Кіріспе

Чиликоти ( /tʃ//ɪ//l//ɪ/'/k//ɒ//θ//i/ CHILihKOTHee) – АҚШ, Огайо штатындағы Росс округінің орталығы және қаласы. Сциото өзенінің жағасында, Колумб қаласынан оңтүстікке қарай 72 шақырым қашықтықта орналасқан Чиликоти, Огайо штатының бірінші және үшінші астанасы болған. Бұл Росс округінің жалғыз қаласы және Чиликоти микрополитен аймағының орталығы. 2020 жылғы халық санауы бойынша қала тұрғындарының саны 22 059 адамды құрайды. Чиликоти Ұлттық ағаш күні қоры (National Arbor Day Foundation) тарапынан «Ағаш қаласы» деп танылған.

Тарих

Чиликоте айналасындағы аймақ ежелгі Хопвелл мәдениетінің орталығы болды, ол б.з.д. 200 жылдан 500 жылға дейін гүлденді. Осы американдық мәдениеттің Роки тауларына дейін жететін сауда жолдары болды. Олар Скиото және Огайо өзендерінің аңғарларында діни және жерлеу мақсатында топырақтан үйінділер салды. Кейіннен бұл аймақты мекендеген американдықтардың арасында, еуропалықтар келген кезде, шауни тайпасы да болды. Қазіргі Чиликоте – Огайода осы атпен аталатын жеті елді мекеннің ең соңғысы, себебі ол Чалакатха тайпасы қоныстанған бас қалаға қолданылды. Огайода бір кезде Чиликоте деп аталған басқа да елді мекендер: біреуі қазіргі Пиква қаласында, Майами округінде; екіншісі қазіргі Скиото өзенінің жанында, Пикауэй округінің Цирквилль қаласынан оңтүстікке қарай; үшіншісі Грин округінің Ксения қаласынан солтүстікке қарай 3 шақырымдай жерде; төртіншісі қазіргі Франкфорт қаласында, Росс округінде, Пэйнт-Крик өзенінің жанында; ал бесіншісі де Росс округінде, Хоптаун қаласында, қазіргі Чиликотеден солтүстікке қарай үш шақырым жерде орналасқан. 1758 жылы осы жерге шауни тайпасы қоныстанды, олар сол жылдың қараша айында Төменгі Шаунитаун ауылын тастап кеткен еді. Бұларға Логстауннан келген шауни тайпасы да қосылды. 1795 жылы Гринвилл келісімінен кейін американдықтар Огайоның көп бөлігін тастап кеткеннен соң, аймаққа еуропалықтар қоныстанды. Вирджиния және Кентуккиден келген көшпенділер Огайо өзенінің бойымен батысқа қарай жер іздеп көшті. Чиликоте қауымдастығы 1796 жылы генерал Натаниел Масси басқарған топпен оның жеріне құрылды. Қаланың аты шауни тайпасының Chala·ka·tha (ағылшын тілінде Chillicothe) сөзінен шыққан, ол «бас қала» дегенді білдіреді, себебі ол осы тайпаның (шауни тайпасының бес негізгі бөлімінің бірі) ең маңызды елді мекені болды. 1798 жылы Росс округі Чиликотемен округ орталығы ретінде біріктірілді. Чиликоте 1800 жылы Индиана территориясы бөлініп, Солтүстік-Батыс территориясы Огайо, Шығыс Мичиган және Оңтүстік-Шығыс Индиананың бір бөлігіне азайтылған кезде, қалған Солтүстік-Батыс территориясының астанасы болып тағайындалды. 1802 жылы Огайо штат болуға дайындалып жатқанда, қалада Огайо Конституциялық Конвенциясы өтті. Ол 1803 жылдан 1810 жылға дейін, содан кейін 1812 жылдан 1816 жылға дейін Огайо штатының астанасы ретінде қызмет етті. Огайо еркін штат болды, ал Чиликотеге алғашқы көшпенділердің арасында құл мемлекеттерінен қарағанда кем шектеулерге тап болған еркін афроамерикандықтар да келді. Олар өркенді қоғам құрды және солтүстікке қашып келген құлдарға көмектесті. Америка Азамат соғысының басталуына дейін шиеленіс күшейген кезде, Чиликотедегі еркін афроамерикандық қауым Жер асты теміржолында босқындарды қолдау үшін станциялар мен көмек ұйымдастырды. Огайо өзені оңтүстіктегі құл мемлекеттерімен шекара болды, құлдар бостандыққа өту үшін өзеннен өтіп, бұрынғы үйлерінен және құл аулаушыларынан қашып, Скиото өзенімен жоғалап кетті. Ақ расалық азаттық жақтастары да Жер асты теміржолына көмектесті.

Климат

Климат Колумб қаласының климатына өте ұқсас, тіпті сол климаттың өзі де.

Экономика

Чиликоте аймақтағы жалғыз қала ретінде экономикалық белсенділіктің орталығы болып табылады. Сауда орталықтары, ауруханалар, түрмелер және колледж кампусы ірі жұмыс берушілердің қатарында. Көзге түсетіндердің бірі – 100 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан, бұрын Глатфелтер және Мид Папер деп аталған Пикселл қағаз фабрикасы.

2020 жылғы халық санағы

2010 жылғы санақ бойынша қалада 21 901 адам, 9 420 үй шаруашылығы және 5 559 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 10 600 тұрғын үй бірлігін құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 88,1% ақ нәсілді, 7,2% афроамерикалық, 0,3% американдық үндістер, 0,5% азиялық, 0,5% басқа нәсілдерден және 3,4% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 1,3% құрады. 9 420 үй шаруашылығының 27,5% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрды, 39,1% - бірге тұратын жұбайлар, 14,9% - күйеуі жоқ әйелдер басқарады, 5,0% - әйелі жоқ ерлер басқарады, ал 41,0% - отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 34,6% жеке адамдардан тұрды, ал 14,3% - 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,25 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,87 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 41,5 жас болды. Тұрғындардың 21,8% 18 жасқа дейін, 7,7% 18 мен 24 жас аралығында, 24,8% 25 пен 44 жас аралығында, 27,8% 45 пен 64 жас аралығында және 17,9% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен адамдарды құрады. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 47,6% ер адам және 52,4% әйел адам.

Саябақтар мен демалыс

Чиликотеде бірнеше қоғамдық саябақтар бар, оның ішінде Йоктанджи паркі, Патрик паркі, Польша паркі, Штраузер паркі, Манор паркі, Голди Ганлок паркі, Пайн-стрит паркі, Ардагерлер ескерткіш паркі және Батыс көрініс паркі. Ең үлкен парк – Йоктанджи паркі, ол көптеген бейсбол/софтбол алаңдарынан, теннис корттарынан, баскетбол корттарынан және ойын алаңшаларынан тұрады. Йоктанджи паркінде Генри Гуд атындағы скейтпарк орналасқан, ол Чиликоте қаласының жергілікті тұрғыны Генри Гудтан түскен 65 000 долларлық қайырымдылық көмегімен салынған. Чиликотидің су тасқынынан қорғайтын қабырғасының бойында 5,0 мильге созылған асфальтталған велосипед жолы бар. Бұл жол Три-Каунти үшбұрышты жолымен жалғасады, қазіргі уақытта оның ұзындығы 30,3 мильді құрайды. Жол Чиликотедегі Бридж-стрит (SR 159) көшесінен басталып, Франкфурт қаласынан өтеді де, содан кейін Огайо штатының Файетт округіндегі Вашингтон сотының жанындағы Кристаман паркіне жетеді. Три-Каунти үшбұрышты жолының мақсаты Чиликоте мен Гринфилд қалаларын байланыстыру. Бұл бұрынғы теміржол Джеймстаун және Ксения қалаларына дейін жалғасады, бірақ бұл бағыттарды дамыту – ұзақ мерзімді жоспар. Хопвелл мәдениеті ұлттық тарихи паркі қаланың солтүстік жағында орналасқан. Паркке Ұлттық парктер қызметі басшылық етеді және ол үлкен мөлшерде ежелгі американдықтардың жер қазбаларын қамтиды.

Білім

Огайо университетінің филиалы, Огайо университеті Чиликоте – 13 мамандық бойынша орта білім беру және 12 бакалавриат бағдарламасын ұсынатын төрт жылдық мемлекеттік білім беру мекемесі. Жыл сайын шамамен 2000 студент білім алады. Чиликоте қаласы балабақшадан бастап 12-сыныпқа дейін білім беруді қамтамасыз етеді. Чиликоте қалалық мектеп округінің құрамына келесі мекемелер кіреді: Чиликоте бастауыш мектебі; Чиликоте орта мектебі; Чиликоте орта мектебі; және Чиликоте жоғары мектебі, сондай-ақ Zane Trace мектебі (1-12 сыныптар). Бұған қоса, епископ Флагет католик мектебі, Сент-Мария және Сент-Петр католик шіркеулерінің приходтық мектебі, католик және католик емес отбасыларға арналған, діни негіздерге басымдық беретін академиялық бағдарламаны балабақшадан 8-сыныпқа дейін ұсынады. Бұрын Уэсли Тейлор дайындық академиясы деп аталатын жеке білім беретін мектеп болған, бірақ 2014 жылы төленбеген есептерге байланысты жабылды. Росс округі христиан академиясы 2007 жылы құрылды және қазір екі орында 1-12 сыныптарға дейін білім береді. Чиликоте – Пикауэй Росс кәсіби және технологиялық орталығының орналасқан жері, ол 895 Crouse Chapel Road мекенжайында орналасқан. 1974 жылы құрылған Пикауэй Росс кәсіби және технологиялық орталығы (немесе Пикауэй Росс) – Пикауэй Росс бірлескен кәсіптік мектеп округінің операциялық бөлімі. Пикауэй Росс Росс және Пикауэй округтеріндегі 10 жоғары мектептің оқушыларына 20 техникалық дайындық бағдарламасын ұсынады. Жоғары мектеп оқушылары Пикауэй Росс орталығында 11- және 12-сыныптарда оқиды және өз мектептерінен дипломмен қатар мансаптық паспортты алуға мүмкіндік алады. Пикауэй Росс орта мектебінің (немесе орта білім беру) негізгі кампусында шамамен 600 студент, ал филиалдардағы (немесе спутниктік) бағдарламаларда тағы 1500 студент білім алады. Пикауэй Росспен байланысты мектеп округтері: Росс округіндегі Адена, Чиликоте, Хантингтон, Пэйнт Вэлли, Оңтүстік-Шығыс, Юниото және Зейне Трейс, ал Пикауэй округіндегі Сырклвилл, Логан Элм және Вестфолл. Жоғары мектеп бағдарламаларынан басқа, Пикауэй Росс ересектерге білім беру бөлімін де ұсынады, онда білікті мамандықтар, қоғамдық қауіпсіздік және медициналық қызметтер салаларында көптеген бағдарламалар бар. Пикауэй Росс – аймақтық кәсіби техникалық білім беру саласындағы жетекші. Чиликотеде сондай-ақ аудиоинженерлік мектебі – Recording Workshop орналасқан. Чиликоте қаласына Чиликоте және Росс округі қоғамдық кітапханасының негізгі және Нортсайд филиалдары қызмет көрсетеді.

Маджестик театры

Чиликотеде 158 жылдан бері үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан «Маджестик» театры орналасқан. Оның сахнасында Лорл мен Харди, Милтон Берл, Джордж Арлис, Софи Таккер, Боб Хоуп және тағы да көптеген көрнекті өнер шеберлері өнер көрсеткен. 1853 жылы Масондық зал салынды, ол қазіргі «Маджестик» театрының алғашқы нысаны болды. Екі қабатты кірпіш ғимараттың ішінде ложа, би залы және театр болды. Театр труппалары бір айға дейін тұрып, пьесалар репертуарын қойды. 1876 жылы масондар ғимаратты кеңейту үшін құрылыс комитетін тағайындады. Алғашқы ғимарат сақталды және кейіннен кеңейтілді. 1876 жылдың желтоқсанында аяқталғаннан кейін Масондық опера үйі штаттағы ең жақсы театрлардың бірі екені жарияланды. Жаңартудан кейін және қаладағы Клау опера үйі аяқталғаннан соң, театр репертуары молынан ұсынылды, драма, комедия, фарс, минстрель-шоулар мен опералар қойылды. 1904 жылы А. Р. Вольф Масондық опера үйін сатып алды. Мистер Вольф театрды қайта жаңғыртты және сахнаны кеңейтті. Ол ғимараттың алдыңғы жағындағы барлық терезелерді витражды терезелермен ауыстырды. Масондық опера үйі 1914 жылы Майерс ағайындарына сатылғанға дейін Вольфтің басқаруында болды. Олар тағы да бірқатар жөндеу жұмыстарын жасап, киноэкранын және жабдықтарын орнатты. Майерс ағайындары театрдың атын «Маджестик» деп өзгертті. Олар кейде сахнада тікелей театрлық қойылымдарды қойды, бірақ ақырында толығымен киноға көшті. 1971 жылдың шілдесінде Харли мен Эвелин Беннет «Маджестик» театрының жаңа иелері болды. Олар бастапқы қабырға суретіне сүйене отырып, мұқият реставрация жүргізді. 1990 жылы Чиликотедегі үш кәсіпкер (Роберт Эванс, Роберт Альтхофф және Дэвид Угриг) театрды коммерциялық емес ұйым ретінде сатып алды. Театрдың барлық жеріне жаңа электр сымдары, өрт қауіпсіздігі және күзет жүйелері орнатылды.

Жәрмеңкелер мен фестивальдар

Чиликоте, ежелгі американдық тарихымен бай, жыл сайынғы Гүлденген Ай мерекесін өткізеді. 1984 жылы басталган мамыр айындағы фестивальға шамамен 85 мың адам келеді. Қаланың тарихи орталығында орналасқан Йоктанжи паркі – бұл отбасылық үш күндік шараның өтетін орны. Бұл фестивальде ежелгі американдық музыка, билер, саудагерлер мен көрмелер, таушылар лагері, қолөнершілермен кездесулер мен көрсетулер, сондай-ақ 80-нен астам қолөнершілер мен сауда көрмелерінен тұратын кең ауқымды өнер және қолөнер көрмесі ұсынылады. Басты сахнада жергілікті мектептердің оркестрлері мен әртістері сияқты отбасылық көңіл көтеру бағдарламасы бар. Көшелер тағам сататын орындармен және ойындармен/байқаулармен толы. Шараларға қатысу тегін.

Спорттық жарыстар

Чиликоти Пайнтс – 1993 жылдың ақпанында құрылған бейсбол командасы. Бұл команда бұрын Frontier League лигасының мүшесі болған және лига құрылғаннан бастап 2008 жылға дейін онда ойнады. Олар лиганың алғашқы командаларының бірі еді. Қазір "Paints" жазғы студенттік "Prospect League" лигасының мүшесі. "Paints" командасы өз үй ойындарын 1954 жылы ашылған V.A. Мемориал стадионында өткізеді. V.A. Мемориал стадионы 2008 жылдан 2011 жылға дейін Mid American Conference бейсбол турнирін, сондай-ақ Огайо жоғары мектеп спорт қауымдастығының (OHSAA) футбол және бейсбол плей-офф ойындарын қоса, көптеген басқа да шараларды қабылдады.

Бауырлас қала

Чиликоте – Мексиканың Веракрус штатындағы Кордова қаласының бауырлас қаласы. Бұл қарым-қатынас Чиликоте орта мектебінің студенттерімен шетелдік алмасу бағдарламасы арқылы құрметтеледі. Чиликоте бұрын Колумбияның Валь-дель-Каука департаментіндегі Тулуа қаласымен де келісім шартқа отырған. Сондықтан қаланың негізгі көлі Лаго Чиликоте деп аталады.