Кіріспе

Транспозиция – беру желісінің өткізгіштерінің орналасуын мерзімді түрде ауыстыру, бұл өзара әсерді (қос ауыздықты) азайту және берілісті жақсарту үшін жасалады. Телекоммуникацияда бұл теңгерілген жұптарға қатысты, ал электр беру желілерінде үш өткізгіш кезекпен транспозицияланады. Кабельдер үшін ауыстыру біртіндеп және үздіксіз жүзеге асырылады, яғни екі немесе үш өткізгіш бір-біріне бұрылады. Байланыс кабельдері үшін мұндай бұрылыс – «бұрылысты жұп» деп аталады. Ауа желілері немесе ашық жұпты байланыс желілері үшін өткізгіштер тіректерде, мысалы, транспозициялық тіректерде немесе электр бағаналарында ауыстырылады. Транспозиция электр өткізгіштерінің өзара әсерін азайтады. Сондай-ақ, транспозиция олардың жерге қатысты кедергісін теңестіреді, осылайша үш фазалы электр жүйелерінде бір жақты жүктемелердің пайда болуын болдырмайды. Транспозиция – индуктивті байланысты қалыпты режимдегі кедергілерді азайтудың тиімді тәсілі болып табылады.

Электр желілері

Жетекшілерді жоғары кернеулі электр желілерінде ток тасымалдау шығындарын азайту үшін ауыстырады. Кабельдерден өзгеше, үздіксіз транспозиция мүмкін емес, сондықтан ол арнайы транспозициялық тіректе жасалады. Транспозициялық құрылым стандартты тірек болуы мүмкін, оған ерекше көлденең тіреулер орнатылған, немесе тоқтау тірек болуы мүмкін. Жетекшілер арасында, сондай-ақ жетекшілер мен жер арасында сыйымдылық болғандықтан транспозициялау қажет. Бұл әдетте фазалар бойынша симметриялық емес. Транспозициялау арқылы желінің жалпы сыйымдылығы шамамен теңестіріледі. Транспозициялау байланыс тізбектеріне де әсерін азайтады. Транспозициялық схема – жоғары кернеулі электр желілерінің жетекшілері транспозициялық тіректе ауыстырылатын рет. Үш фазалы желінің теңдестірілген сыйымдылығын қамтамасыз ету үшін үш жетекшінің әрқайсысы жоғары кернеулі желінің әр орнында бір рет орналасуы керек. Тармақтары жоқ ұзын электр желілері үшін сымдар тұрақты аралықтармен белгілі бір схема бойынша ауыстырылады. Тығыз тармақталған желілерде және бірнеше электр тізбектері бірге бағытты бөліскенде (әсіресе желілер әртүрлі кернеуде жұмыс істегенде), басқа электр тізбектерінен туындаған желінің сыртқы тепе-теңдігі басым болады. Мұндай жағдайларда транспозициялық схемалардан үлкен ауытқулар байқалады. Мысалы, кейбір транспозицияларда тіректегі үш жетекшінің тек екеуі ғана орнын ауыстырады. Сондай-ақ, электрлік подстанцияларға жақын тіректерде жетекшілердің қиылысуын болдырмай, қоректендіру жүйесін оңтайлы орналастыру үшін транспозициялар қолданылады. Электр тізбектерінің өзара әсері жаңа желілер орнатылғанда немесе ескі желілер демонтаждалғанда өзгеруі мүмкін болғандықтан, электр желілерінде жаңа құрылыс кезінде кейбір транспозициялар жойылуы немесе қосылуы мүмкін. Бұрылған желіде электр тізбегінің жеке жетекшілері олардың барлық ұзындығында (кабельдерде) немесе белгілі бір нүктелерде (жоғары кернеулі желілерде) орнын ауыстырады. Транспозициялау арқылы электр жетекшілерінің өзара әсері азайтылады. Үш фазалы жүйелерде бір жақты жүктемелерге алып келетін желінің тепе-теңдігі де азайтылады. Жоғары кернеулі желілерді ауыстыру әдетте «транспозициялық тіректер» деп аталатын тіректерде жүзеге асырылады. Транспозициялау индуктивті байланысты қалыпты режимдегі кедергілерді азайтудың тиімді тәсілі болып табылады. Қазіргі заманғы жоғары кернеулі желілер әдетте қозғалыс кезінде ауыстырылмайды, себебі асимметриялық арақашықтыққа байланысты фазалардың индуктивтілігі арасындағы айырмашылық өте аз. Дегенмен, қажет болған жағдайда ауыстыру жүзеге асырылатын аралық коммутациялық станциялар орнатылады. Оны ескермеуге болмайды.

Телекоммуникация

Байланыс кабельдерінде транспозиция бір кабельдегі тізбектердің арасындағы байланысты азайту үшін қолданылады. Басты өлшем – бұл қадам немесе ұзындығы, тізбектің жұптары бұрылатын қашықтық. Бұралу арқасында сымдар кабельден ұзын болады. Сымдардың жиналу коэффициенті жеке сымның ұзындығының кабель ұзындығына қатынасын көрсетеді; байланыс кабельдерінде ол шамамен 1,02-ден 1,04-ке дейін жетеді. Ұзақ қашықтықтағы (магистральдық немесе алысқатарлық) телефон тізбектерінде пайдаланылатын ашық сымдық желілерде транспозиция өзара сөйлесуді азайту үшін қолданылды. Бастапқыда бір жұпқа бір телефон қоңырауын тарату үшін пайдаланылған екі жұп әдетте фантомдық схемамен үш қоңырауды таратуға қолданылды. Тасымалдау жүйелерінің ойлап табылуымен бір жұп сым екі 12 тізбектік тасымалдау жүйесін пайдалана отырып, 24 аналогтық алысқатарлық тізбекті таратуға мүмкіндік алды. Еуропада магистральдық желілер сирек кездесетін, ал "Drehkreuzachse" неміс терминінің мағынасы Блетчли Парк кодты бұзу орталығында Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін белгісіз болды: Армияның байланыс қызметінің генералы Феллгибель және Хайнц Гудериан жаңадан басып алынған аумақтарда бірнеше телефон және телеграф немесе телетайп арналарын тарату үшін жер үсті желілік жүйені жасады. Жер үсті желілері Австралия, Жаңа Зеландия және АҚШ-тың батыс бөлігінде кеңінен таралған.

Жіберу техникасы

Әр түрлі жіптердің әр түрлі тарату сипаттамалары бар. Жіптің сыйымдылығы – осы айырмашылықтардың бірі. Мысалы, төрт бұрышты жұлдызды бұрауда төрттік жүгірудің екі өткізгіші кабельдің бүкіл ұзындығы бойында параллель орналасады. Сондықтан өткізгіштер арасындағы сыйымдылық Dieselhorst Martin (DHM) жіптеріне қарағанда едәуір жоғары, онда өткізгіштердің кабельдегі бір-біріне қатысты орналасуы үнемі өзгереді. DHM жіптерінің жұмыс сыйымдылығы төмен болғандықтан, фантомдық тізбек көмегімен қосымша электр тізбектерін құру мүмкін. Фантомдық түрлендіргіштер бас түрлендіргіштердің ортасына қосылғандықтан, екі Рим тізбегіндегі фантомдық тізбек токтері бір-бірін өтеді.