Кіріспе

Ағылшын баспагері Чарльз Эдвард Муди (18 қазан 1818 – 28 қазан 1890), ағылшын баспагері және Мудидің кісілік кітапханасы мен Мудидің жазылым кітапханасын құрған адам, екінші қол кітап сатушы және жаңалықтар агентінің ұлы болған. Мудидің тиімді тарату жүйесі мен кең көлемдегі мәтіндері айналымды кітапхана қозғалысына революция жасады, ал оның "таңдаулы" кітапханасы викториялық орта таптың құндылықтарына және үш томдық романның құрылымына әсер етті. Ол сонымен қатар Джеймс Рассел Лоуэллдің өлеңдерін Англияда және Эмерсонның "Ойлайтын адам" атты еңбегін алғаш рет басып шығарды.

Ерте өмір

Чарльз Эдвард Муди 1818 жылы Челсидегі Чейн-Уолк көшесінде шотландтық ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Ол 22 жасқа дейін отбасылық газет дүкенінде жұмыс істеу арқылы көбінесе білім алды. 1840 жылы Муди Bloomsbury, Upper King Street-те өзінің алғашқы дүкенін ашты.

Мудидің кітапханасы

Мюди бастапқыда айналымдық кітапханасын ашып, көпшілікке ғылыми еңбектерге қолжетімділікті арттыруды көздеді, олар оның қорының үштен бір бөлігін құрады, бірақ романның нарықтық құны оған қаржылық сәттілік әкелді. 1842 жылы ол кітаптарды қарызға беруді бастады, жазылушылар бір романды бір рет алмастырып алу құқығы үшін жылына бір гинея төледі. (Ол кезде басқа кітап берушілер 4-10 гинея аралығында ақы алды.) Мюдидің моделі өте табысты болды, сондықтан 1852 жылы ол өзінің «Таңдамалы кітапханасын» Британ мұражайынан оңтүстікке қарай бірнеше метр қашықтықтағы Музей көшесі мен Харт көшесінің қиылысында орналасқан Нью-Оксфорд көшесінің 509, 510 және 511 нөмірлі үлкен үйлеріне көшірді. Мюди көп ұзамай Манчестердегі Крос-стритте және Бирмингемдегі Нью-стритте сауда орындарын ашты. Лондонға кітаптарды фургонмен жеткізіп берді, ал теміржолдар мен пойыздың дамуы адамдарға елдің кез келген жерінен кітаптар тапсыруға мүмкіндік берді. Халықаралық тапсырыстар да қабылданып, қалайы жәшіктерде шетелге жіберілді. Мюди су өткізбейтін жәшіктерде кітаптарды экспорттады, олардың кейбіреулері кеме апаттарынан аман қалғаны хабарланды. Мюди баспагерлерге жаңа кітаптарының 300-400 данасын алдын ала сатып алуға мүмкіндік берді және оған сәйкес жеңілдіктер алды. Компанияның алынып тасталған кітаптары 1860 жылы 100 томға 5 фунт стерлингтен сатылды. Виктория дәуірінде романдардың құны көптеген орта тап азаматтарының қаржылық мүмкіндіктерінен асып түсті, сондықтан Мюди сияқты танымал кітапханалар көпшілікке, демек авторлар мен баспагерлерге үлкен әсер етті. Мюдидің көркем романдар орта таптық отбасыларға лайықты болуы керек деген талабы 50 жыл бойы романның моральдық, тақырыптық және көлемін бақылады. Оның «таңдамалы» кітаптары осы стандарттарды ескере отырып мұқият таңдалды; Мюди кітапханасы кітапты өз клиенттеріне жарамсыз деп санаған жағдайда, басқа кітапханалар да соған ілесіп кетті. Үш томдық романдардың танымалдылығы тікелей осы ықпалға байланысты болуы мүмкін, ал Мюдидің әдепсіз кітаптарды және «көкжүрген мінезді немесе нашар сапалы романдарды» сақтаудан бас тартуы, мысалы, Джордж Мурдың «Заманауи ғашық» (1883), «Муммердің әйелі» (1885) және «Муслиндегі драма» (1886) Виктория әдебиетінің бағытына әсер етті. Джордж Мур кітапхана жүйесінің әдебиет таратуға қатысты моральдық және құрылымдық күшін сынады. Оның цензураға жауабы – айналымдық кітапханаларға қарсы бірқатар poleмикалар жариялау болды, олардың ең танымалдары – «Мейірбикедегі әдебиет» немесе «Айналымдық мораль». Ол Мудиге «Заманауи ғашықты» сатудан бас тарту себебін сұрады. Мюдидің жауабы: «Сіздің кітабыңыз әдепсіз деп есептелді. Ауылдан келген екі әйел маған Венераның моделі ретінде суретшінің алдында отырған қыздың көрінісіне қарсылық білдірді. Содан кейін мен сіздің кітабыңызды таратпауға мәжбүр болдым, егер клиенттердің бірі мырза Мурдың романын оқығысы келетінін айтса ғана». Мюди ғылыми томдардың табысына да үлкен үлес қосты. 1859 жылдың қараша айында ол Чарльз Дарвиннің «Түрлердің пайда болуы» еңбегінің алғашқы басылымының 500 данасын сатып алды. Шындығында, Дарвиннің көптеген оқулары Мюдидің ғылыми әдебиеттер жинағынан алынған. Оның бес гинеялық жылдық жазылымы айына жаңадан шыққан 6 кітапты қарызға алуға мүмкіндік берді. 1860 жылы компанияның Нью-Оксфорд-стриттегі ғимараты едәуір кеңейтілді, содан кейін Йорк, Манчестер және Бирмингем сияқты басқа ағылшын қалаларында бизнестің жаңа филиалдары ашылды. (1870 жылдардағы Лондонның Мюдидің бәсекелестері Болтон, Дей, Майлз, Роланди, В. Х. Смит және Ұлдары және Юнайтед кітапханаларын қамтыды.) 1864 жылы Мюди компаниясы шектеулі серіктестікке айналдырылды. 1871 жылдың 18 тамызында Мюдидің таңдамалы кітапханасының (Шектелген) директорлары ағылшын және шетелдік кітапхананы (бұрынғы Хукхамның) бақылауға алды. Мюдидің кітапханасы 1930 жылдарға дейін жалғасты. Мюдидің құлдырауының себебі үкімет қаржыландыратын қоғамдық кітапханалардың санының артуы болды, олар ұқсас қызметтерді әлдеқайда төмен бағамен ұсынды.

Әдебиет пен танымал мәдениетте

Мюдидің кітапханасы Х.Г. Уэллстің «Көрінбейтін адам» атты классикалық туындысында еске алынады: «Біз Мюдидің жанынан өтіп бара жатқанда, бес-алты сары жапсырмалы кітаптары бар бойы биік әйел таксиме сигнал берді, мен одан қашу үшін уақытында шығып кеттім, қашқанда теміржол вагонына шаппай жатып құтылдым. Мен Блумсбери алаңына қарай жол тарттым, мұражайдан солтүстікке бұрылып, тыныш ауданға жетпек болдым». Вирджиния Вулф 1922 жылғы «Якобтың бөлмесі» романында Мюдидің кітапханасына бірнеше рет сілтеме жасайды. 9-тараудан: «Уақыт бай әйелдерге ұзын ақ ленталармен беріледі. Олар оларды айналдырып, айналдырып, айналдырып, айналдырып, бес қызметші, бір дәмханашы, әдемі мексикалық тоты, тұрақты тамақ, Мюдидің кітапханасы және келіп-кетіп жүретін достардың көмегімен орындайды». Викториялық Англияда өтетін «Эмма» мангасында Мюдидің кітапханасы көрсетілген. У.С. Гилберттің «Баб балладаларында» теңіз капитаны Рис экипажының жайлылығын арттырғаны үшін мақталады: «Жаңа томдар теңіз арқылы келді / МИСТЕР МЮДИДІҢ кітапханасынан; / The Times және Saturday Review / Экипаждың бос уақытын қызықтырды». Оскар Уайльдтың 1895 жылы сахнаға қойылған «Адалдық маңыздылығы» пьесасында, Гертфордширде тұратын бай адамның қамқоршысы, жас Сесили Кардью, мұғалімі Мисс Призмамен «естелік» туралы сөйлескенде: «Ол әдетте ешқашан болмаған және болуы мүмкін емес нәрселерді жазады, Менің ойымша, естелік – Мюди бізге жіберген үш томдық романдардың көп бөлігіне жауапты» дейді. ІІ акт, Ск. 1. Мюдидің кітапханасы – және жалпы роман оқу – Энтони Троллоптың алты «Паллизер» романында жиі еске алынады. «Кешіре аласыз ба?» романында, жаңадан «Мэчинг Приориге» келген Элис Джеффри Паллизерге хабарлайды: «Премьер-министрде» Фердинанд Лопес әйелі Эмили Уортонды қиын жағдайға түсіретін ұятты үнемдеу шараларының бірі – олардың Мюдиге жазылуын тоқтату.