климент IV-ке хаттар жіберіп, 1268 жылы Еуропаға елшілік жіберді, өзінің, Батыс және қайын атасы Михаил VIII күштері арасында франко-моңғол одағын құруға ұмтылды. 1267 жылы папа мен Арагон королі Яков I Джейме Аларик де Перпиньянды Абақаға елші ретінде жіберді. 1267 жылы папаның жауабы моңғолдардан келген бұрынғы хабарламаларға оң пікір білдіріп, Ильханды жақын арада өтетін крест жорығы туралы хабардар етті: Ақаба Римнен және Арагонның Джеймс I-нен жауап алды, бірақ бұл Джеймстің 1269 жылы Акраға жасаған сәтсіз жорығына себеп болғаны белгісіз. Абақа Арагон патшасына хат жазып, ағасы Ағайды Арагондықтар Киликияға келгенде олармен қосылуға жіберетінін мәлімдеді. Абақа Англияның Эдуард I-іне де елшілік жіберді. 1268 жылы Климент IV қайтыс болды және тарихтағы ең ұзақ папа сайлауынан кейін 1271 жылдың қыркүйегінде Григорий X оның орнына келді. 1274 жылы Абақа Лионның екінші кеңесіне Григорий X-қа моңғолдық делегацияны жіберді, онда Абақаның хатшысы Рихалдус жиналысқа Хулагудың христиандарға деген мейірімділігін еске салып, Абақаның Сириядан мұсылмандарды қууды жоспарлап отырғанына сендіретін есеп оқыды.
Aqaba received responses from Rome and from James I of Aragon, though it is unclear if this was what led to James' unsuccessful expedition to Acre in 1269. Abaqa is recorded as having written to the Aragonese king, saying that he was going to send his brother, Aghai, to join the Aragonese when they arrived in Cilicia. Abaqa also sent embassies to Edward I of England. Clement IV died in 1268 and, following the longest papal election in history, was succeeded by Gregory X in September 1271. In 1274, Abaqa sent a Mongol delegation to Gregory X at the Second Council of Lyons, where Abaqa's secretary Rychaldus read a report to the assembly, reminding them of Hulagu's friendliness towards Christians, and assuring them that Abaqa planned to drive the Muslims from Syria.
Киелі жердегі бейбарлар
Бейбарс әскери адам ретінде билікке келді. Ол жетінші крест жорығында Батысты жеңген Мысыр әскерлерінің командирлерінің бірі болды және Айн Джалут шайқасында әскердің басында тұрды. Бұл моңғол әскерінің маңызды жеңілісі болды және тарихтың бетбұрыс нүктесі саналады. Бейбарс Иерусалим Корольдігінің толық құлауын өзінің билігін консолидациялаудың және исламдық басшы ретінде өзінің беделін орнатудың құралы деп қарады. Ол өзінің ізашарларының ұстамды саясатын қабылдамай, франктардың одақтасуға жасаған көптеген әрекеттерін кері қайтарды.
Сұлтандық билікке көтерілу
1260 жылдың қазан айында Бейбарс сұлтан болды және Египет пен Сириядағы қарсылықты жедел түрде басып тастады. Алайда, 1258 жылы моңғолдар Бағдадты басып алғаннан кейін, Аббасид халифаты іс жүзінде құлап, мұсылман әлемінде халиф қалмады. Каирде орналасқан әл-Мустансир II – мұсылмандардың жаңа басшысы болуға жасалған алғашқы әрекет болды, бірақ ол 1261 жылы Бағдадты қайтарып алуға тырысқанда моңғолдар тарапынан өлтірілді. Оның орнын әл-Хаким I басты, осымен 16 ғасырға дейін жалғасқан әулет құрылды. Бейбарс египеттік жағалау қалаларын бекіту арқылы және еуропалықтардың ниеттерін жақсырақ түсіну үшін Михаил VIII Палеолог пен Сицилияның Манфредпен одақ құру арқылы өзінің билігін нығайтты. Ол сондай-ақ Қыпшақ хандығының Беркесімен және оның қарауындағы Килиж Арслан IV-пен де одақтас болды.
Сирия мен Армениядағы науқан
Бейбарс мамлюктердің Сириядағы кресттік патшалықтарға қарсы соғысын жалғастырды. 1263 жылы ол алғаш рет Акраны қоршауға алды. Бұл бекіністі нысанадан бас тартып, ол Назаретке бет бұрып, барлық христиан ғимараттарын қиратты және қалаға латын шіркеу қызметкерлеріне кіруге тыйым салды. Оның келесі мақсаты 1263 жылғы сәуір айында Арсуфтың құлауына әкелді. Қаланы басып алғаннан кейін, ол қорғаныстағы госпитальерлерге, егер олар мықты қамалын тапсырса, еркін өтуді ұсынды. Бейбарс ұсынысын қабылдады, бірақ олар құлдарға айналдырылды. Бейбарс қамалдың барлығын жермен теңеді. 1265 жылы ол Хайфа қаласына және бекіністеріне шабуыл жасап, цитадельдерді қайтадан қиратты, нәтижесінде Хайфаның құлауы болды. Ұзақ өтпей Кесария да құлады. 1266 жылы Бейбарс Киликия Армениясын басып алды, оны Хетум I Моңғол империясына бағындырған еді. Маридегі жеңілістен кейін Бейбарс Мамистра, Адана және Тарс сияқты үш ірі қаланы қиратты, сондықтан Хетом моңғол әскерлерімен келген кезде елдің жағдайы қиын еді. Хетом Арменияның Лео II ұлының қайтарылуы үшін келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды, Арменияның шекаралық қамалдарының бақылауын мамлюктерге беруге келісті. 1269 жылы Хетом ұлының пайдасына тақтан бас тарды және монах болды, бір жылдан кейін қайтыс болды. Лео Моңғол империясының қарауында Киликияны сақтап, сонымен қатар мамлюктерге салық төлеуге мәжбүр болды.
Сафед қоршауы
Сафед, Темплер орденінің қолында болған, Иордан өзеніне қарап орналасқан еді, бұл аймақтағы мұсылман әскерлерінің қозғалысы туралы ерте хабар беруге мүмкіндік берді. Бұл бекініс мұсылман аймақтық биліктері үшін үнемі мазасыздық тудырып келген, ал 1266 жылдың маусымында Бейбарс Сафедті қоршауға алып, шілдеде жаулап алды. Бейбарс тамплиерлерге бекіністі тапсырған жағдайда Акраға қауіпсіз өтуді уәде еткен. Олар көптеген жаугерлермен бетпе-бет келгендіктен келісімге келді. Бірақ Бейбарс уәдесін бұзып, госпитальерлерге жасағандай, тамплиерлердің барлық гарнизонын тас-талқан етті. Сафедті басып алғаннан кейін Бейбарс стратегиялық маңызы бар бекіністі бұзбады, керісінше, оны басып алып, нығайтты. Одо Бургундиялық Киелі жерді қорғау үшін 50 салт аттыдан тұратын крест армиясын бастап барғанда соғыста қаза тапты. 1266 жылдың қазан айында Климент IV жаңа крест жорығын жариялауға бұйрық берген кезде Сафедтің құлауы туралы айтты. Сондай-ақ, ол 1267 жылдың наурызына дейін Киелі жерге арбалетшілер полкін жіберуді ұйымдастырды. Тамплиерлердің Сафедтің батыл қорғауы 14 ғасырдың басында Кипрдегі Тамплиерлер сотында айтылғанда аңызға айналды.
Антиохияның қоршауы
1266 жылы Киликия Армениясының жоғалуы Антиохия мен Триполиді оқшаулады, оларды Гетумның күйеу баласы Богемонд VI басқарды, ал Бейбарс келесі жылдары крестшілер гарнизондарын жоюды жалғастырды. 1268 жылы Бейбарс Ибелиндік Юрист Джонның ұлы Ги Ибелинге тиесілі Яффаны қоршауға алды. Яффа 1268 жылы 7 наурызда он екі сағатқа созылған шайқастан кейін түсті. Яффаның көптеген тұрғындары қаза тапты, бірақ Бейбарс гарнизонға ешқандай зиян келтірмей, еркін кетіп қалуға рұхсат берді. Одан ол князьдіктің орталығына бет алып, Антақияны қоршауға кірісті. Антақиялық рыцарьлар мен гарнизон Антиохияның констеблі Симон Манселдің басқаруында болды. Қала 1268 жылы 18 мамырда жаулап алынды. Бейбарс тағы да халқының өмірін сақтап қалуге уәде берді, бірақ ол уәдесін бұзып, қаланы толығымен қиратты, капитуляциядан кейін халықтың көп бөлігін өлтірді немесе құлдыққа салды. Бұл жеңіліс Антиохия княздығының құлауына әкеп соқты. Антақияда ерлер, әйелдер және балаларды өлтіру "бүкіл крест жорықтары дәуіріндегі ең ірі қырғын болды". Діни қызметкерлердің тамақтары шіркеулердің ішінде кесілді, ал әйелдер мен балалар құлдыққа сатылды. Шамамен он жеті мың христиан қаза тауып, жүз мыңнан астам адам құлдыққа айналды.
Сегізінші крест жорығы
Антиохиядағы жеңісінен кейін Бейбарс жағдайын бағалау үшін тоқтап қалды. Моңғолдар алаңдап, Луи IX басқаратын жаңа крест жорығы туралы әңгімелер тарады. Кипрдың Хью III бітім туралы сұрады, ал Бейбарс жаушылықты тоқтату ниетімен Акраға елшілік жіберді. Богемонт VI да бітімге қосылуды сұрады, бірақ оны қарапайым граф деп атағандарына намыстанды. Дегенмен, ол ұсынылғанды қабылдады. Христиан жерлеріне ұсақ шабуылдар жасалды, бірақ көбінесе бітім сақталды.
Людовик IX тағы да айқышқа шегеленіп ,
Людовик IX Киелі жерді тастап кеткеннен кейін, мамлюктердің әскери қаупі күшейді, олар бірнеше франк қалалары мен бекіністерін басып алып, Акруды жиі шабуылға ұшыратты. Патшалықтың толық жоғалуы мүмкін емес нәрсеге айналды, бұл жаңа крест жорығы үшін ұзақ уақыттан бері ұйықтап жатқан жоспарларды қайта жандандырды. Екінші барондық соғыс 1265 жылы Эвшем шайқасында Англияның Эдуард I-і Саймон де Монфорт пен оның бүлікші барондарын жеңгенімен аяқталды. 1266 жылы Беневенто шайқасында Людовик IX-тың інісі, Анжу королі Карл I-нің жеңісі Сицилия патшалығын Капетингтердің бақылауына көшірді, соның нәтижесінде француз әскерлері босады. Бұл Климент IV-ті 1263 жылы IV Урбан бастаған крест жорығы жоспарларын қайта жандандыруға итермеледі, ол 1266 жылдың қаңтарында Киелі жерге жаңа экспедиция жариялады. Chronica minor auctore Minorita Erphordiensi бойынша: «1266 жылы Раббымыздың жылында Папа Климент Германия патшалығы бойынша хаттар жіберіп, Доминикан мен Францискан ордендеріне Вавилон сұлтанына, Египет фараонына және теңіз арқылы сарациндерге қарсы айқыш уағыздауға бұйрық берді, осылайша христиандардың [ауыр] күйзелісін жеңілдетуге және Киелі жерге көмектесуге болады». 1266 жылдың қыркүйегіне қарай Людовик IX тағы да айқышқа ілуге шешім қабылдады, ол халықаралық күш-жігерді жетектеуді үміттенеді. Ол әрқашан крест жорығына қайта оралуды қалаған, бірақ Францияның қажеттіліктері маңыздырақ болды. Келесі жылы, шаршап, ауырып қалған Людовик екінші крест жорығына дайындала алатынын сезінді және қажетті шараларды қабылдап, қаражат жинауға кірісті. Аян мерекесінде және Сент-Шапельдегі қасиетті заттардың алдында Людовик IX және Францияның көптеген ақсүйектері тағы да айқышқа ілінді. Бұл 1267 жылдың 25 наурызында болды. Екінші рәсім 1267 жылдың 5 маусымында Париждегі Нотр-Дам соборында папаның легатының алдында өтті. Людовик IX-тың күйеу баласы, Наварраның Теобальд II, ол да айқышқа ілінген, қатысты. Жауап 1248 жылы жетінші крест жорығын шақыруға қарағанда әлсіз болды, бірақ оның танымалдылығын оның хроникашысы Жан де Жойнвилль, жеке өзі бұл жорылға қарсы болғандықтан, шамадан тыс бағалаған болуы мүмкін. Жойнвилль кеңінен сипаттаған Людовик IX-тың бірінші крест жорығынан айырмашылығы, оның екінші крест жорығының негізгі хроникашысы Сент-Денидің приматы болды. Гийом де Нангис, Мэтью Париж, Падуандық Фиденциус және аль-Макризидің еңбектері де экспедиция тарихының негізін құрайды.
1267 жылғы крест жорығы
1267 жылғы крест жорығы – Жоғарғы Рейн аймағынан Киелі жерге жасалған әскери жорық. Бұл 1260-шы жылдардағы шағын крест жорықтарының бірі болды, ол Папаның қолдауымен, бұрынғыдан бетер қарқынды түрде уағыздалған крест жорықтарының нәтижесінде туындады. Климент IV өзінің бұйрығын шығарғаннан кейін, неміс епископтарына, доминикандықтарға және францискандықтарға крестті уағыздауды тапсырды. Жауап Франциямен шектес аймақтарда ғана жақсы болды, ал қалған жерлерде жағдай нашар болды. Бірақ Жоғарғы Рейнде крест жорығы сәтті өтті, нәтижесінде 1267 жылдың басына қарай бірнеше жүз крестші крест қабылдады. Крестшілер 1267 жылы ораза айында Базель епископының екі министрлік шенді рыцарінің басшылығымен Базельден теңіз арқылы Акраға аттанды. Олардың кейбіреуі Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуін көре алды, бірақ Киелі жердегі олардың қызметі туралы көп мәлімет жоқ; немістер Францияның Людовик IX және Англияның Эдуард I экспедицияларының келуін күтіп, маңызды әскери қимылдар жасаудан тартынды. Көбінесе 1270 жылға қарай Германияға оралғандары белгілі.
Арагон нәрестелерінің крест жорығы, 1269 жыл
1267 жылдың басында моңғол Илханы Абақа Арагон королі I Яковқа хат жазып, оны мамлюктерге қарсы күш біріктіруге шақырды. Яков Абақаға Жейме Аларик де Перпиньянды елші ретінде жіберді, ол моңғол елшілігімен қайтып келді. IV Климент және Кастилияның Альфонсо X Яковты Киелі жерге әскери жорыққа барудан қайтармақ болды, оны төмен моральдық қасиеттері бар деп есептеді. Бірақ 1268 жылдың қараша айында IV Климент қайтыс болды, ал жаңа папа X Григорий тағына отыруға үш жылға жуық уақыт кетті, сондай-ақ Кастилия королінің Арагонға ықпалы шамалы болды. Мурсияны жаулап алған Яков крест жорығына қаржы жинауға кірісті. 1269 жылдың 1 қыркүйегінде ол Барселонадан шығысқа қарай күшті флотпен аттанды. Бірақ бірден дауылға тап болды. Король және оның флотының көп бөлігі үйге қайтып келді. Корольдің екі заңды емес ұлы, Педро Фернандес және Фернан Санчес басқаратын шағын флот саяхатын жалғастырды. Олар желтоқсан айының соңында Аққа келді, Бейбарс соғыс бітімін бұзғаннан кейін көп ұзамай. Арагондықтар дереу жауға шабуыл жасауға ниеттенді, бірақ Тамплиерлер мен Госпитальерлер оларды тоқтатты. Христиан күштері әлсіреген еді. 1269 жылдың сәуір айында Саргинс Геффри қайтыс болды, оның орнына Роберт де Креске келді. Оның француз полкі, енді Оливье де Термес басқаратын, Монфордан тысқары шабуылға жіберілді. Аққа әскерлері мұсылман әскерлерін кері қайтып келе жатқанда байқады. Оливье де Термес ешкім байқамай Аққа қайтуды қалады, бірақ Роберт де Креске шабуыл жасауды талап етті. Олар Бейбарс қойған тұзаққа түсіп, көбі қырылды. Аққадағы әскерлер оларды құтқаруға асықты, бірақ арагондықтар оларды тоқтатты. Олар көп ұзамай ештеңеге жетпей Арагонға оралды.
Анжу патшасы Карл I
1266 жылы Анжу королі Карл I Сицилияның Манфред әскерін Беневенто шайқасында жеңді, ал Манфред қашудан бас тартып, шайқаста қаза тапты. Карл Манфредтің жақтастарына мейірімділік көрсетті, бірақ олар бұл келісімшіл саясат ұзаққа соқпайтынына сенбеді. Климент IV Карлдың басқару әдістерін сынап, оны мақтаншыл әрі жартас мінезді деп санады. Дегенмен, Карлден гибеллиндерді Флоренциядан қууға көмектесуді сұрады, бірақ оның Тосканаға жасаған экспансиясы папаны алаңдатты. Климент Карлді үш жыл ішінде Тосканаға қатысты барлық талаптарынан бас тартуға мәжбүр етті. Карл Константинопольді Византия императоры VIII Михаил Палеологтан қайтарып алу үшін Куртенелік Балдуин II-ге көмектесуге уәде берді, мұның орнына жеңілген жерлердің үштен бірін алды. Карл Тосканаға оралып, Поггибонси бекінісін қоршады, бірақ ол 1267 жылдың қараша айының соңына дейін түспеді. Манфредтің жақтастарының кейбіреуі Баварияға қашып, 15 жастағы Конрадинді Сицилияға мұрагерлік құқығын иеленуге көндіруге тырысты. Конрадин олардың ұсынысын қабылдады, ал Манфредтің жақтасы Кастилиялық Фредерикке Хафсид халифасы Мұхаммед I әл Мустансир (қазіргі Тунис) Солтүстік Африкадан Сицилияға шабуыл жасауға рұқсат берді. 1268 жылғы 23 тамыздағы Тальякоццо шайқасында Конрадиннің жеңіске жеткендей болды, бірақ соңында оның әскері жеңіліске ұшырады. 1268 жылғы 29 қазанда Конрадин мен оның одақтасы Бадендік Фридрихтің басы кесілді. Кастилиялық Фредерик пен оның әскерлеріне түрмеге қамаудың орнына Туниске қашуға рұқсат берілді. Олар 1270 жылы Луидің крестшілеріне қарсы тунистіктерге қызмет етті.
Крест жорығына дайындық
Людовик IX Иерусалимді азат ету идеясынан ешқашан бас тартпады, бірақ белгілі бір кезде ол өзінің жаңа крест жорығын Туниске қарсы әскери науқанмен бастауға шешім қабылдады. Оның рухани кеңесшісі, Болиеулік Жеффридің айтуынша, Людовик Мұхаммед I әл-Мустансирдің христиан дініне өтуге дайын екеніне сенген. XIII ғасыр тарихшысы Саба Маласпина Карлдың Людовикті Туниске шабуыл жасауға көндіргенін айтады, себебі ол олардың билеушілері бұрынғы Сицилия монархтарына төлеген салықтың төленуін қамтамасыз етуді қалаған. Бұл шешімнің нақты себебі белгісіз, бірақ Людовик бұл шешімді 1268 жылы қабылдаған деп есептеледі. Крест жорығы 1270 жылдың жазында Генуялық (19 кеме) және Марсельдік (20 кеме) кемелермен теңізге шығуға дайын болды. Людовиктің бастапқы жоспары Кипр арқылы Оутремер жағалауына түсу болған. Дегенмен, соңғы жоспар 1269 жылы жасалды, онда флоттың бірінші Туниске түсуі көзделген. Людовик Африка туралы білімі шектеулі болғанымен, бұл мақсат Людовиктің діни қажеттіліктерін де, Карлдың саяси мақсаттарын да қанағаттандырды. Қаржыландыру, әдеттегідей, қиындық тудырды. Экспедицияға деген ынтаның аздығынан, Людовикке көп шығынды көтеруге тура келді. Клемент IV де крест жорығын қолдау үшін Наварраның Теобальд II-іне Наваррадағы шіркеу кірісінің оннан бір бөлігін берді. Ронсваль аббаты мен Туделаның деканы ондық жинауды қадағалап отыратын. Наваррадағы крест жорығын уағыздауды негізінен Францискан мен Памплоналық Доминикан монахтары жүзеге асырды.
Жорық және Людовик IX өлімі
1270 жылғы 2 шілдеде Людовик әскері Айгес-Мортеден кемеге мінді. Флотқа 1269 жылы тағайындалған Францияның алғашқы адмиралы Флорен де Варенн басшылық етті. Олар үлкен, жақсы ұйымдастырылған флотпен жолға шықты, патша былай деді: «Жасы үлкен болсам да, теңіз арқылы саяхат бастаймын. Құдай үшін байлықты, құрметті, ләззатты құрбан етемін. Сіздерге соңғы үлгі көрсетуді қаладым және жағдайға қарай сіздер де солай етесіз деп үміттенемін». Луиге оның бауыры Альфонс Пуатье және әйелі Жанна Тулуза бірге болды. Сондай-ақ, патшамен бірге оның үш аман қалған ұлы – Франция королі Филипп III (әйелі Изабелла Арагондықпен), Жан Тристан және Пётр I Аленсондық, сондай-ақ оның жүрегі туысы Роберт II Артуалық саяхаттады. Фландрияның Роберт III, Бретаньнің Иоанн I және Люзиньяның Хью XII де бірге сапар шекті, олардың барлығы бұрынғы крест жорығының қатысушыларының ұлдары еді, сондай-ақ Сент-Польдің Гай III, Сойсонның Иоанн II және Рауль де Сойсон да болды. Кемеге отыру кем дегенде бір айға кешікті. Бұл оның Тунистегі ыстыққа төтеп беруі керектігін, сондай-ақ экспедицияның екінші кезеңінде – Киелі жерге – теңізде жаман ауа-райына тап болу мүмкіндігін білдірді. Бұл армия жетінші крест жорығынан кішірек болды. Людовиктің жеке үйінде 347 рыцарь болды, ал жалпы гарнизон 10 000 адамға жуық деп есептелді. Людовиктің күйеу баласы Теобальд II басқаратын екінші флот Марсельден, Людовиктің қызы Францияның Изабелласымен бірге жолға шықты. Сапардың алғашқы бөлігі қарбалас болды. Олар Сардинияда тоқтады. Патша Флорентті сардтармен кездесу үшін барлаушы ретінде жіберді. Олардың қайықтары генуэздік болғандықтан, оларды құрметпен қабылдамады. Француз және Наварр флоттары Сардинияның оңтүстік жағалауындағы Кальяриде бірікті. Осы жерде Туниске шабуыл жасау туралы шешім қабылданды, бұл Иерусалимге бара жатқанын білген әскерлердің арасында алаңдаушылық тудырды. Патшаға деген құрметі оларды сендірді. Кальярида бір апта өткеннен кейін, күш дайын болды және 1270 жылғы 18 шілдеде Карфагенге тез жетіп, айтарлықтай қарсылыққа ұшырамады. Патша Флорентті бірнеше адаммен жерді барлауға жіберді. Ол бос порты бар, тек бірнеше мұсылман және генуэздік сауда кемелері бар екенін анықтады. Патшалық кеңес стратегия мәселесінде екіге бөлінді, кейбіреулері бұл тұзақ деп ойлады, ал басқалары жағдайды пайдаланып, кемеден түсуге тырысты. Соңғы бағыт қабылданды, 21 шілдеде Ла Гулет мұнарасы басып алынды және армия Карфаген жазығына орналасты. Генуэздік теңізшілер бекініске ие болды, тұрғындарын өлтіріп, оны өздерінің операциялық базасы ретінде пайдаланды. Екі тарап та күту ойынын ойнады, өйткені Людовик 1250 жылы Мысырда жасаған қателіктерін қайталамағысы келмеді. Ол Шарль келгенше үлкен шайқасқа бармайды. Сұлтан өзінің бекінісінің қабырғалары артында қауіпсіз болды және франктармен ашық түрде шайқасуға ниеттенбеді, сондықтан оның әрекеттері қысым көрсетумен шектелді. Тунистің ыстығы, санитарлық жағдайдың нашарлығы және таза тағамның жетіспеуі экспедицияның сәтсіздігіне себеп болды. Крест армиясы ауруға, әрине, дизентерияға шалдықты, көптеген адам қайтыс болды. Людовик IX-қа Болиеудің Джеффриі соңғы рәсімдерді жасады және оның соңғы сөздерін айтты: «Domine in manus tuas animan meam commendavi». Франция патшасы және крест жорығының басшысы 25 тамызда күл төсегінде қайтыс болды. Филипп III жаңа патша болды, бірақ оның таққа отыруы бір жылға кейінге шегерілді. Патшаның өлімі туралы хабар тараған кезде Шарль I флоты Туниске жетіп келді. Бірнеше маңызсыз шайқастардан кейін Шарль бейбітшілікке келісім сұрады. Мұхаммед I әл-Мустансир, оның армиясы да осындай жағдайда болды, оған келісті. Иоанн II Сойсон және Рауль де Сойсон Тунисте немесе Францияға оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Тунисте қаза тапқандардың қатарында Бриенндік Иоаннның ұлы Альфонс, жетінші крест жорығындағы шабандоз болды. Басқалары, соның ішінде Оливье де Термес, Рауль II Клермонт, Жан д'Эппе, Джеффри де Женевилль және Иоанн I Бретань аман қалды. Француз маршалдарының ішінде Ланселот де Сент-Мард қайтыс болды, ал Рауль II Сорес және Симон де Мелун аман қалды. Британ аралдарынан келген контингенттен Атолл графы Дэвид Стратбоги Тунисте қайтыс болды, ал Килконкуардың Адам және Александр де Балиол келесі жылы принц Эдуардпен күресу үшін аман қалды.
text="Déjà vieux, j'entreprends le voyage d'outremer. Je sacrifie pour Dieu richesse, honneurs, plaisirs J'ai voulu vous donner ce dernier exemple et j'espère que vous le suivrez si les circonstances le commandent "
Translated, Louis told his troops that: "Already old, I begin the overseas journey. I sacrifice to God wealth, honor, pleasure. I wanted to give you this last example and I hope you will follow it if circumstances dictate." Accompanying Louis were his brother Alphonse of Poitiers and his wife Joan of Toulouse. Also traveling with the king were his three surviving sons, Philip III of France (with his wife Isabella of Aragon), John Tristran and Peter I of Alençon, and his nephew Robert II of Artois. Also participating were Robert III of Flanders, John I of Brittany and Hugh XII de Lusignan, all sons of veterans of the previous Crusade, as well as Guy III of Saint Pol, John II of Soissons and Raoul de Soissons. The sailing was at least a month late. This meant that he must contend with the heat in Tunisia as well as the prospect of bad weather at sea on the second leg of the expedition, that to the Holy Land. The army was smaller than that of the Seventh Crusade. Louis' own household included 347 knights, and the total garrison was estimated at 10,000. A second fleet under Louis' son in law Theobald II sailed from Marseille accompanied by his wife Isabella of France, Louis' daughter. The first part of the journey was hectic. They stopped in Sardinia. The king sent Florent ahead as a scout to meet with the Sards. As their boats were Genoan, they were unwelcome. The French and Navarrene fleets joined up at Cagliari, on the southern coast of Sardinia. Here the decision to attack Tunis was announced, causing consternation among the troops as they were told they were going to Jerusalem. The high regard they had for the king reassured them. After a week at Cagliari, the force was ready and departed, quickly landing at Carthage on 18 July 1270 without serious opposition. The king sent Florent with a few men to reconnoitre the land. He found an empty harbour, with only a few Muslim and Genoan merchant ships present. The royal council was divided as to a strategy, with some thinking it was a trap, while others wanted to take advantage of the situation and disembark. The latter course was taken, and on 21 July the tower of La Goulette was seized and the army settled in the plain of Carthage. The Genoan sailors captured the fortress and, slaughtering the inhabitants, using it as their base of operations. Both sides played a waiting game, as Louis did not want to repeat his mistakes made in Egypt in 1250. He would not risk a major battle until Charles arrived. The sultan was safe behind the walls of his fortress and did not wish to engage the Franks in the open, limiting his actions to ones of harassment. The Tunisian heat, and lack of sanitation and fresh food were to doom the expedition. The Crusading force was stricken with disease, likely dysentery, with many dying. Louis IX was given last rites by Geoffrey of Beaulieu and uttered his last words, Domine in manus tuas animan meam commendavi. The king of France and leader of the Crusade died in penitence on a bed of ashes on 25 August. Philip III was the new king, but his coronation was delayed for a year. As the king's death was being announced, the fleet of Charles I arrived at Tunis. After a few inconsequential skirmishes, Charles sued for peace. Muhammad I al Mustansir, with his army similarly afflicted, was of a like mind. John II of Soissons and Raoul de Soissons died either in Tunisia or shortly after returning to France. Dying in Tunisia were Alfonso of Brienne, son of John of Brienne and a squire in the Seventh Crusade. Others, including Olivier de Termes, Raoul II of Clermont, Jean d'Eppe, Geoffrey de Geneville and John I of Brittany survived. Of the French marshals, Lancelot de Saint Maard died, while both Raoul II Sores, and Simon de Melun survived. Of the contingent from the British Isles, David Strathbogie, Earl of Atholl, died in Tunis, while Adam of Kilconquhar and Alexander de Baliol survived to fight the next year with Prince Edward.
Тунис келісім-шарты
Тунис шарты 1270 жылдың 1 қарашасында Францияның Филипп III патшасы, Анжудың Карл I патшасы және Наварраның Теобальд II патшасы латын христиандары үшін, ал Тунис патшасы Мұхаммед I әл-Мустансир үшін қол қойылды. Шарт екі әскер арасындағы тыныштықты қамтамасыз етті. Осы келісім бойынша христиандар Туниспен еркін сауда құқығына ие болды және қалада монахтар мен дін қызметкерлерінің тұруы кепілдендірілді. Бейбарс Тунисте франктарға қарсы египеттік әскерді жіберу жоспарынан бас тартты. Шарт Карл үшін өте тиімді болды, ол тунистерден соғыс өтемақысының үштен бір бөлігін алды және солтанаттағы Гогенштауфен босқындары қуылды деп уәде берілді. Көп ұзамай крестшілер кетіп, Сегізінші крест жорығы аяқталды.
Франция патшасы Филипп III
Орлеан графы ретінде Франция королі Филип III әкесін Туниске ертіп барды. Людовик IX патшалықты Матье де Вендом мен Симон II Клермонға сеніп тапсырды, сондай-ақ оларға патша мөрін де берді. Луидің қайтысы Филипті де, оның отбасын да қамтыды. Оның ағасы Джон Тристан 3 тамызда, ал король 25 тамызда дүние салды. Денесінің шіруіне жол бермес үшін, сүйектерді тасымалдауға ыңғайлы ету мақсатында, mos Teutonicus деп аталатын сүйектен ет алу процесін жүргізу туралы шешім қабылданды. Тунисте, бар болғаны 25 жастағы және ауруға шалдыққан Филип III патша болып жарияланды. Ол Франция, Сицилия және Наварра патшалары мен Тунис халифасы арасындағы келісімге қатысты. Осы оқиғадан кейін тағы да өлім-жітім болды. 1270 жылдың желтоқсан айында Филиптің құдайы, Наварраның Теобальд II қайтыс болды. Ақпан айында Филиптің әйелі Изабелла жүкті болғанда аттан құлап қайтыс болды. Сәуір айында Теобальдтың жесірі және Филиптің әпкесі Изабелла да дүние салды. Филип III 1271 жылдың 21 мамырында Парижге келді және қайтыс болғандарға құрмет көрсетті. Келесі күні әкесінің жерлеу рәсімі өтті. Жаңа монарх 1271 жылдың 15 тамызында Реймсте Франция королі болып киеленді.
Салдары
Эдуард крестшілер Тунистен кетер алдындағы күні ағылшын флотымен келді. Ағылшындар Людовик әскерінің қалған бөлігімен бірге Сицилияға оралды. 22 қарашада біріккен флот Трапани жанындағы дауылда қирады. 1271 жылдың сәуір айының соңында ағылшындар лорд Эдуардтың крест жорығын жалғастыру үшін Акраға бет түзеді. Бұл қасиетті жерге жасалған соңғы, ұлы крест жорығы болды. 1271 жылдың 1 қыркүйегінде Григорий X папа сайланды. Сайлау Эдуардтың экспедициясымен бірге Аккрада жүрген кезде өтті. Өзінің міндетін тастағысы келмегендіктен, ол сайланғанын естіген соң, крестшілерге көмек сұрап үндеу жасады. Италияға аттанғанша берген соңғы уағызында ол 137-ші псалмды келтіріп: «Егер мен сені ұмытсам, Иерусалим, оң қолым өзінің шеберлігін ұмытсын», – деді. 1272 жылдың 27 наурызында ол Санкт-Петер базиликасында қасиеттілікке ие болды. 1272 жылдың 31 наурызында Лион соборының екінші сессиясы шақырылды. Собор қасиетті жерді қайтару үшін жалпы жорық жоспарларын бекітті, оны христиан әлемінің барлық кірістерінен алты жыл бойы жиналатын ондықпен қаржыландыру жоспарланған. Арагон королі Джеймс I жорықты дереу ұйымдастыруды қалады, бірақ бұған Темплерлер ордені қарсылық көрсетті. Киелі жерде тәжірибесі бар францискан монахы Фиденций Падуанский, папаның тапсыруымен қасиетті жерді қайтару туралы есеп дайындады. Абақа кеңеске моңғол делегациясын жіберді, онда оның хатшысы Рихальдус жиналғандарға Хулагудың христиандарға деген мейірімділігін еске салып, моңғолдардың Сириядан мұсылмандарды қууға ниеттенгенін мәлімдеді. Содан кейін Григорий 1278 жылы моңғолдармен бірлесіп жаңа крест жорығын бастау туралы жарлық шығарды. 1276 жылы папаның қайтысы осы жоспарларға нүкте қойды, жиналған қаражат Италияда бөлістірілді. 1284 жылы Филипп III бақытсыз Арагон крест жорығын бастады. Әкесі сияқты, ол да дизентериядан қайтыс болды, 1285 жылдың 5 қазанында, оның орнын ұлы Филипп IV иеленді. Филипп IV 1291 жылы Аккраны қоршаудан кейін қасиетті жердің толықтай жоғалуын бақылады.
Қатысушылар
Сегізінші крест жорығына қатысқандардың толық емес тізімін Сегізінші крест жорығының христиандары және Сегізінші крест жорығының мұсылмандары санаттарындағы жинақтарда кездестіруге болады.
Әдебиеттің жауабы
Бертран д'Аламанон, Анжу графы Карлдың қызметіндегі дипломат, және Рикаут Боно Италиядағы соғыстарды шетелге жұмсалуға тиіс ақшамен жалғастыру жөніндегі папалық саясатты сынады. Сегізінші крест жорығының сәтсіздігі, оның бұрынғылары сияқты, трубадурлардың окситан тіліндегі поэзиясында жауап беруге себеп болды. Франция королі Людовик IX-тің өлімі олардың шығармашылықтарын ерекше оятты, осыған дейін Альбигендік крест жорығы кезінде трубадурлар француз монархиясына көрсеткен қарсылығын ескере отырып, бұл айтарлықтай жағдай еді. Людовик IX-тің өліміне арналған үш плань (жоқтау жыры) жазылды. Гиллем д'Аутпол Людовик үшін "Fortz tristors es e salvaj'a retraire" атты шығарманы жазды. Реймон Гоцельм де Безерс 1268 жылы крест жорығына дайындықтарды тойлау үшін "Qui vol aver complida amistansa" шығармасын құрастырды, бірақ 1270 жылы француз патшасының құрметіне "Ab grans trebalhs et ab grans marrimens" шығармасын жазуға мәжбүр болды. Аусторк де Сегре "No sai quim so, tan sui desconoissens" атты, Людовикті жоқтап, сонымен қатар Құдай немесе шайтан христиандарды адастап жатқанын айтатын, жалпылама крест жорығы туралы ән жазды. Ол сондай-ақ Людовиктің інісі Карлға шабуылдайды, оны сенімсіздердің "caps e guitz" (басшы және жетекші) деп атайды, өйткені ол Людовикті Киелі жерге емес, Туниске шабуыл жасауға көндірді, және Людовик қайтыс болғаннан кейін мұсылмандармен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Крест жорығынан кейін қарт трубадур Пир Карданал "Totz lo mons es vestitiz et abrazatz" ("Барлық әлем қоршауға алынып, қоршалған") атты ән жазып, Людовиктің мұрагері Филипп III-ді Едуард Ұзынбақты қолдауға Киелі жерге баруға шақырды. Луидің Туниске басып кіру жоспары туралы Тунисте сатирикалық өлеңдер жазылды: "О, Луи, Тунис – Мысырдың қарындасы! Демек, қиындықтарға дайын бол! Мұнда Ибн Лоқманның үйінің орнына сенің қабірің болады; және евнух Собихтің орнын Мұңқыр мен Нақыр алмастырады."