Кіріспе

Centaurus A (NGC 5128 немесе Caldwell 77) – Centaurus шоқжұлдызында орналасқан радиогалактика. Оны 1826 жылы шотланд астрономы Джеймс Данлоп Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Паррамата қаласындағы үйінен тапқан. Галактиканың негізгі қасиеттері, мысалы, оның Хаббл түрі (линза тәрізді галактика немесе алып эллипстік галактика) туралы әдебиетте көп пікірталас бар. Галактика аспандағы бесінші ең жарқын галактика болып табылады және ол тек Оңтүстік жарты шардан және төменгі солтүстік ендіктерден ғана көрінеді. Галактиканың ортасында 55 миллион күн массасына тең супермассивті қара тесік орналасқан, ол рентген және радио толқындарының шығарылуына жауапты релятивистік сәуле шығарады. Радиобайқаулар арқылы астрономдар сәуленің ішкі бөліктері жарық жылдамдығының шамамен жартысына жуық жылдамдықпен қозғалатынын анықтады. Рентген сәулелері сәуленің қоршаған газдармен соқтығысуы нәтижесінде пайда болады, бұл жоғары энергетикалық бөлшектердің туындауына әкеледі. Centaurus A-ның рентген сәулелері мыңдаған жарық жылдық аралықта, ал радио сәулелері миллионнан астам жарық жылдық аралықта созылады. Басқа жұлдыздардың қарқынды жарылуын көрсететін галактикалардағыдай, галактикалық соқтығысу жұлдыздардың қарқынды пайда болуына себеп болуы мүмкін деп саналады. Модельдер Centaurus A-ның кішкентай спиральді галактикамен соқтығысқан үлкен эллипстік галактика екенін және олардың ақыр соңында бірігетінін көрсетеді. Осы себепті бұл галактика көп жылдар бойы астрономдардың қызығушылығын тудырып келеді. Спиральді галактикалардың соқтығысуы салыстырмалы түрде жиі болатын құбылыс болса да, эллипстік және спиральді галактикалардың соқтығысуының салдары толыққанды түсініксіз.

Байқау тарихы

NGC 5128 галактикасы 1826 жылғы 29 сәуірде Джеймс Данлоп Парамата обсерваториясында жүргізілген зерттеулер барысында ашылды. 1847 жылы Джон Гершель бұл галактиканы "эллипстік пішіндегі екі жартылай овал тұмандықтары ретінде сипаттады, олар тұмандықтың үлкен осіне параллель кең, көмескі жолақпен бөлінгендей көрінеді, ал олардың ортасында кесілген жақтарына параллель әлсіз жарық жолағы байқалады". 1949 жылы Джон Гетенби Болтон, Брюс Сли және Гордон Стэнли NGC 5128 галактикасын галактикадан тыс алғашқы радио көздерінің бірі ретінде анықтады. Бес жыл өткен соң Уолтер Бааде мен Рудольф Минковский бұл ерекше құрылымның алып эллипстік галактика мен кішкентай спиральді галактиканың қосылуының нәтижесі екенін болжады. Рентген сәулесін алғаш рет 1970 жылы зондтық ракета арқылы анықтады. 1975-76 жылдары атмосфералық Черенков әдісімен Кентавр А-дан гамма сәулесінің шығуы байқалды. Эйнштейн обсерваториясы 1979 жылы ядродан шығатын рентген сәулесінің шоғын анықтады. Он жылдан кейін Хаббл ғарыш телескопының көмегімен орталық шаң жолағында жас көк жұлдыздар табылды. 1999 жылы "Чандра" рентгендік обсерваториясы 200-ден астам жаңа нүктелік көздерді анықтады. 2006 жылы тағы бір ғарыш телескопы – Спитцер ғарыш телескопы Кентавр А-ның инфрақызыл суреттерінде параллелограмм пішіндес шаң құрылымын тапты. 2009 жылы Намибиядағы H.E.S.S обсерваториясы өте жоғары энергиялы (100 ГеВ-тан астам) гамма сәулесін анықтады. Келесі жылы Пьер Огер обсерваториясы көп жылдық бақылаулар нәтижесінде Центавр А-ны ең жоғары энергиялы ғарыш сәулелерінің көзі ретінде анықтады. 2016 жылы "Чандра" және XMM Ньютоннан алынған деректерді қарау барысында NGC 5128 және NGC 4636 галактикаларындағы ерекше жоғары энергиялы жарқылдар анықталды. Алабама университетінің профессоры Джимми Ирвин бұл жаңалықты әлі белгісіз процесте пайда болған қара тесік немесе орташа массалы қара тесік деп болжады.

Морфология

Centaurus A ерекше морфологияға ие деп сипатталуы мүмкін. Жерден қарағанда галактика линза тәрізді немесе эллипстік галактика сияқты көрінеді, үстіне шаң жолағы қосылған. Бұл галактиканың ерекшелігін алғаш рет 1847 жылы Джон Гершель анықтады, және галактика Холтон Арптың «Ерекше галактикалар атласы» (1966 жылы жарияланған) кітапшасына шаңды жұтып алатын, «бұзылған» галактиканың ең көрнекті мысалы ретінде енгізілді. Галактиканың ерекше морфологиясы көбінесе екі кіші галактиканың бірігуінің нәтижесі деп есептеледі. Бұл галактиканың орталық бөлігі негізінен дамыған қызыл жұлдыздардан тұрады.

Қашықтық

1980 жылдан бері Центавр А-ға дейінгі қашықтық бағалары көбінесе 3–5 Мпк аралығында болып келген. Мира айнымалылары және II типті Цефеидтер Мира айнымалылары мен планеталық тұмандықтар сияқты бірнеше көрсеткіштер бойынша есептелген Центавр А-ға дейінгі қашықтық шамасы ~3,8 Мпк-қа жақын, алыс мәнді көрсетеді.

Жақын галактикалар мен галактикалар тобы туралы ақпарат

Centaurus A галактикалар тобының жақын орналасқан Centaurus A/M83 тобындағы екі кіші топтың бірінің орталығында орналасқан. Мессье 83 (Оңтүстік шырша галактикасы) екінші кіші топтың орталығында. Бұл екі топ кейде бір топ ретінде, ал кейде екі жеке топ ретінде қарастырылады. Дегенмен, Centaurus A-ның және M83-тің маңындағы галактикалар бір-біріне физикалық жағынан жақын орналасқан және екі кіші топтың да бір-біріне қатысты қозғалысы байқалмайды. Centaurus A/M83 тобы Virgo суперкластерінің құрамында. Кері галактикалардан басқа, Centaurus A, көптеген галактикалар сияқты, шарлы шоғырларға ие. Кейбір шарлы шоғырлар болып көрінетін денелер бұрынғы галактикалардың гравитациялық әсерге ұшырап бөлінген ядролары деп есептеледі. Соның ішіндегі ең айқын мысалы – VHH81 01 денесі, оның орталық қара тесігінің массасы шамамен .

Радио толқындары

2021 жылдың шілдесінде Event Horizon телескопы Центавр А-ның ортасындағы қара тесіктен шығатын ағынын көрсеткен анық суретін жариялады.

Көріну мүмкіндігі

Centaurus A Омега Centauri-ден (жартылай көзге көрінетін шарлы шоғыр) шамамен 4° солтүстікке қарай орналасқан.