Кіріспе
Электрлік қозғалтқыш жүйесінің түрі
Ғарыш кемелерін қозғалтқанда, Холл эффектілі қозғалтқыш (HET) – иондық қозғалтқыш түрі болып табылады, онда жанармай электр өрісімен үдетіледі. Холл эффектілі қозғалтқыштар (Эдвин Холлдың ашқандығына негізделген) кейде Холл қозғалтқыштары немесе Холл тогы қозғалтқыштары деп те аталады. Холл эффектілі қозғалтқыштар электрондардың бойлық қозғалысын шектеу үшін магнит өрісін пайдаланады, содан кейін оларды жанармайды иондау, иондарды тиімді үдетіп, итермелеу күшін жасау және шлейфтегі иондарды бейтараптандыру үшін қолданады. Холл эффектілі қозғалтқыш орташа нақты импульсті (1600 с) ғарыш қозғалтқышы технологиясы ретінде жіктеледі және 1960 жылдардан бері теориялық және тәжірибелік зерттеулерден үлкен пайда көрді. Холл қозғалтқыштары әртүрлі жанармайлармен жұмыс істейді, ең көп қолданылатыны – ксенон және криптон. Аргон, висмут, йод, магний, мырыш және адамантан да қызығушылық тудыратын жанармайлардың қатарында. Холл қозғалтқыштары өз шығарындыларын 10-нан 80 км/с (1000–8000 с нақты импульс) жылдамдыққа дейін үдетуге қабілетті, ал көптеген модельдер 15-тен 30 км/с аралығында жұмыс істейді. Дамытылатын итермелеу күші қуат деңгейіне байланысты. 1,35 кВт қуатпен жұмыс істейтін құрылғылар шамамен 83 мН итермелеу күшін береді. Жоғары қуатты модельдер зертханада 5,4 Н-ға дейін көрсеткен. Ксенонмен жұмыс істейтін Холл қозғалтқыштары үшін 100 кВт-қа дейін қуат деңгейлері көрсетілді. Холл эффектілі қозғалтқыштардың кіріс қуаты 1,35-тен 10 киловаттқа дейін, шығару жылдамдығы секундына 10–50 шақырым, итермелеу күші 40–600 миллиневтон және тиімділігі 45–60 пайызды құрайды. Холл эффектілі қозғалтқыштардың қолданылу салаларына орбитадағы спутниктің бағытын және орнын бақылау, сондай-ақ орташа өлшемді роботтық ғарыш кемелері үшін негізгі қозғалтқыш ретінде пайдалану жатады. Алайда, Холл қозғалтқышы алғаш рет тиімді қозғалтқыш құрылғысы ретінде Кеңес Одағында жасалған. АҚШ-та ғалымдар торлы иондық қозғалтқыштарды әзірлеуге баса назар аударды.
Үндістандық
Үндістанда ғылыми зерттеулер мемлекеттік және жекеменшік зерттеу институттары мен компаниялар жүргізеді. 2010 жылы ISRO GSLV Mk2 D3 ракетасымен GSAT 4 спутнигінде Холл эффектілі иондық қозғалтқыштарды пайдаланды. Онда төрт ксенонмен жұмыс істейтін қозғалтқыш болды, олардың екеуі орыс, ал екеуі үндістандық. Үндістандық қозғалтқыштардың қуаты 13 мН-ға бағаланды. Алайда, GSLV D3 орбитаға шыға алмады. 2013 жылы ISRO Magnetoplasmadynamic Electric Propulsion Thruster деп аталатын электрлік қозғалтқыштардың жаңа класын әзірлеуді қаржылады. Содан кейін жоба 25 мН итермелеу кезінде 2500 секундтық нақты импульспен аргон отынын пайдаланатын Магниттік Плазмалық Динамикалық Қозғалтқыш (MPD) технологиялық үлгісін жасады. 2014 жылы ISRO болашақ жоғары қуатты байланыс спутниктерінде пайдалану үшін 75 мН және 250 мН SPT қозғалтқыштарын әзірлеуді жалғастырды. 75 мН қозғалтқыштары GSAT 9 байланыс спутнигінде қолданылды. 2021 жылға қарай 300 мН қозғалтқыштың әзірленуі аяқталды. Оның қатарında 10 кВт қуатты плазмалық қозғалтқыш және криптонға негіделген төмен қуатты электрлік қозғалтқыш әзірленуде болды. Жеке компаниялар ғарыш саласына енгеннен кейін, Bellatrix Aerospace коммерциялық Холл эффектілі қозғалтқыштарды шығаратын алғашқы коммерциялық фирма атанды. Қозғалтқыштың қазіргі үлгісі отын ретінде ксенон қолданады. Сынақтар Үндістан Ғылым Институтының ғарыш кемесінің қозғалтқыштарын зерттеу зертханасында, Бенгалурда жүргізілді. Жылытқышсыз катодтық технология – жүйелердің қызмет ету мерзімін және сенімділігін арттыру арқылы оларды бәсекелестерден ерекшелендіретін маңызды жаңалық. Бұл spacetech стартапы бұрын әлемдегі алғашқы коммерциялық микротолқынды плазмалық қозғалтқышты әзірлеген, ол суды отын ретінде пайдаланып, микротолқынды плазма арқылы дереу қыздырады, және ISRO-дан тапсырыс алған.
Жұмыс істеу принципі
Холл қозғалтқышының негізгі жұмыс принципі – иондарды жоғары жылдамдыққа дейін үдету үшін электростатикалық потенциалды пайдалану болып табылады. Холл қозғалтқышында, тартымды теріс зарядты тордың орнына, қозғалтқыштың ашық жағындағы электрон плазмасы қамтамасыз етеді. Электрондарды шектеу үшін шамамен радиалдық магнит өрісі қолданылады, мұнда радиалдық магнит өрісі мен осьтік электр өрісінің үйлесімі электрондардың азимут бойынша дрейфтеуіне себеп болады, осылайша құрылғы атын алған Холл тогы пайда болады. Холл қозғалтқышының схемасы жақын жердегі суретте көрсетілген. Анод пен катод арасында 150 мен 800 вольт арасындағы электр потенциалы қолданылады. Орталық тік электромагниттің бір полюсін құрайды және оны сақина тәрізді кеңістік қоршап тұрады, ал оның айналасында электромагниттің екінші полюсі орналасқан, олардың арасында радиалдық магнит өрісі бар. Ксенон газы сияқты жанармай, газды таратушы ретінде қызмет ететін көптеген кішкентай тесіктері бар анод арқылы беріледі. Бейтарап ксенон атомдары қозғалтқыштың арнасына тарағанда, олар айналмалы жоғары энергиялы электрондармен (әдетте 10–40 эВ, немесе разряд кернеуінің шамамен 10%) соқтығысу арқылы иондалады. Ксенон атомдарының көпшілігі +1 таза зарядқа иондалады, бірақ айтарлықтай үлесі (шамамен 20%) +2 таза зарядқа ие. Ксенон иондары анод пен катод арасындағы электр өрісімен үдетіледі. 300 В разряд кернеуінде иондар шамамен жылдамдыққа жетеді, бұл 1500 с (15 кН·с/кг) нақты импульске тең. Алайда, шыққанда иондар өздерімен бірдей сандағы электрондарды тартып алады, нәтижесінде таза заряды жоқ плазмалық шоғыр пайда болады. Радиалдық магнит өрісі, жеңіл электрондарды айтарлықтай бұруға жеткілікті күшті етіп жасалған, бірақ ауыр иондарды бұрмайды, олардың гирорадиусы әлдеқайда үлкен және кедергісіз. Сондықтан, электрондардың көпшілігі қозғалтқыштың шығу жазықтығына жақын, жоғары радиалдық магнит өрісі аймағында, E×B (осьтік электр өрісі және радиалдық магнит өрісі) күштерімен тұтылып, айналып жүреді. Электрондардың орбиталық айналуы – айналмалы Холл тогы, және Холл қозғалтқышы осы токтан атын алған. Басқа бөлшектермен және қабырғалармен соқтығысу, сондай-ақ плазманың тұрақсыздығы, кейбір электрондардың магнит өрісінен босауына мүмкіндік береді, және олар анодқа қарай дрейфтейді. Разряд тогының шамамен 20–30% электрон тогын құрайды, ол итермелеуді тудырмайды, осылайша қозғалтқыштың энергетикалық тиімділігін шектейді; ал тоқтың қалған 70–80% иондарда. Электрондардың көпшілігі Холл тогында тұтылғандықтан, олар қозғалтқыштың ішінде ұзақ уақыт сақталады және ксенон жанармайының барлық бөлігін иондауға қабілетті, бұл 90–99% массалық пайдалануға мүмкіндік береді. Сондықтан, қозғалтқыштың массалық пайдалану тиімділігі шамамен 90% құрайды, ал разряд тогының тиімділігі шамамен 70% құрайды, бұл қозғалтқыштың біріктірілген тиімділігі шамамен 63% (= 90% × 70%) болады. Заманауи Холл қозғалтқыштары жетілдірілген конструкциялар арқылы 75% дейін тиімділікке жеткен. Химиялық зымырандармен салыстырғанда, итермелеу өте аз, 300 В және 1,5 кВт кернеумен жұмыс істейтін стандартты қозғалтқыш үшін шамамен 83 мН шамасында. Салыстыру үшін, АҚШ-тың 25 центтік немесе 20 центтік еуро монетасының салмағы шамамен 60 мН құрайды. Барлық электр қуатымен жұмыс істейтін ғарыш аппараттарының итермелеуі сияқты, Холл қозғалтқыштарының итермелеуі де қол жетімді қуат, тиімділік және нақты импульспен шектеледі. Алайда, Холл қозғалтқыштары электрлік итермелеуге тән жоғары нақты импульстарда жұмыс істейді. Холл қозғалтқыштарының торлы иондық қозғалтқыштармен салыстырғандағы бір ерекше артықшылығы – иондардың пайда болуы мен үдетілуі квази-нейтральды плазмада жүзеге асады, сондықтан Child-Langmuir заряды (ғарыш заряды) шегінен туындаған ток шектеуі болмайды. Бұл торлы иондық қозғалтқыштармен салыстырғанда әлдеқайда кіші қозғалтқыштарды жасауға мүмкіндік береді. Тағы бір артықшылығы – бұл қозғалтқыштар анодқа берілетін кең ауқымдағы жанармайларды қолдана алады, тіпті оттегіні де, бірақ катодта оңай иондалатын зат қажет.
Ксенон
Ксенон көптеген электрлік қозғалту жүйелері үшін, оның ішінде Холл қозғалтқыштары үшін, дәстүрлі отын таңдауы болып келді. Ксенон отыны жоғары атомдық салмағы және төмен иондану потенциалы болғандықтан қолданылады. Ксенон сақтауға салыстырмалы түрде оңай, және ғарыш кемелерінің жұмыс температурасында газ күйінде қолдану алдында буландыру қажеттілігі туындамайды, мысалы, висмут сияқты металл отындарынан өзгеше. Ксенонның жоғары атомдық салмағы иондануға жұмсалатын энергияның масса бірлігіне шаққандағы қатынасының төмендігін білдіреді, нәтижесінде тиімдірек қозғалтқыш жұмыс істейді.
Криптон
Криптон – Холл қозғалтқыштары үшін тағы бір жанармай таңдауы. Ксенонның иондану потенциалы 12.1298 eV, ал криптонның иондану потенциалы 13.996 eV құрайды. Бұл криптонды пайдаланатын қозғалтқыштарды иондау үшін моль басына сәл жоғары энергия жұмсауға мәжбүр етеді, бұл тиімділікті азайтады. Сонымен қатар, криптон жеңіл ион болғандықтан, иондану энергиясына шаққандағы бірлік массасы ксенонмен салыстырғанда одан да төмендейді. Дегенмен, ксенонның бір килограмы криптоннан он есеге дейін қымбат болуы мүмкін, сондықтан криптон SpaceX-тің Starlink V1 сияқты спутниктік шоқжұлдыздарын құру үшін экономикалық жағынан тиімді таңдау болып табылады, оның алғашқы Холл қозғалтқыштары криптонмен жұмыс істеген. Аргон криптоннан шамамен 100 есе арзан, ал ксеноннан 1000 есе арзан.
Асыл газдарды салыстыру
+ асыл газдың қасиеттері мен құнын салыстыру кестесі Газ Символ Атомдық салмағы (г/моль) Иондану потенциалы (эВ) Құны / м³ Тығыздығы Құны / кг Ең арзанға шаққандағы құны Ксенон Xe 131.29 12.13 10.824 25 € / литр € 25000 5.894 г/л € 4241.60 1905 Криптон Kr 83.798 14.00 5.986 3 € / литр € 3000 3.749 г/л € 800.21 359 Аргон Ar 39.95 15.81 2.527 $0.12 / куб. фут € 3.97 1.784 г/л € 2.23 1 Неон Ne 20.18 21.64 0.933 € 504 / м³ € 504 0.9002 г/л € 559.88 251 Гелий He 4.002 24.59 0.163 $7.21 / м³ € 6.76 0.1786 г/л € 37.84 17
Цилиндрлі Hall қозғалтқыштары
Әдеттегі (сақиналы) Холл қозғалтқыштары киловаттық қуат деңгейінде тиімді болғанымен, кішірек өлшемдерге дейін қысқарғанда тиімділігі төмендейді. Бұл, арнаның мөлшерін азайту және қолданылатын магнит өрісінің күшін арттыру кезінде, өнімділіктің масштабталу параметрлерін тұрақты ұстаумен байланысты қиындықтарға байланысты. Осы себепті цилиндрлі Холл қозғалтқышы жасалды. Цилиндрлі Холл қозғалтқышының ерекшелігі – оның дәстүрлі емес разряд камерасының геометриясы мен сәйкес магнит өрісінің профилі, бұл оны кішірек өлшемдерге оңай бейімдеуге мүмкіндік береді. Цилиндрлі Холл қозғалтқышы, әдеттегі (сақиналы) Холл қозғалтқышына қарағанда, миниатюралауға және төмен қуатпен жұмыс істеуге ыңғайлы. Цилиндрлі Холл қозғалтқыштарының басты себебі – 45-55% тиімділікті сақтай отырып, шамамен 1 кВт-тан 100 Вт-қа дейінгі кең диапазонды қамтитын тұрақты Холл қозғалтқышын жасаудың қиындығында.
Сыртқы шығару Hall қозғалтқышы
Магниттік схеманы қорғайтын ағызу арнасының қабырғалары мен полюстерінің шашырап эрозияға ұшырауы қозғалтқыштың жұмысын тоқтатуға себеп болады. Сондықтан, сақиналы және цилиндрлі Hall қозғалтқыштарының қызмет мерзімі шектеулі. Магниттік қалқандау ағызу арнасының қабырғаларының эрозиясын күрт азайтатыны көрсетілгенімен, полюстердің эрозиясы әлі де маңызды мәселе болып табылады. Оның орнына, сыртқы разрядты Hall қозғалтқышы немесе сыртқы разрядты плазмалық қозғалтқыш (XPT) деп аталатын дәстүрлі емес Hall қозғалтқышының дизайны ұсынылды. Сыртқы разрядты Hall қозғалтқышында ағызу арнасының қабырғалары немесе полюстер жоқ. Плазмалық разряд қозғалтқыш құрылымының сыртындағы ашық кеңістікте толыққандай өндіріліп, тұрақтандырылады, осылайша эрозиясыз жұмыс істеуге қол жеткізіледі.
Қолданбалар
Холл ұшқыштары 1971 жылдың желтоқсанынан бері ғарышта ұшып келеді, сол кезде Кеңес Одағы Метеор спутнигінде SPT-50 ұшырды. Осы уақыттан бері 240-тан астам ұшқыш ғарышқа ұшырылды, олардың барлығы 100% сәттілікпен жұмыс істеді. Холл ұшқыштары қазіргі таңдағы коммерциялық LEO және GEO байланыс спутниктерінде орбитаға енгізу және орбитада тұрақтап қалу үшін жиі қолданылады. Батыс спутнигінде алғаш рет ұшқан Холл ұшқышы – 1998 жылғы 3 қазанда ұшырылған НРО-ның STEX ғарыш аппаратындағы TsNIIMASH жасаған ресейлік D-55 болды. Еуропалық ғарыш агенттігінің SMART-1 ғарыш аппаратының күн электрлік жетегі Snecma PPS 1350 G Холл ұшқышын пайдаланды. SMART-1 – Ай орбитасындағы технологиялық демонстрациялық миссия болды. 2003 жылғы 28 қыркүйектен бастап PPS 1350 G-ді пайдалану, геосинхрондық Жер орбитасынан (GEO) тыс жерде Холл ұшқышын алғаш рет қолдануға айналды. Коммерциялық қолданыстағы көптеген Холл ұшқыштары сияқты, SMART-1-дегі Холл ұшқышы да қуат, нақты импульс және итермелеу диапазоны бойынша реттелуге қабілетті. Оның қуат диапазоны 0,46–1,19 кВт, нақты импульсі 1100–1600 с және итермелеу күші 30–70 мН құрайды. SpaceX Starlink шоқжұлдызының алғашқы кішкентай спутниктері орбитаны сақтау және орбитадан түсу үшін криптонмен жұмыс істейтін Холл ұшқыштарын пайдаланды, ал кейінірек Starlink спутниктері аргонмен жұмыс істейтін Холл ұшқыштарын қолданды, олар станцияның орбитасын реттеу және сақтау үшін қолданылады. Холл эффекті ұшқыштарын дамыту Қытайда өте сезімтал мәселе саналады, ғалымдар "көзге түспей технологияны жақсартуға тырысады". Холл эффекті ұшқыштары экипаждық миссиялардың қауіпсіздігін ескере отырып жасалады, үдетілген иондық бөлшектердің эрозиясы мен зақымдануын болдырмау үшін шаралар қолданылады. Зиянды бөлшектерді тебу және ұшқыштардың тұтастығын сақтау үшін магниттік өріс және арнайы жасалған керамикалық қалқан қолданылады. Қытай Ғылым академиясы мәліметінше, Tiangong-та қолданылған иондық жетек 8240 сағат бойы үздіксіз жұмыс істеп, Қытай ғарыш станциясының жоспарланған 15 жылдық қызмет мерзіміне сәйкес келеді. Бұл адаммен жұмыс істейтін миссиядағы әлемдегі алғашқы Холл ұшқышы. Jet Propulsion Laboratory (JPL) Майк Кэссиди басқаратын Apollo Fusion компаниясына өзінің Магниттік қалқанды миниатюралы (MaSMi) Холл ұшқышы технологиясы үшін эксклюзивті коммерциялық лицензия берді. 2021 жылдың қаңтар айында Apollo Fusion компаниясы York Space Systems компаниясымен "Apollo Constellation Engine" деп аталатын соңғы нұсқасына арналған келісімшарт жасағанын хабарлады. NASA-ның Психе астероидіне жасаған миссиясында ксенон газымен жұмыс істейтін Холл ұшқыштары қолданылады. Электр энергиясы 75 шаршы метрлік күн панельдерінен алынады. NASA-ның адаммен жұмыс істейтін миссиялардағы алғашқы Холл ұшқыштары Busek ұсынған 6 кВт Холл ұшқыштары мен NASA Advanced Electric Propulsion System (AEPS) Холл ұшқыштарының комбинациясынан тұрады. Олар NASA-ның Артемида бағдарламасы бойынша Ай шлюзі үшін Maxar-дың қуат және жетегі элементінің (PPE) негізгі жетегі ретінде қызмет етеді. Холл ұшқыштарының жоғары нақты импульсі Ай шлюзінің полярлық тік сызықты галолық орбитасына тиімді орбиталық көтерілуге және орбитада тұрақтап қалуға мүмкіндік береді.
Даму үстінде
Дамудағы ең жоғары қуатты Холл эффектісі жылдамдеткіші (2021 жылға қарай) – Мичиган университетінің 100 кВт X3 Nested Channel Hall Thruster. Бұл жылдамдеткіштің диаметрі шамамен 80 см, салмағы 230 кг және ол 5,4 Н итермелеу күшін көрсеткен. Басқа жоғары қуатты жылдамдеткіштердің қатарында NASA-ның 40 кВт Advanced Electric Propulsion System (AEPS) жүйесі бар, ол үлкен ғылыми миссияларды және терең ғарышта жүк тасымалдауды қамтамасыз етуге арналған.
Other high power thrusters include NASA's 40 kW Advanced Electric Propulsion System (AEPS), meant to propel large scale science missions and cargo transportation in deep space.