Кіріспе
Генри Хааба Олонга (3 шілде 1976 жылы туған) – зимбабвелік бұрынғы крикетші, Зимбабве құрамасы үшін тесттік және бір күндік халықаралық (ODI) крикетте ойнаған. Зимбабведегі ішкі бірінші сыныптық крикетте Олонга Матабелеленд, Машоналенд және Маникаленд командаларында өнер көрсетті. 1995 жылғы қаңтарда тесттік матчта тұңғыш рет ойнағанда, ол Зимбабве құрамасында ойнаған ең жас және алғашқы қара нәсілді крикетші болды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін Зимбабве құрамасының тұрақты мүшесі болды. Ол 1996, 1999 және 2003 жылдары өткен әлем чемпионаттарының үш турниріне қатысты. Ойыншылық кезеңінде ол бұрынғы үндістандық крикетші Сачин Тендулкармен қарсыластыққа түсті, екеуі де халықаралық крикетте қарымталас болды. Ол Зимбабве крикетінің символы ретінде танылды. Ол халықаралық крикеттегі ең жылдам боулерлердің бірі саналды, бірақ сонымен қатар көптеген кең және еш доп тастамайтын, дәлдігі төмен боулерлердің қатарында болды. Оның халықаралық карьерасы 2003 жылы аяқталды, себебі Олонга мен командаласы Энди Флоуэр 2003 жылғы Крикет әлем чемпионатындағы халықаралық матч кезінде Зимбабведегі "демократияның өліміне" аза тұту мақсатымен қара лента тақты. Өлім жазасынан қорқу оны Англияға қашуға мәжбүр етті. Олонга 2003 жылғы әлем чемпионатында Зимбабве құрамасының соңғы матчынан кейін, 26 жасында, карьерасының шарықталу кезеңінде халықаралық крикеттен кетуін жариялады. Олонга мен Флоуэрге 2003 жылы Мэрилебон крикет клубының (MCC) құрметті өмірлік мүшелігі табысталды. Олар екеуі де Крикет жазушылар клубының жылдық кешінде Питер Смиттің естелік сыйлығымен марапатталды, бұл сыйлық крикет спортына жасаған ең үлкен үлес үшін беріледі.
Henry Khaaba Olonga (born 3 July 1976) is a Zimbabwean former cricketer, who played Test and One Day International (ODI) cricket for Zimbabwe. In domestic first class cricket in Zimbabwe, Olonga played for Matabeleland, Mashonaland and Manicaland. When he made his Test debut in January 1995, he was the first black cricketer and the youngest person to play for Zimbabwe. He was a regular member of the Zimbabwe team through 1998 to 2003. He featured in three World Cup tournaments in 1996, 1999 and 2003. During his playing days, he formed a rivalry against former Indian batsman Sachin Tendulkar whenever Zimbabwe and India played against each other in international cricket. He was also regarded as Zimbabwe cricket's poster boy. He was considered one of the fastest bowlers in international cricket, but also one of the more inaccurate, bowling many wides and no balls. His international career came to an end in 2003 after Olonga and teammate Andy Flower wore black armbands during an international cricket match in the 2003 Cricket World Cup to "mourn the death of democracy" in Zimbabwe. Death threats forced him to live in exile in England. Olonga announced his retirement from international cricket after Zimbabwe's final game in the 2003 World Cup at the age of 26 when he was in the prime years of his career. Olonga and Flower were given honorary life membership of the Marylebone Cricket Club (MCC) later in 2003. He and Flower were also honoured by the Cricket Writer's Club during the annual dinner where they were conferred with the Peter Smith Memorial Award, an award which is given as an annual acknowledgement of outstanding contributions to the game of cricket.
Ерте өмір
Олонгза Замбияның Лусака қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Джон Олонга кениялық хирург, ал анасы зимбабвелік болған. Оның екі әпкесі мен екі ағасы, сондай-ақ әкесінің алғашқы некесінен туған он аға-қарындасы бар. Олонгза өзінің өмірбаянында төрт жасында ата-анасының уақытша ажырасып кеткенін, анасы күйеуінің алғашқы некесін жасырғанын білгенін айтады. Оның ағаларының бірі, Виктор Олонга, кәсіби регбимен айналысып, Зимбабве ұлттық құрамасының капитаны болды. Оның әйелінің ағасы – Кенияның бұрынғы министрі Фрэнсис Масахалия. Ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай отбасы Кенияға оралды. Кенияға оралғаннан кейін отбасы Зимбабведегі Булавайо қаласына көшті, себебі әкесі балаларына сапалы білім беруді және оған қол жеткізуді қалады. Олонгза Родс Естейт дайындық мектебінде (REPS) білім алды және сегіз жасында крикет ойнай бастады. Сондай-ақ, Зимбабве ұлттық бастауыш мектептерінің крикет командасы "Партридж" үшін де крикет ойнады. Одан кейін ол Пламтри мектебіне түсті, онда бас оқушы болды. Крикеттен басқа, актерлік өнерге, жеңіл атлетикаға және регбиге де қатысты. Ол Зимбабведегі ең жақсы жоғары сынып актерінің іздеу шарасында финалисттердің бірі ретінде ұсынылды, ол Пламтри мектебінде бас оқушы болып оқығанда "Энни, сенің мылтығыңды ал" (Annie Get Your Gun) атты 1950 жылғы фильмдегі Чарли Давенпорт рөлін сомдағандығы үшін. Сонымен қатар, ол ұлттық бастауыш мектептердегі крикет апталығында Матабелеленд құрамасының құрамына іліккен.
Отандық мансап
Олонга 1994 жылы 17 жасында бірінші сыныптық крикетке дебют жасады, Харраре спорт клубында Логан кубогында Матабелеленд командасы үшін Машоналенд командасына қарсы ойнаған кезде. (Дегенмен, 1995 жылы Дэвид Брэйн мен Эддо Брандес жарақаттарына байланысты Зимбабве құрамасына қарсы Шри-Ланкаға қарсы ойнауға мүмкіндік алғанмен, ол әлі Кения азаматтығын сақтап тұрғандықтан қатысуға құқылы емес деп табылған). Оның әкесі Олонганың крикет мансабын жалғастыруына қарсы болды және оның Кения атынан Олимпиадада өнер көрсетуін қалады. Оң қолды жылдам боулер Олонга Зимбабве құрамасы үшін ойнаған алғашқы қара терілі крикетші және Англиялық Фил Эдмондс пен Нил Радфордтан кейін туған жері Замбия болған үшінші тестілік крикетші болды. Зимбабве Пәкістанды бір иннингпен және 64 ұпаймен жеңді, бұл команданың тарихындағы тұңғыш тестілік жеңісі болды, бұл Грант Флауэрдің қос жүзі мен Энди Флауэр мен Гай Уитталдың жүздік көрсеткендерінің арқасында мүмкін болды. Олонга өзінің алғашқы оверінде Саид Анвардың қақпасын алды, бірақ бір рет допты дұрыс лақтырмағаны үшін ескерту алды. Денис Лиллидің көмегімен ол MRF Pace Foundation-да техникасын қайта жаңартып, халықаралық крикетке оралды. 1998 жылғы Қауымдастық ойындарына Зимбабве құрамасына ілікпеді. Содан кейін ол бірге жаттығудан өткен Хит Стрейкпен бірге жаттығуларын күшейтіп, боулинг техникасын жаңартқаннан кейін ұлттық құрамаға қайта оралды. 1995 жылғы қазан айында Оңтүстік Африкаға қарсы бір күндік матчта дебют жасады. 1998 жылғы қазан айында Үндістанға қарсы өткен матчта алғашқы 5 қақпаны (5–70) алғанда, матчтың ең үздік ойыншысы атанды, бұл Зимбабве үшін екінші тестілік жеңіс болды. Ол сондай-ақ Зимбабве құрамасының теңдесі жоқ жеңісіне септі салды, 1998 жылғы қарашада Пәкістанды Пешаварда жеңді. Олонга 2002 жылғы қарашада Пәкістанға қарсы өткен жеңіліс матчта екінші және соңғы 5 қақпаны (5–93) алды. Олонга Зимбабве құрамасы үшін 30 тестілік матчта ойнап, 38.52 орташа есеппен 68 қақпа алды. Ол сонымен қатар 50 бір күндік халықаралық матчта ойнап, 34.08 орташа есеппен 58 қақпа алды. 2000 жылы Кейптаунда Англияға қарсы өткен матчта 6–19 көрсеткішімен Зимбабвеліктердің бір күндік матчтағы ең жақсы боулинг рекордын иеленді.
Криккеттегі әлем кубоктары
Олонга 1996 жылы Үндістан, Пәкістан және Шри-Ланкада өткен Крикеттен әлем чемпионатында Зимбабве құрамасына қосылды. Ол Зимбабвенің Индияға қарсы турнирдегі соңғы ойынына шақырылды, бірақ жаттығуларға қатыспағандықтан, одан бас тартуды сұрады. 1999 жылы Англияда өткен әлем чемпионатында ол 7 матчта ойнады. Ол 1999 жылғы әлем чемпионатында Индияға қарсы тамаша доп тастау ойынымен танылды, топтық кезеңнің соңғы оверінде үш қақпа алды, нәтижесінде Зимбабве Индияны үш ұпаймен тізе бүктіріп, сенсация жасады. Бұл Зимбабве командасының Крикеттен әлем чемпионатында Индияға қарсы алғашқы жеңісі болды. Ол 2003 жылы Оңтүстік Африка, Зимбабве және Кенияда өткен Крикеттен әлем чемпионатында Зимбабве құрамасына қайта шақырылды. Турнирге қатысқан кейбір елдер қауіпсіздік туралы алаңдады: Жаңа Зеландия Найробиде ойнаудан бас тартты, ал Англия Харареде ойнаудан бас тартты.
Дау
Олонга және оның командаласы Энди Фловер Роберт Мугабе басқаратын үкімет кезінде Зимбабведе "демократияның өліміне қайғыру" мақсатымен Хараре спорт клубында Намибияға қарсы матчта қара лента тағып, халықаралық деңгейде танылды. Олонга мен Фловер 2003 жылдың 10 ақпанында, турнирдің екінші күні мәлімдеме жасады, онда былай делінген:
«Барлық жағдайды ескере отырып, біз әрқайсымыз әлем чемпионатының барысында қара лента тағамыз деп шештік. Осылайша біз сүйікті Зимбабведегі демократияның өлімін жоқтап отырмыз. Осы арқылы біз Зимбабведегі адам құқықтарының бұзылуын тоқтатуға шақырамыз және осы жауапты тұлғаларға үнсіз тілек білдіреміз. Біздің шағын әрекетіміз елге адалдық пен қадір-қасиетті қайта келтіруге көмектеседі деп үміттенеміз».
Олардың наразылығы әлемдік баспасөз және халықаралық қоғамдастық тарапынан қолдау тапты, бірақ Зимбабведе саяси дау-дамағал тудырды. Ақпарат министрі Джонатан Мойо Олонганы «қара терілі, ақ маска киген» «Том аға» деп атады. Наразылыққа қарамастан, Фловер Зимбабве құрамасы сапында турнирде ойнауын жалғастырды, ал Олонга нашар формасының (соның ішінде Англияға қарсы матчта жеңіліске ұшырауы, олар Харареге барудан бас тартқан) себебімен алты матчтан тыс қалды. Олонга 12 наурыздағы әлем чемпионатының Супер-6 кезеңінде Блумфонтейнде Кенияға қарсы тағы бір матчқа шақырылды. Сонымен қатар, Такашинга крикет клубы оны «сатқын» деп жариялады және оның сүйікімді қызы да одан хат арқылы айрылғаны белгілі болды. Зимбабведе Олонганың тұтқындалуына ордер берілді. Өлім жанаулары оны уақытша жасырынуға және Зимбабвенің Шри-Ланкаға қарсы Шығыс Лондондағы турнирдегі соңғы матчынан кейін Англияға эмиграциялауға мәжбүр етті. 2003 жылдың соңында тізе жарақаты оны бірінші лига крикетінен кетуге мәжбүр етті, бірақ ол 2005 жылдан бері Лэшингс әлемдік XI үшін кейде матчтар ойнады. 2010 жылға қарай ол Зимбабве мен басқа елдер арасындағы халықаралық крикетті қайта жандандыруға шақырды.
Крикеттен тыс
Олонга дене тәрбиесі мұғалімі Тара Ридпен Аделаидадағы Австралия спорт институтының крикет бағдарламасында оқып жүргенде танысты. Жұбайлар 2004 жылы үйленді. Олонга 2003 жылдан 2015 жылға дейін 12 жыл бойы Ұлыбританияда эмиграцияда өмір сүрді, содан кейін 2015 жылы әйелі мен екі баласымен бірге Австралияға көшіп келді. 2001 жылы «Біздің Зимбабве» әнінің сөзін жазды. «Біздің Зимбабве» әні жарық көргеннен кейін ағылшын баспасөзі оны «Әнші-шабуылшы» деп атады. 2006 жылдың 13 қазанында Олонга Five’s The All Star Talent Show байқауында жалпы дауыс берудің 50 пайызын алып жеңіске жетті. Қазір ол крикет комментаторы және әнші болып жұмыс істеп, 2006 жылы «Aurelia» альбомын шығарды. Оның «Қан, тер және сатқындық» атты автобиографиясы 2010 жылдың шілде айында Vision Sports Publishing баспасынан жарық көрді және 2010 жылғы William Hill Sports Book of the Year сыйлығының ұзақ тізіміне енді. Ол сонымен қатар публицист, фотограф, суретші және жазушы ретінде де жұмыс істеді. Музыка жазудан кейін ол 2016 жылы Сиднейдегі Крикет алаңында өткен қайырымдалық шарада «Nessun dorma» әнімен әншілік дебютін жасады. 2019 жылы ол The Voice Australia байқауының сегізінші маусымына қатысып, Энтони Уорлоудың «This Is the Moment!» әнін орындады. Ол Delta Goodrem, Boy George және Kelly Rowland-тан үш орындыққа бұрылыс жасады. Ол Келли Роулендті бапкер ретінде таңдады және Battle раундында іріктелмеді. Элтон Джонның «Can You Feel the Love» әнінің сөзін ұмытып қалғандықтан The Voice Australia шоуынан шығарылды. Sportstar журналына берген сұхбатында ол әншілік мансабының өмірінің екінші жаңа басы екенін айтты. 2019 жылдың тамызында ол Африкалық СПИД-ке қарсы қордың қаржы жинау акциясына қатысып, ұйымға қаражат жинады. Ол Anglican Aid ұйымының жаһандық елшісі болып тағайындалды.