Кіріспе

Пістолет түрі

Жартылай автоматты пістолет (өзін-өзі қайта зарядтайтын пістолет, автопистолет немесе автоматты түрде зарядталатын пістолет деп те аталады) – қолға ұсталатын қару, ол әрбір оқ атылғаннан кейін өздігінен бос патрондарды шығарып, жаңа патронды камераға тиейді. Тапаншаның оқ ату механизмі, оқ ату тетігін ату соққысынан/инесінен тек оқ ату тетігі босатылып, қайта орнатылғаннан кейін ғана ажыратады, сондықтан әрбір тетік тартылғанда тек бір оқ атылады. Жартылай автоматты пістолет, доңғалақтың күйдірілуінен пайда болатын энергияның бір бөлігін, әдетте сырғыда орналасқан, доңғалақты қозғалту үшін пайдаланады. Оқ атылғаннан кейін, бос патронды қабық сырғы/доңғалақтың кері қозғалысымен шығарылып, сырғы/доңғалақтың қозғалысымен молот/соққы дайындалады, ал сырғы/доңғалақ көктемгі кернеумен алға жылғанда, дүкеннен жаңа патрон камераға итеріледі. Бұл келесі оқ атуға дайындық жасайды, ол тетік қайта тартылғанда бірден орындалады. Көптеген пистолеттер мұны іске асыру үшін қысқа кері импульсті жүйені пайдаланады, бірақ кейбір пистолеттер қарапайым кері соққы немесе газды пайдалану жүйелерін қолданады. Жартылай автоматты пистолеттердің көпшілігі оқ-дәрілерді ұсыну үшін алынып-қойылатын дүкенге сенеді, ол әдетте тұтқаға салынады. Дегенмен, кейбір пистолеттер автоматты мылтықтардағыдай қабылдағыш стиліндегі конструкцияға негізделген, сондықтан дүкен тұтқадан бөлек салынады.

Терминология

"Автоматты", "жартылай автоматты", "өздігімен зарядталатын" сияқты терминдердің мағынасы әртүрлі елдерде техникалық және күнделікті қолданыстағы айырмашылықтарға байланысты көбінесе жаңсақтылық тудырады. Мысалы, "автоматты тапанша" термині техникалық тұрғыда, бір триггерді бір рет басқанда бірнеше оқты үздіксіз атуға қабілетті толық автоматты машиналық тапаншаны білдіреді. Алайда, американдық қолданыста ол көбінесе кез келген өздігімен зарядталатын тапаншаның синонимі ретінде қолданылады, олардың көп бөлігі жартылай автоматты болып келеді. Күнделікті сөйлеу тілінде машиналық тапаншалар сирек кездесетін болғандықтан, "автоматты тапанша", "жартылай автоматты тапанша" немесе "өздігімен зарядталатын тапанша" терминдері әдетте бір триггерді бір рет басқанда бір оқ атып, алынып-қойылатын дүңгіршекпен зарядталатын жартылай автоматты қол тапаншасын білдіреді.

Операция

Жартылай автоматты пистолеттерде ату камерасы, қарудың ұңғысына қатысты тұрақты сызықтық жағдайда қалады. Керісінше, қос әрекетті револьверлер де жартылай автоматты түрде атылуы мүмкін, бірақ олардың патрондары бір камерадан емес, әрбір оқ атылғанда ұңғымен сызықтық түрде келістірілетін камералардың әрқайсысынан атылады. Әдетте, алғашқы патрон сырғытпа механизмін кері тартып, босату арқылы қолмен камераға салынады. Триггер тартылып, оқ атылғаннан кейін, пистолеттің кері серпілісі автоматты түрде гильзаны шығарып, камераны қайта зарядтайды. Бұл жұмыс режимі револьверге қарағанда патрондарды тез зарядтауға және көбірек сақтауға мүмкіндік береді. Кейбір заманауи жартылай автоматты пистолеттерде тек қос әрекетті (DA немесе DAO) триггерлік жүйе болады; яғни, патрон камераға салынғаннан кейін, әрбір триггер тартылысы балғаны, соққыны немесе оқ ату механизмін тартып, бір мезгілде оқты ату үшін босатады. DAO жартылай автоматты пистолеттерінің әрбір тартылысына бірдей күш қажет. DAO жартылай автоматты пистолеттері көбінесе нысанаға немесе аң аулауға емес, кішкентай, жеке қорғануға арналған, жасырылатын пистолеттерге ұсынылады. Ерекше жағдай – Glock пистолеттері, олар алдын ала орнатылған триггерлерді (DAO-ға ұқсас) оңтайландырады, бірақ сырғытпа жабылатын кезде соққы ішінара кері тартылады. Бұл DAO-ға қарағанда триггерді тартуды едәуір қысқартады. Триггер серіпін жеңілірек серіппен алмастыруға және төмен күшті жалғауышпен жұптастыруға болады, бұл триггерді жеңілдетіп, атушының дәлдігін арттырады (мысалы, G34 және G35 модельдері). Стандартты заманауи жартылай автоматты пистолеттер әдетте қос әрекетті (DA) болады, кейде қос әрекетті/бір әрекетті (DA/SA) деп те аталады. Beretta 92F/FS осы әрекет стилінің мысалы. DA жартылай автоматты пистолеттерді тасымалдаудың кең таралған тәсілі – дүкенді толық толтыру, патрон камераға салынуы, пистолет қаптамаға салынып, сыртқы қауіпсіздік деактивацияланған немесе өшірілген күйде болуы. Taurus PT145 DA/SA қаруының мысалы, себебі оның декокері жоқ, сондықтан соққысы патрон камераға салынған сәттен бастап дайындалады және тек патрон шүмектің соққысынан атылмаса ғана қос әрекет режиміне кіреді; әйтпесе, ол бір әрекетті соққымен ату қаруы ретінде жұмыс істейді. Керісінше, бір әрекетті (SA) жартылай автоматты пистолетті алдымен сырғытпаны немесе ұңғыны жұмыс іске қосу арқылы бекіту керек. Барлық SA жартылай автоматты пистолеттері осы мүмкіндікке ие және сырғытпаны алғашқы рет "кері тартып" патрон камераға салынғанда балғаны автоматты түрде кері тартады. Патрон да сырғытпаны кері бұғаттап, камераға қолмен салынуы мүмкін. Содан кейін қауіпсіздік қосылуы мүмкін. 1-ші жағдай (Джефф Купер танымал еткен термин) – дүкен толық, патрон камерада, балға толық керілген және саусақтың қауіпсіздігі қосылған немесе іске қосылған, кем дегенде оң қолды пайдаланушылар үшін. Көптеген бір әрекетті жартылай автоматты пистолеттерде бұл процедура тек оң қолды пайдаланушылар үшін жақсы жұмыс істейді, өйткені саусақтың қауіпсіздігі пистолеттің сол жағында орналасқан және оны оң қолымен ұстағандар ғана оңай қол жеткізе алады. Көптеген заманауи SA жартылай автоматты пистолеттерінің қауіпсіздік механизмдері пистолеттің екі жағында (әмбедекстрлі) саусақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қайта жобаланды, осылайша сол және оң қолды пайдаланушылардың қажеттіліктерін жақсырақ қанағаттандырады. Көптеген SA жартылай автоматты пистолеттерінде балғаның "жартылай керілген" деп аталатын орны бар. Триггерді қысу қаруды жартылай керілген күйде атпайды, сондай-ақ қаруды осы күйде тастау да кездейсоқ оқ атуға себеп болмайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Азия-Тынық мұхиты театрында, сол қолды АҚШ сарбаздарының SA M1911 пистолетін жауынгерлік жағдайда тасымалдаудың ресми бекітілмеген тәсілі – толық дүкен, камерада патрон, жартылай керілген әрекет және саусақтың қауіпсіздігі (тек оң қолды пайдаланушылар үшін қол жетімді) өшірілген (немесе оқ атуға дайын) күйде болуы еді. Бұл жағдайда жартылай керілген күйдің керілмеген күйге қарағанда басты артықшылығы – дыбысты басу (қарудың керілуінен шығатын дыбыс). Екінші артықшылығы – қару кездейсоқ түсірілсе, кездейсоқ оқ атудан аулақ болу. Жартылай керілген механизм 1970 жылдары Colt компаниясы және кейіннен басқа өндірушілер тарапынан қайта қарастырылды – көбінесе жаңа 1911 үлгісіндегі қаруларда триггер тартылғанда балға жартылай керілгеннен түседі.

Технология

Өзін-өзі зарядтайтын тапанша, қару атылған сайын жаңа оқтың камераға автоматты түрде салынуын қамтамасыз етеді, бұл үшін пайдаланушыдан қосымша әрекеттер қажет емес. Жартылай автоматты тапаншада бұл әдетте кері соққы арқылы іске асырылады. Ал машиналық тапаншада кері соққы немесе, сирек жағдайларда, газды пайдалану арқылы, қару атылған кезде пайда болатын газдардың күшімен жұмыс істейді. Desert Eagle – қысқа кері соққыға емес, газдарды бөліп шығару арқылы жұмыс істейтін жартылай автоматты тапаншаның сирек мысалы. Бірнеше патрондық ұяшасы және бір оқпанды пайдаланатын револьвер, сондай-ақ бірнеше патрондық ұяшасы және бірнеше оқпанды пайдаланатын деррингер де, әрбір оқтың триггерге басқан сайын атылуын қамтамасыз етеді, бірақ олар мұны әртүрлі тәсілмен жасайды және сондықтан жартылай автоматты деп санатылмайды. Жартылай автоматты тапанша триггерге бір рет басқан сайын бір оқ атып, ал "толық автоматты" немесе машиналық тапанша триггерді ұстап тұрғанша немесе барлық оқтар атылғанша атып жатады. Mauser M712 Schnellfeuer ("жылдам ату" – немiс тiлiнде) – өңделген Mauser C96 тапаншасы, нағыз машиналық тапаншаның көрнекті мысалы. Екі типтегі қару да бірдей принциптер бойынша жұмыс істесе де, толық автоматты қарулар жылдам атудың салдарынан туындайтын ыстық пен жүктемеге төтеп беру үшін мықтырақ құрылуы керек, және жартылай автоматты тапаншаны толық автоматты режимге түрлендіру қиын (және көптеген елдерде заңсыз). Бірақ, таңдамалы ату режимі бар тапаншаны ауыстырып-қосқыш арқылы алға-артқа түрлендіруге болады, және ол көбінесе бірнеше оқтың кезекпен атылу режимін қамтиды, әдетте әрбір триггерге басқанда үш оқ атылады. Таңдамалы ату режимі бар қарулар көбінесе арнайы құқық қорғау және қауіпсіздік қызметкерлері, мысалы SWAT командалары, кешірілгендерді құтқару тобы, терроризмге қарсы бөлімдер немесе мемлекет басшыларының күзетшілері қолданады. АҚШ-та, егер олар Ұлттық қару заңына немесе ІІ тарау қаруларына азаматтық иелік етуге рұқсат беретін штатта тұрмаса, таңдамалы ату режимі бар қарулар азаматтарға қол жетімді емес.

Іс-әрекеттер: кері соғу және тұйықталған тұмсық

Өзін-өзі зарядтайтын автоматты пистолеттерді жұмыс істеу принципіне сәйкес "кері соққы" және "құлыпталған шүмек" санаттарына бөлуге болады. Кері соққы принципі кішкентай, аз қуатты патрондарға, мысалы, .32 ACP және .380 ACP-ге қолайлы, себебі серіппе қарсылығы мен салдақтың салмағы оқ түтікшенің ішінде қалғанда және шүмектегі қысым қауіпсіз деңгейге түскенше шүмектің ашылуын тежеуге жеткілікті. 9 мм Parabellum (9 мм) және .45 ACP сияқты күшті патрондар үшін шүмектің ашылуын тежеу үшін құлыпталған шүмек қажет, өйткені осы патрондардағы құлыпталмаған кері соққы пистолетіне өте ауыр салдақ және қатты серіппе керек болады, бұл оларды үлкен, ауыр және пайдалануға қиын жасайды. Күшті патрондарда сәл коммерциялық сәттілікке жеткен кері соққы пистолеттік конструкция жасалды; испандық Astra 400, 9 мм Largo және оған ұқсас Astra 600, 9 мм Parabellum. АҚШ-тың Hi Point өндірушісі де 9 мм және .45 ACP сияқты бірнеше патрондарда кері соққымен жұмыс істейтін пистолеттер желісін шығарады. Қалған барлық қызметтік патронды пистолеттер құлыпталған шүмек конструкциясында жасалған.

Тарих

1883 жылы Хирам Максим кері импульсті автоматты пулеметін ұсынғаннан кейін, бірнеше қаругерлер қолға ұсталатын қаруларға да осы принциптерді қолдануға кірісті, соның ішінде Максимнің өзі де. Максимнің кері импульс принципін пайдаланатын кішірек атыс қаруларын жасау жобалары ешқашан өндіріске енген жоқ. 1880-ші жылдары басқа конструкторлар өздігінен зарядталатын конструкциялармен жұмыс істеді. Salvator Dormus – алғашқы жартылай автоматты пистолет, одан кейін Schönberger Laumann 1892 жасалды. Коммерциялық сәттілікке жеткен алғашқы модель – Хьюго Борхарттың C 93, ол 7,65 мм Борхардт патронымен бірге 1893 жылы жасалып, 1894 жылы көпшілыққа таныстырылды. Борхарттың C 93 механизмі Максимнің бұрауыш құлыптарына негізделген. C 93 адамның тізесіне ұқсас құлыптау механизмімен жабдықталған, ол неміс тілінде Kniegelenk (тізе буыны) деп аталады. C 93 механикалық тұрғыдан сенімді болды, бірақ кеңінен қабылдану үшін тым үлкен және ауыр болды. Бұрандалы ағаштан жасалған жиекшесі бар C 93 шағын пистолет-карабин ретінде жақсы қызмет етті. 1896 жылы Пол Маузер өзінің Mauser "Бромджандл" жартылай автоматты пистолетінің алғашқы үлгісін, C96 ұсынды. Бұл 10 немесе 20 оқ сыйымдылығы бар, тік бағаналы дүкені бар алғашқы жаппай өндірілген және коммерциялық сәттілікке жеткен пистолет болды. Оның бастапқы патроны 7,63 мм Маузер деп аталды, ол күштірек болғанымен, 7,65 мм Борхардттан ешқандай айырмасы жоқ. Маузер 1899–1902 жылдардағы Екінші Буер соғысында кеңінен қолданылған алғашқы автоматты пистолеттердің бірі болды. Бұл пистолеттер 7,63 мм Маузер немесе 9×25 мм Маузер патрондарымен жасалды, ал кейбір үлгілері 9 мм Парабеллум және Қытай үшін .45 ACP патрондарымен де жасалды. 1898 жылы Schwarzlose Model 1898 пайда болды, ол пруссиялық қару конструкторы Андреас Вильгельм Шварцлозе ойлап тапқан жартылай автоматты пистолет. Ол 7,65×25 мм Маузер патронымен жабдықталған, бірақ әлсіз Борхардт оқ-дәрісін де қолдана алды. Шварцлозе конструкциясы өте озық және заманынан озған, бірақ 1000 данадан аз өндірілді. Шағын партиялар Ресей Социал-демократиялық партиясының мүшелеріне сатылды, олар көтеріліс жоспарлап жатқан, бірақ Ресей шекарасында тәркіленді және Ресей шекара күзетшілеріне берілді. Бельгияда 1896 жылы американдық қару конструкторы Джон Браунинг өздігінен зарядталатын жартылай автоматты пистолеттерді жасады. Оның үлгілері алғаш рет Еуропада Бельгияның Fabrique Nationale (FN) фирмасы, кейін АҚШ-тағы Colt компаниясымен өндірілді. Браунингтің алғашқы табысты конструкциясы Браунинг M1900 болды. Георг Люгердің Германияда сол кездегі жұмысына ұқсас, ол 7,65 мм патронымен бірге жасалған, бірақ 7,65 мм Браунинг (.32 Auto) Люгердің 7,65 мм Парабеллумынан айтарлықтай ерекшеленеді. Браунинг өзінің жартылай автоматты пистолеттері үшін .25, .38, .380 және .45 ACP патрондарын жобалауға кірісті. Браунингке қазіргі заманғы ірі калибрлі жартылай автоматты пистолеттердің басым көпшілігі қолданатын құлыпталған артқы жағын жасағаны үшін алғыс айту керек. Браунингтің ең танымал конструкцияларының бірі – Colt M1911, ол АҚШ әскерімен қызметтік пистолет ретінде қабылданып, 1911 жылдан бері кейбір АҚШ арнайы күштері мен теңіз әскерлерінің бөлімшелерінде, бірақ жаңғыртылған нысандарда (мысалы, M45A1 пистолеті) қолданылуда. Браунинг сонымен қатар 1922 жылы жарияланған FN Browning Hi Power-ді жобалауға қатысты, өмірінің соңғы жылдарында, 1926 жылы қайтыс болғанға дейін осы жобада жұмыс істеді. Бұл 13 оқ сыйымдылығы бар (плюс біреуі патрондалған) 9 мм жартылай автоматты пистолет болды. Келесі танымал конструкция – Георг Люгердің 7,65 мм Люгері, ол өзінің функциясы бойынша сәтті болғанымен, жеткілікті тоқтату күшіне ие бола алмады және кеңінен қабылдануға ие болмады. 1902 жылы Люгердің 9 мм Парабеллумдағы P08 үлгісі жеткіліксіз тоқтату күші мәселесін шешіп, Borchardt типті Kniegelenk ("тізе буыны") құлыптау механизміне ие болды. Браунингтің құлыпталған артқы жағынан айырмашылығы, Kniegelenk конструкциясындағы оқ ату кезінде жоғары және төмен қарай бұрылмайды, осылайша теориялық түрде атудың дәлдігін жақсартады. Luger P.08 неміс әскерімен қабылданып, Бірінші дүниежүзілік соғыста стандартты қару ретінде қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия қос әрекетке арналған пистолетті қабылдаған алғашқы ел болды, ол Walther P38, оны жүктемелі (капсулалы) және түсірсе, кездейсоқ ату қаупі жоқ, оқ атуға дайын болуы мүмкін. P38 де 9 мм Luger Parabellum патронын қолданды. Револьверлер әр түрлі ірі державалар тарапынан әлі де шығарылды, бірақ олардың қолданысы азайып барады. Британдық Webley & Scott фирмасы бірнеше жарамды өздігінен зарядталатын пистолеттерді жасады, олардың бірі 1911 жылы (қарусыз) британ полициясы және Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Корольдік теңіз күштері мен Корольдік теңіз жаяу әскерлері қабылдады, бірақ револьверлер көбінесе британ әскері үшін артық көрілді. Кеңес Одағында TT пистолеті соғыс кезінде Nagant M1895 револьверін ауыстырды. АҚШ-та M1911A1 стандартты әскери қару ретінде қабылданып, қолданылды. АҚШ-тағы Colt және Smith & Wesson M1911A1-де қолданылатын .45 ACP оқ-дәрісімен жабдықталған револьверлерді өндірді, себебі қолға ұсталатын қаруларға үлкен сұраныс болды және жартылай автоматты пистолеттер мен револьверлерде қолдануға болатын ортақ патрон қажет болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген елдер стандартты әскери пистолеттері үшін Браунингтің құлыпталған артқы жағының кейбір нұсқаларын қолданатын 9 мм Парабеллум калибрлі пистолеттерді қабылдады. Ең танымал алғашқы таңдау жоғарыда аталған FN Browning Hi Power болды; тағы бір танымал модель – көптеген қауіпсіздік мүмкіндіктері бар құлыпталған Walther P38 болды. Соғыстан кейінгі 20-шы ғасыр бойына қосымша танымал жартылай автоматты пистолеттер енгізілді, олардың ішінде Smith & Wesson Model 59, Beretta 92, CZ 75, Glock, SIG Sauer P226, Walther P88, Heckler & Koch USP, Kel Tec P 11 және Kel Tec P 32 бар. 20-шы ғасырдан бері жартылай автоматты пистолеттер әскери мақсаттар үшін револьверлерді ығыстыруға бағытталған, бірақ полиция және азаматтық қолдануда бұл ауысу баяу болды. 2011 жылдың мәліметтері бойынша, револьверлер негізінен азаматтық өзін-өзі қорғау, аң ауру, ойын және нысанаға тигізу үшін рұқсат берілген жерлерде қолданылады. Жартылай автоматты пистолеттер азаматтық қолдану үшін жасырылған тасымалдауға, полиция және әскери қолдану үшін негізгі қару ретінде, полиция үшін қосымша қару ретінде және револьвердің бес немесе алты оғы жеткіліксіз деп саналған жерлерде ең танымал.