Кіріспе

Rolls Royce Olympus (алғашқыда Bristol B. E.10 Olympus) – әлемдегі екінші екі шпулдік осьтік ағынды турбореактивті ұшақ қозғалтқышы, 1950 жылдың мамыр айында алғаш рет іске қосылды және Pratt & Whitney J57 қозғалтқышынан бұрын (ол 1950 жылдың қаңтарында алғаш рет іске қосылды). Ол Avro Vulcan және Concorde SST ұшақтарының кейінгі модельдеріне қуат бергенімен танымал. Бұл жоба 1946 жылдың қараша айында Bristol Aeroplane Company ұсынған, төрт жаңа қозғалтқыштармен жабдықталған реактивті бомбалаушыға арналған ұсынысқа негізделген. Олардың бомбалаушы конструкциясы ақырында басқа V бомбалаушыларының пайдасына тоқтатылса да, қозғалтқыш конструкциясының екі шпулдік схемасын пайдалану Әуе министрлігінің қызығушылығын тудырып, оны одан әрі дамытуға қаржыландыруға мүмкіндік берді. Қозғалтқыш 1950 жылы алғаш рет іске қосылып, жобаланған көрсеткіштерін оңай басып өтті. Вулканда бастапқыда қолданылған, кейінірек нұсқалары BAC TSR 2 үшін форсаждық камераны қосты. Bristol Aero Engines 1959 жылы Armstrong Siddeley Motors компаниясымен бірігіп, Bristol Siddeley Engines Limited (BSEL) құрды, ал 1966 жылы Rolls Royce оны сатып алды. Осы кезеңде қозғалтқыш Rolls Royce/Snecma Olympus 593 ретінде Concorde үшін одан әрі жетілдірілді. Қозғалтқыштың нұсқалары АҚШ-та Curtiss Wright компаниясына TJ 32 немесе J67 (әскери белгілемесі) және TJ 38 ‘Zephyr’ ретінде лицензияланды, бірақ олардың ешқайсысы қолданылған жоқ. Olympus теңіз және өнеркәсіптік газ турбиналары ретінде де табысты дамыды. 2018 жылдың қазіргі күніне дейін Olympus теңіз және өнеркәсіптік газ турбинасы ретінде пайдалануда.

Шығу тегі

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Bristol Engine Company компаниясының басты жұмысы Геркулес және Центавр радиалды поршеньді қозғалтқыштарын дамыту болды. 1946 жылдың соңына қарай компания Phoebus деп аталған кішкентай тәжірибелік турбореактивті қозғалтқышпен 10 сағаттық тәжірибе жинады, ол Proteus турбовинтті қозғалтқышының газ генераторы немесе ядросы болды. 1947 жылдың басында Bristol Aeroplane Company компаниясы B.35/46 техникалық талаптарға сәйкес орта қашықтықтағы бомбалаушы ұшақ жобасын ұсынды, бұл Avro Vulcan және Handley Page Victor ұшақтарының жасалуына әкелді. Bristol компаниясының жобасы 172 типті болды және TE.1/46 қозғалтқыш техникалық талаптарына сәйкес төрт немесе алты Bristol қозғалтқышымен қуатталуы тиіс болды. Жаңа қозғалтқыштан қажетті итермелеу күші, сол кезде B. E.10 (кейін Olympus) деп аталды, бастапқыда белгілі бір деңгейде болуы керек еді, содан кейін өсуге мүмкіндік берілді. Қысымның арақатынасы бұрын-соңды естілмеген 9:1 құрайтын еді. Мұны іске асыру үшін бастапқы жобада төмен қысымды (LP) осьтік компрессор және жоғары қысымды (HP) центробектік компрессор қолданылды, олардың әрқайсысы өздерінің бір сатылы турбиналарымен қозғалды. Бұл екі шпулдік конструкция, 6:1-ден жоғары қысым қатынасы бар бір шпулдік компрессорларда қажет болатын өзгермелі кіріс бағыттағыштары (Avon, J79), кіріс пандустары (J65), өзгермелі статорлар (J79) немесе компрессордан қан кетіру (Avon) сияқты элементтердің қажеттілігін жойды. Бұл мүмкіндіктер болмаса, қозғалтқышты төмен жылдамдықтарда іске қосу мүмкін емес еді, сонымен қатар бұрандалы тербелістер де пайда болар еді. Сондай-ақ, олар жоғары жылдамдыққа жылдам үдеумен ("шпулға жиналу") үдеуге және толқусыз жұмыс істеуге қабілетті болмас еді. Жоба біртіндеп өзгертілді және центробектік HP компрессоры осьтік HP компрессорымен ауыстырылды. Бұл жаңа қозғалтқыштың диаметрін Bristol Type 172 жобалау ерекшеліктеріне сәйкес деңгейге дейін азайтты. Bristol Type 172 жобасы тоқтатылды, бірақ Avro Vulcan және басқа жобалар үшін даму жалғастырылды.

Бастапқы дамуы

Бірінші қозғалтқыш, оның дамыту белгісі BOl.1 (Bristol Olympus 1) болды, алты төмен қысымды компрессор сатысы және сегіз жоғары қысымды сатысы болды, әрқайсысы бір сатылы турбинамен қозғалды. Жану жүйесі жаңашылдығымен ерекшеленді, онда он байланысқан жалын түтіктері канулярлық жүйеде орналасқан: жеке жалын камералары мен нағыз сақиналы жүйенің аралас түрі. Жеке жану камералары жобалық шектен диаметрі артық болар еді, ал нағыз сақиналы жүйе тым жетілген деп есептелді. 1950 жылы доктор (кейіннен сэр) Стэнли Хукер Бристоль әуе қозғалтқыштарының бас инженері болып тағайындалды. Келесі жетістік – 1950 жылдың желтоқсанында тартымды күш көрсеткен BOl.1/2 болды. Осыған ұқсас BOl.1/2A үлгілері АҚШ-тың Curtiss Wright компаниясы үшін жасалды, ол жобаланған F 102 үшін TJ 32 немесе J67 ретінде қозғалтқышты дамытуға лицензия алған. Біршама түзетілген BOl.1/2B 1951 жылдың желтоқсанында тартымды күшпен сынақтан өтті. Осы кезде қозғалтқыш әуеде сынауға дайын болды және алғашқы ұшу қозғалтқыштары, Olympus Mk 99 деп аталды, Canberra WD952 ұшағына орнатылды, ол 1952 жылдың тамызында қозғалтқыштардың қуаты төмендетіліп, ұшты. 1953 жылдың мамырында бұл ұшақ 63668 фут (19406 м) биіктікте әлемдік рекордты көрсетті. Кентберра Mk 102 қозғалтқыштарымен жабдықталған, 1955 жылдың тамызында рекорд 65876 футқа (20079 м) дейін көтерілді. Бірінші өндірістік Olympus, Mk 101, 1952 жылдың соңында 11000 фунт тартымды күшпен, 3650 фунт салмақпен және 250 сағаттық TBO-мен пайдалануға берілді.

Нұсқалар

Olympus өндіріс кезеңінде кеңінен жетілдірілді, ал көптеген түрлерін төрт негізгі топқа жіктеуге болады. Алғашқы қызылдандырылмаған түрлерін Bristol Aero Engines және Bristol Siddeley әзірледі және олар дыбыс жылдамдығынан төмен Avro Vulcan ұшағына қуат берді. Бұл қозғалтқыштар Rolls Royce Limited компаниясымен одан әрі жетілдірілді. Бірінші қызылдандырылған нұсқасы, Bristol Siddeley Olympus Mk 320, жобасы тоқтатылған BAC TSR 2 жойғыш-шабуыл ұшағына қуат берді. Concorde үшін бұл 1960 жылдары Rolls Royce / Snecma Olympus 593 болып дамыды, кейіннен бірнеше нұсқалар арқылы сенімді әуе тасымалдау қызметін қамтамасыз ету үшін одан әрі жетілдірілді. Olympus 593 – «қозғалтқыш пен ұшақ конструкциясын интеграциялаудың» көрнекті мысалы. Concorde ұшағында ұшудан бастап 2 Мах жылдамдыққа дейін қозғалтқыштың өнімділігін оңтайландыру үшін өзгертілетін ауа түсіргіш және кері жылдамдық жүйесі бар өзгертілетін сопло әзірленді. Болашақтағы үстінкү жылдамдықты көліктерді ескере отырып, үстінкү жылдамдықты көліктер санатындағы ұшақтар үшін шу деңгейі шектеулеріне байланысты, эжекторлық басқыштар зерттелді, нәтижесінде «593-тің жаңа, төмен айналымдық коэффициенті болашақ үстінкү жылдамдықты көлік ұшақтары үшін қолайлы болуы мүмкін» деген қорытындыға келді. Американдық Curtiss Wright компаниясы лицензия бойынша жасалған J67 және TJ 38 Zephyr деп аталатын турбовинттік нұсқасын сынақтан өткізді. Ешқайсысы да өндірілмеді. Олимптің басқа да түрлері кемелерді қозғалту және құрлықтағы электр энергиясын өндіру үшін жасалды.