Кіріспе
Полипептидтің басталуы – N-терминал (сондай-ақ амино-терминал, NH2-терминал, N-терминалдың соңы немесе амин тобының соңы деп те аталады) – ақуыздың немесе полипептидтің басталуын білдіреді, ол полипептидтің соңындағы бос амин тобына (NH2) қатысты. Пептид ішінде амин тобы басқа аминқышқылының карбоксил тобымен байланысып, тізбек құрайды. Бұл пептидтің бір жағында С-терминал деп аталатын бос карбоксил тобын, ал екінші жағында N-терминал деп аталатын бос амин тобын қалдырады. Дәстүр бойынша пептидтік тізбектер N-терминалдан C-терминалға қарай, солдан оңға (LTR жазу жүйелерінде) жазылады. Бұл аударма бағытын мәтін бағытына сәйкес келеді, себебі ақуыз тасымалдаушы РНК-дан аударылғанда, аминқышқылдар ақуыздың карбоксилдік жағына қосылып, N-терминалдан C-терминалға қарай құрылады.
The N terminus (also known as the amino terminus, NH2 terminus, N terminal end or amine terminus) is the start of a protein or polypeptide, referring to the free amine group ( NH2) located at the end of a polypeptide. Within a peptide, the amine group is bonded to the carboxylic group of another amino acid, making it a chain. That leaves a free carboxylic group at one end of the peptide, called the C terminus, and a free amine group on the other end called the N terminus. By convention, peptide sequences are written N terminus to C terminus, left to right (in LTR writing systems). This correlates the translation direction to the text direction, because when a protein is translated from messenger RNA, it is created from the N terminus to the C terminus, as amino acids are added to the carboxyl end of the protein.
Химия
Әрбір аминқышқылы амино тобы мен карбоксил тобынан тұрады. Аминқышқылдары пептидтік байланыстар арқылы бір-біріне қосылады, бұл байланыстар сусыздану реакциясы арқылы пайда болады. Бұл реакция бір аминқышқылының карбоксил тобын келесі аминқышқылының амино тобына бастан-құйрыққа қарай біріктіреді, нәтижесінде полипептидтік тізбек құрылады. Тізбектің екі ұшы болады: амино тобы – N-ұшы және бос карбоксил тобы – C-ұшы. Ақыз РНК-дан аударылғанда, ол N-ұштан C-ұшқа қарай синтезделеді. Трансляцияның ұзарту кезеңінде зарядталған тРНК-дағы аминқышқылының амино ұшы, өсіп келе жатқан тізбектің карбоксил ұшына жалғанады. Генетикалық кодтың бастапқы кодоны метионин аминқышқылын кодтайтындықтан, көптеген ақыз тізбектері метионинмен (немесе бактерияларда, митохондрияларда және хлоропластарда N-формилметионин, fMet) басталады. Дегенмен, кейбір ақызтар аудармадан кейін модификацияланады, мысалы, ақыз прекурсорынан бөліну арқылы, сондықтан олардың N-ұштарында басқа аминқышқылдар болуы мүмкін.
N-терминалдың нысаналау сигналдары
N-терминал – ақуыз биосинтезі кезінде рибосомадан шығатын ақуыздың алғашқы бөлігі. Ол көбінесе сигналдық пептидтік тізбектерді қамтиды, бұл ақуызды тиісті органеллаға жеткізуге бағыттайтын "клеткаішілік пошталық кодтар". Сигналдық пептид әдетте мақсатты жерге жеткенде сигналдық пептидаза ферментімен алынып тасталады. Ақуыздың N-терминалды аминқышқылы оның жартылай ыдырау мерзімін (жойылмау мүмкіндігін) анықтайтын маңызды фактор болып табылады. Бұл N-соңының қағидасы деп аталады.
Сигналдық пептид
N терминалды сигнал пептиді сигналды тану бөлшегі (SRP) арқылы танылады және нәтижесінде ақуыз секреторлық жолға бағытталады. Эукариоттық жасушаларда осы ақуыздар эндоплазмалық ретикулумда синтезделеді. Прокариоттық жасушаларда ақуыздар жасуша мембранасы арқылы шығарылады. Хлоропластарда сигнал пептидтері ақуыздарды тилакоидтарға бағыттайды.
Митохондриялық мақсатты пептид
N-терминалды митохондрияға бағытталған пептид (mtTP) ақуыздың митохондрияға импортталуын қамтамасыз етеді.
Хлоропласты мақсатты пептид
N-терминалды хлоропластқа бағытталған пептид (cpTP) ақуыздың хлоропластқа импортталуын қамтамасыз етеді.
N-терминалдың өзгеруі
N-терминальды ақуыздар трансляция кезінде немесе трансляциядан кейін өзгертілуі мүмкін. Бұл өзгерістерге аминопептидазалар арқылы бастауыш метиониннің (iMet) алынып тасталуы, ацетил, пропионил және метил сияқты шағын химиялық топтардың қосылуы, сондай-ақ палмитоил және миристоил топтары сияқты мембраналық бекіткіштердің қосылуы жатады.
N-терминал ацетилденуі
N-терминалды ацетилдену – прокариоттар мен эукариоттарда кездесетін ақуыз модификациясының бір түрі. N-терминалды ацетилдену ақуыздың секрециялық жолмен өтуіне тосқауыл қоюы мүмкін деген болжам бар.
N-миристойлдандыру
N ұшы миристоил тізбегін қосу арқылы модификациялануы мүмкін. Осылай модификацияланған ақуыздар өзгерту сигналы ретінде N ұшында консенсустық мотивке ие.
N-ацилирлеу
N ұшы май қышқылы тіреуішінің қосылуы арқылы N ацетилденген белоктарды құру үшін де өзгертілуі мүмкін. Мұндай өзгерістің ең көп таралған түрі – палмитоил тобының қосылуы.