Кіріспе
Прайри-ду-Шиен – АҚШ қаласы және Висконсин штатының Кроуфорд округінің орталығы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 5 506 адамды құрайды. Прайри-ду-Шиен көбінесе Висконсин штатының екінші ескі қаласы деп есептеледі, ол 17 ғасырдың соңында француз саяхатшыларымен еуропалық елді мекен ретінде құрылды. 17 маусым 1673 жылы негізделген, ол Орта Батыстағы еуропалықтардың төртінші отарлауы болып табылады, бұрынғылары – Грин-Бей (Висконсин), Со-Сент-Мари (Мичиган) және Сент-Игнас (Мичиган). Қала аймақтың бай тарихын көрсететін көптеген тарихи орындарға ие. Прайри-ду-Шиен Висконсин және Миссисипи өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан, бұл Ұлы көлдерді Миссисипи өзенімен байланыстыратын Фокс-Висконсин су жолының стратегиялық маңызға ие нүктесі. Осы орналасқан жері арқасында алғашқы француз миссионерлері мен зерттеушілері Миссисипи өзеніне алғаш рет қол жеткізіп, кірген. Бұл жерге келген алғашқы француз саяхатшылары Алим есімді басшысы бар Фокс тайпасының қоныстанғанын көрді, ал «Алим» есімі француз тілінде «chien» (ит) дегенді білдіреді. Француз зерттеушілері бұл жерді «Прайри дю Шиен» деп атады, француз тілінде «иттің шалғысы» деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда бұл атау тек қана елді мекен орналасқан жазыққа қатысты болса, кейіннен қалаға да қолданыла бастады. Прайри-ду-Шиен қаласы Прайри-ду-Шиен және Бриджпорт қалаларының арасында жатыр.
Prairie du Chien (,/p//ɹ//ɛ//ɹ//i// //d//u// /'/ʃ//iː//n///) is a city in and the county seat of Crawford County, Wisconsin, United States. The population was 5,506 at the 2020 census. Often called Wisconsin's second oldest city, Prairie du Chien was established as a European settlement by French voyageurs in the late 17th century. Its settlement date of June 17, 1673, makes it the fourth colonial settlement by European settlers in the Midwestern United States, after Green Bay, Wisconsin, Sault Ste. Marie, Michigan, and St. Ignace, Michigan. The city has many sites showing its rich history in the region. Prairie du Chien is near the confluence of the Wisconsin and Mississippi rivers, a strategic point along the Fox Wisconsin Waterway that connects the Great Lakes with the Mississippi. This location offered early French missionaries and explorers their first access and entrance to the Mississippi River. Early French visitors to the site found it occupied by a group of Fox Indians led by a chief whose name Alim meant chien in French ('dog' in English). The French explorers named the location Prairie du Chien, French for 'dog's meadow'. Originally this name applied only to the plain upon which the settlement lay, but it was later applied to the city as well. The city of Prairie du Chien is between the town of Prairie du Chien and the town of Bridgeport.
Тарих
Прери-дю-Шиенге алғашқы болып келген еуропалықтар француз саяхатшылары Жак Маркетт пен Луи Жолиет болды. Олар 1673 жылғы 17 маусымда каноэмен келіп, Миссисипи өзеніне жол тапты. Кейіннен Канада мен Миссисипи өзені арасындағы саяхат Прери-дю-Шиен арқылы жалғасты, бірақ Иллинойс өзені арқылы да маршруттар қолданылды. 1685 жылы француз саяхатшысы Николя Перро француздардың ірі әрі табысты тері саудасының бір бөлігі ретінде осы аймақта сауда бекетін құрды. Джон Джейкоб Астордың араласуы салдарынан 1815 жылы Прери-дю-Шиендегі үкіметтік тері саудасының фабрикасы және федералды фабрика жабылды. Содан кейін Америка тері компаниясы осы аймақта құрылып, аймақтық тері саудасының маңызды нысаны болған Астор тері қоймасын салды. Прери-дю-Шиеннің тері саудасының орталығы ретіндегі маңызы 19 ғасырдың ортасына дейін сақталды, одан кейін еуропалық сұраныс және жануарлар саны азайды. 1763 жылы Ұлыбритания Франциямен және үндістермен болған соғыста (Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі) жеңіске жеткеннен кейін, Миссисипи өзенінің шығысындағы Солтүстік Америкадағы француз территориясын, соның ішінде Прери-дю-Шиенді иеленді. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде қала британ әскерлері мен олардың үндістер одақтастары үшін кездесу орны болды. Америка жеңісінен кейін Париж шартымен осы аймақ жаңа Америка Құрама Штаттарына берілді, бірақ британдықтар мен олардың адалдары кері шегінуді баяулатты. 1812 жылғы соғыстан кейін ғана қала толыққанды американдыққа айналды. АҚШ Прери-дю-Шиенге билік орнатуды баяу жүргізді, бірақ 1812 жылғы соғыстың соңында үкімет осы маңызды жерді ұстаудың қажеттілігін түсініп, 1814 жылы Форт-Шелби құрылысын бастады. Шілде айында британдық сарбаздар Прери-дю-Шиенді қоршау кезінде фортты басып алды. 1815 жылы соғыс аяқталғанға дейін қала британдықтардың бақылауында болды. Прери-дю-Шиен арқылы тағы бір шабуылды қаламай, американдықтар 1816 жылы Кроуфорд фортын салды. Фортта Прери-дю-Шиен келісімдеріне (1825 және 1830) келіссөздер жүргізіліп, қол қойылды, оған сәйкес Түлкі және Саук тайпалары өз жерлерінің көп бөлігін АҚШ-қа берді. 1829 жылғы келіссөздерде оларды және Чиппева, Оттава және Поттаватоми тайпаларының біріккен ұлттарын шотланд-ирланд және мохок тегіндес Билли Колдуэлл өкілдік етті. Ол жас кезінде Канададан АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін Поттаватоми тайпасымен байланыс жасады. 1829 жылы армия дәрігері Уильям Бомонт Форт-Кроуфорд ауруханасында ас қорыту жүйесі бойынша көптеген тәжірибелер жүргізді. Бомонттың жаңалықтары әлі де адамның ас қорыту процесі туралы қазіргі білімнің негізі болып табылады. Кейін АҚШ-тың 12-ші президенті болған полковник Закари Тейлор 1832 жылғы "Қара Хоук" соғысы кезінде Форт-Кроуфордқа басшылық етті. Тейлор Прери-дю-Шиенде Қара Хоуктің қарсыласуын бақылады. Кейін Конфедерациялық Штаттардың президенті болған лейтенант Джефферсон Дэвис сол кезде Форт-Кроуфордта орналасты. Ол Тейлордың қызы Сара "Кнокси" Тейлормен танысып, 1835 жылы үйленді. Форттың қабырғасынан тыс жерде, 19 ғасырдың басында Прери-дю-Шиендегі өмір әлі де тері саудасымен байланысты болды. Осы кезеңде Прери-дю-Шиеннің ең танымал саудагерлері Мишель Брисбои, Джозеф Ролет, Натан Мирик және Геркулес Л. Доусман болды. Доусман тері саудасы арқылы байлық жинады, ол жерге, пароходтарға және теміржолдарға инвестиция салған табысымен бірге оны Висконсиннің алғашқы миллионеріне айналдырды. Ол 1868 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Х. Луис Доусман оның байлығының көп бөлігін мұра етті. 1870 жылы Луис Доусман өзінің мұрасын бұрынғы Форт-Шелби орнында сәнді Виктория стиліндегі үй салуға жұмсады. Ол 1886 жылы күтпеген жерден қайтыс болғаннан кейін, оның отбасы үйді оның есімімен "Вилла Луи" деп атады. Доусман отбасы 1913 жылға дейін үйде тұрды. 1952 жылы үй Висконсин штатының алғашқы мемлекеттік тарихи орны болды. 19 ғасырдың ортасында тері саудасының төмендеуінен кейін Прери-дю-Шиеннің назары ауыл шаруашылығы мен теміржолға ауысты. Қала алғаш рет 1857 жылы Милуоки және Миссисипи теміржолымен байланысты, бірақ Миссисипи өзенінің ені теміржолдың Айоваға одан әрі кеңейтуіне кедерілді. Бұл мәселе уақытша шешілді, пойыздарды Прери-дю-Шиенде бөлшектеп, өзен арқылы қайта құрап, екінші жаққа жеткізді. Жақсырақ шешімді Майкл Спеттел мен Джон Лоулер тапты, олар 1874 жылы өзенді жабатын тұрақты Пил Понтон теміржол көпірін жобалады. Лоулер осы өнертапқырысқа көп еңбек сіңірді және оның арқасында кішігірім байлыққа ие болды. Көпір 1961 жылға дейін қолданыста болды. Кейін Лоулер Прери-дю-Шиенде екі католик интернатын құру үшін жер сыйлады: Сент-Мэри институтын (қазіргі Милуокидегі Маунт Мэри колледжі) және ғасырдың соңында Campion High School мектебін. Сент-Мэри колледжі 1928 жылға дейін Прери-дю-Шиенде болды. Campion High School мектебі бірнеше белгілі түлектерді тәрбиеледі, олардың ішінде Висенте Фокс, конгрессмен Лео Райан, губернатор Патрик Люси, актерлер Дэвид Дойл, Джордж Вендт және Кевин Маккарти, сондай-ақ жазушы Гарри Уиллс бар. Ол 1975 жылы жабылды.
Муниципальдік басқару тарихы
Прайри-ду-Хиен 1821 жылдың 17 қыркүйегінде Мичиган территориясының хатшысымен Прайри-де-Хиен болысы ретінде құрылды. Висконсин штатында Грин-Бейден басқа, қала, қалашық немесе ауыл емес, болыс ретінде танылған жалғыз муниципалитет осы. Болыс 1825 жылы үкімет қызметін тоқтатқанға дейін бірнеше жыл бойы өмір сүрді. 1828 жылы Прери-дю-Хиен аймағы Кроуфорд округінің барлық аумағын қамтыған Сент-Энтони қаласының бір бөлігіне айналды. (Кроуфорд округі Мичиган территориясының батыс бөлігінің барлығын қамтыды.) 1849 жылы Прери-дю-Хиен қаласы құрылды, ол қазіргі Кроуфорд округінің көп бөлігін құрады. Прайри-ду-Хиен қаласы 1872 жылы құрылды.
География
Прайри-ду-Чиен Миссисипи өзені аңғарында, батысында Миссисипи өзенімен, оңтүстігінде Висконсин өзенімен, шығысында солтүстік-шығысында биік жартастармен шектелген ұзын үшбұрышты жазықта орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың ауданы 6,47 шаршы миль (17 км²), оның ішінде 5,84 шаршы миль (15 км²) құрлық және 0,63 шаршы миль (2 км²) су. Қаланың аумағы оның орналасқан жазықтың көп бөлігін қамтиды, бірақ жазықтың бөліктері қала шегінен тысқары созылады. Қала шегінен солтүстікке қарай, жазық Прайри-ду-Чиен қаласының бір бөлігін құрайтын жерде, жергілікті жерде Френчтаун деп аталатын кішкентай бейресми қоныс бар. Жазық қаладан оңтүстікке қарай Бриджпортқа дейін созылады. Мұнда жазық аяқталып, Висконсин өзенінің дельтасының батқылық жерлері басталады. Қаланың ішінде де, сыртында да Миссисипи өзенінің арналары кейде жазықтың батыс жағынан өтіп, кішкентай аралдарды құрайды. Бұл аралдардың көпшілігі тым кішкентай және су тасқынына бейім болғандықтан ешқашан қоныстанған емес, бірақ Прайри-ду-Чиен қаласының ортасының батысындағы бір арал 1965 жылғы су тасқыны тұрғындарды жоғарырақ жерге көшіруге мәжбүрлегенге дейін қаланың төртінші аймағы болды. Көшіру кезінде ерекше тарихи маңызы жоқ көптеген ғимараттар алынып тасталды. Қазір бұл арал Сент-Фериоль аралы деп аталады және қалалық саябаққа айналдырылған.
Климат
Прайри-ду-Чиен қаңтар, наурыз, мамыр, қыркүйек және қараша айларында Висконсин штатының ең жоғары температурасын тіркеген.
Геология
Қала өзінің атын Прайри-дю-Шиен доломитіне береді, ол батыс Висконсинде кеңінен таралған доломит қабаты.
2020 жылғы халық санағы
2020 жылғы санақ бойынша халық саны 5 506 адамды құрады. Халық тығыздығы анықталған жоқ. 2,598 тұрғын үй бірлігі тіркелді, орташа тығыздық көрсетілген жоқ. Ұлттық құрамы бойынша халықтың 2,5%-ы кез келген нәсілдегі испаниялық немесе латиноамерикандықтарды құрады. Испандық және испаниялық емес халықты нәсіл бойынша топтастырғанда, қалада 90,1% ақ нәсілді, 4,3% қара немесе африкалық-американдықтар, 0,7% американдық индейлер, 0,5% азиялықтар, 0,6% басқа нәсілдерден және 3,8% екі немесе одан көп нәсілді адамдарды құрады. Қаланың 2020 жылғы санақ бойынша 514 адамы ересектерге арналған түзеу мекемелерінде қамауда болды. 2016-2020 жылдарға арналған Америкалық қоғамдық сауалнаманың бағалауынша, қаладағы үй шаруашылығының орташа табысы 46 541 доллар, ал отбасының орташа табысы 64 315 долларды құрады. Толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін ерлердің орташа табысы 42 478 доллар, ал әйелдер үшін 35 313 долларды құрады. Адам басына шаққандағы орташа табыс 25 407 доллар болды. Отбасылардың 10,5%-ы және халықтың 16,2%-ы кедейлік шегінен төмен өмір сүрді, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 30,7%-ы және 65 жастан асқандардың 14,6%-ы. Барлығы 2 306 үй шаруашылығы бар, оның 18%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 40,1%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 8,5%-ы күйеуі жоқ әйелдер, 4%-ы күйеуі жоқ ерлер және 47,3%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 38,5%-ы жеке адамдардан тұрады, ал 17,3%-ы 65 жастан асқан жалғыз тұратын адамдардан тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,12 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,87 адамды құрады. 25 жастан асқан халықтың 92,0%-ы орта мектепті немесе одан жоғары бітірген, ал 15,8%-ы бакалавр дәрежесі немесе одан жоғары білім алған. Қаладағы орташа жас 45,6 жас. Тұрғындардың 16,6%-ы 18 жасқа дейін, 8,8%-ы 18 мен 24 жас аралығында, 24,07%-ы 25 пен 44 жас аралығында, 28,2%-ы 45 пен 64 жас аралығында және 22,3%-ы 65 жастан асқан. Қаланың жыныстық құрамы 54,4% ерлер және 45,6% әйелдерді құрады.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы санақ бойынша қалада 5911 адам, 2386 үй шаруашылығы және 1367 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 2594 тұрғын үй бірлігін құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 93,6% ақ нәсілді, 4,5% афроамерикалық, 0,4% американдық үндістер, 0,3% азиялық, 0,3% басқа нәсілдерден және 0,9% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,2% құрады. 2386 үй шаруашылығының 26,6%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 41,9%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,9%-ы күйеуі жоқ әйелдер, 4,4%-ы күйеуі жоқ еркектер және 42,7%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 37,6%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 17,8%-ы 65 жасқа толған жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,18 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,86 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 41,4 жасқа тең. Тұрғындардың 21,6%-ы 18 жасқа дейін, 8%-ы 18 мен 24 жас аралығында, 24,9%-ы 25 пен 44 жас аралығында, 27,3%-ы 45 пен 64 жас аралығында және 18,3%-ы 65 жастан асқан. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 52,4% еркек және 47,6% әйел.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 6018 адам, 2376 үй шаруашылығы және 1473 отбасы тұрды. Халық тығыздығы бір шаршы мильге 1075,9 адам (415,7/км²) құрады. Тұрғын үй бірліктерінің орташа тығыздығы бір шаршы мильге 458,4 (177,1/км²) болды, барлығы 2564 тұрғын үй болды. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 95,06% ақ нәсілді, 3,61% қара немесе афроамерикалық, 0,28% американдық үндістер, 0,17% азиялық, 0,02% Тынық мұхиты аралдарынан, 0,08% басқа нәсілдерден және 0,78% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың 0,88% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 2376 үй шаруашылығының ішінде 29,3%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 48,7%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,2%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 38,0%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 33,0%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 17,1%-ы 65 жасқа толған және жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,28 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,92 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер 24,2%, 18-24 жас аралығындағылар 11,4%, 25-44 жас аралығындағылар 24,3%, 45-64 жас аралығындағылар 21,8% және 65 жасқа жоғарылар 18,3% құрады. Орташа жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 100,5 еркек сай келеді. 18 жасқа және одан жоғары әйелдердің әр 100-іне 97,3 еркек сай келеді. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 34 038 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 43 444 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 29 595 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 20 183 доллар болды. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 17 680 долларға тең. Отбасылардың 6,4%-ы және халықтың 8,1%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 11,7%-ы және 65 жасқа жоғарылардың 4,8%-ы.
Мәдениет
Прайри-ду-Чиенде бес Ұлттық тарихи ескерткіш және Ұлттық тарихи орындар тізілімінде тоғыз нысан бар. Бұл бес ескерткіш штатта алғаш рет тағайындалған. Қала Висконсин штатындағы Уайлусинг мемлекеттік паркіне, Эффиги мондарының ұлттық ескерткішіне және Айова штатындағы Пайкс Пик мемлекеттік паркіне жақын орналасқан – бұл табиғи және қолдан жасалған кереметтерге толы жерлер. Оның бай тарихы және Миссисипи өзенінің жағасындағы орналасуы оны танымал туристік орынға айналдырады. 19-ғасырдағы тері саудасы лагерінің атмосферасын қайта жаңғырту мақсатындағы «Прайри Вилла кездесуі» 1975 жылдан бері әр жыл сайын Әкелер күні демалысында өткізіліп келеді және ондаған мыңдаған келушілерді қызықтырады. 2001 жылы Прайри-ду-Чиен алғашқы жылдық Жаңа жыл тойлауына байланысты ұлттық назар аударды, оның аясында Миссисипи өзенінен ұсталған карп түн ортасында BlackHawk даңғылынан кран арқылы төмен жіберілді. «Карпты төмен түсіру» мерекесі содан бері әр Жаңа жылда өткізіліп келеді. Аң аулау және балық аулау осы аймақта бұрыннан бері танымал. 1998 жылы қалада Cabela компаниясының төртінші дүкені ашылуымен қала спортшылар үшін маңызды орын ретінде бекітілді.
Көлік
Ла Кросс қаласына автобус қызметі Сценикалық Миссисипи аймақтық көлік компаниясы арқылы күніне үш рет жүзеге асырылады. Prairie du Chien қаласына Prairie du Chien қалалық әуежайы (KPDC) қызмет көрсетеді.
Медиа
Прайри-ду-Хиен қаласында аптасына екі рет жарық көретін газет – Courier Press, ол сонымен қатар аймақтың үй шаруашылықтары мен кәсіпорындарына таратылатын апталық саудалық қосымшаны шығарады. Аймақтағы басқа баспа медиаларына Висконсин-Айова саудалық жаңалықтары кіреді, ол апта сайын 19 297 үй мен кәсіпорынға таратылады. Кроуфорд округі ACNielsen компаниясы бақылайтын Ла-Кросс/Эу-Клер телерадио хабарлар нарығында орналасқан. Жергілікті кабельдік жүйе Мэдисон нарығының кейбір арналарын да таратады, ал кейбір тұрғындар Сидар-Рапидс/Ватерлу/Дубюк нарығындағы станциялардан эфир арқылы хабар алады. Прайри-ду-Хиен WQPC радиостанциясына үй иесі, ол 94.3 FM жиілігінде 36 000 ватт қуатпен хабар таратады. Станция Миссисипи өзенінің жағасында, Сент-Фериоль аралында орналасқан. Оның WPRE 980 AM деген серік станциясы бар. Прайри-ду-Хиенде жақсы қабылданатын басқа станцияларға WHHI 91.3 FM, WGLR 97.7 FM және KCTN 100.1 FM кіреді.
Экономика
Орташадан сәл көп туристік саудасын есептемегенде, Prairie du Chien экономикасы оның мөлшерімен салыстырылатын басқа Орта Батыс қалаларына ұқсас. Қала тұрғындарының көп бөлігі сауда, қызмет көрсету және өндіріс салаларында жұмыс істейді. 3M және Cabela's ірі жұмыс берушілердің қатарында. Мемлекеттік және жергілікті билік органдары да маңызды жұмыс берушілер болып табылады, себебі қалада Кроуфорд округінің соты мен кеңселері, сондай-ақ мемлекеттік түрме орналасқан. Prairie du Chien Миссисипи өзеніндегі Висконсин штатының ең жұқ жүретін порттарының біріне ие. Екі теміржол және екі ұшу-қону жолағы бар қалалық әуежай қаланы аймақтың көлік және тасымалдау орталығына айналдырады.
Демалыс
Жыл сайынғы 7 күндік, 500 мильдік Висконсин штатындағы қолдау көрсетілетін велосипедтік тур, GRABAAWR деп аталады, ол Eagle River қаласынан басталып, Prairie du Chien қаласында аяқталады. Сент-Фериол аралында аралдың айналасын айналатын велосипед жолымен қосылған парк және ұзын жағалау бар. Үлкен шаралар үшін павильондарды пайдалануға болады. Вилла Луидің қарсысында бұрын ат жарысы өткізілген кең ашық алаң орналасқан. Алаңның соңында екі үлкен футбол алаңы бар. Үй жануарларына кең алаңда жүгіруге рұқсат етіледі.