Пол Кибии Тергат: Кениялық ұзақ қашықтыққа жүгірушінің өмірі мен жетістіктері

Кіріспе

Кениялық қашықтыққа жүгіруші (1969 жылы туған)

Пол Кибии Тергат (17 маусым 1969 жылы туған) – кениялық бұрынғы кәсіби қашықтыққа жүгіруші. Ол 2003 жылы 2:04:55 уақытпен марафондағы әлемдік рекордты бірінші рет көрсеткен кениялық ер адам және барлық уақыттағы ең табысты қашықтыққа жүгірушілердің бірі саналады. Runnerworld оны "Барлық уақыттағы ең толыққанды жүгіруші" деп атады. Карьерасының соңына қарай, ол марафонға толыққанды назар аударды. Тергат бірнеше әлемдік рекордтарды орнатып, жолға, кросске және стадионда көптеген жүлделер жеңіп алды. Қазір ол Кенияның Эльдорет қаласында тұрып, жаттығуларын жалғастыруда.

Ерте өмір

Пол Тергат 1969 жылдың 17 маусымында Кенияның Рифт-Вэлли провинциясындағы Баринго ауданының Риво қаласында дүниеге келген. Ол Риво бастауыш мектебінде оқыды, содан кейін Капкава ұлдар орта мектебіне қабылданды. Көптеген спортшылар сияқты емес, Тергат өзінің қабілетін мектепті бітірген соң байқаған.

Мансап

Тергат 1995-1999 жылдары бес рет қатарынан IAAF әлем чемпионатында кросс-кантриден жеңіске жетті, бұл рекордтық көрсеткіш болды. Тергаттың айтуынша: "Кросс-кантри – мен әрқашан ең көп ұнатып жүгіретін түрі. Ол менің әлемім, құмарлығым еді. 1998 жылы IAAF қысқа қашықтыққа жүгіруді енгізгенге дейін 1500 метрден марафонға дейінгі барлық әлемдік деңгейдегі спортшылар бір жарыста бақ сынасты". 2000 жылы Лиссабон жартылай марафонында жеңіске жетіп, жаңа рекорд – 59:06 көрсетті. 2005 жылы ол осы жарыста қайтадан жеңіске жетіп, 59:10 уақытты көрсетті. Тергаттың жетістіктеріне Латын Америкасындағы ең маңызды жарыс саналатын дәстүрлі Сент-Сильвестер жол жарысында 5 рет жеңіске жеткені де кіреді. Ол 1995 жылы орнатылған 15 шақырымдық қашықтықтағы қазіргі рекордты сақтап тұр. Сент-Сильвестер жарысындағы табыстарының арқасында Бразилияда кеңінен танылды. Ол досы эфиопиялық Хайле Гебрселассиемен қатаң бәсекелестікке түсті. 1996 жылғы Атланта және 2000 жылғы Сидней Олимпиадаларында 10 000 метрлік жүгіруде Гебрселассиеге шамалы айырмамен жеңілді. 2000 жылы жеңістің айырмашылығы секундың тоғыз жүзден бір бөлігін құрады. Тергат 1997 және 1999 жылдары 10 000 метрлік қашықтықтағы жеңіл атлетикадан әлем чемпионатында Гебрселассиеден кейін екінші орын алды, ал 1995 жылғы жарыста Гебрселассие мен марокколық Халид Скадан кейін үшінші орынға табан тіреді. Тректе Тергат 1997 жылдың 22 тамызында Брюссельде 26:27.85 минуттық нәтижемен Гебрселассиенің 10 000 метрлік әлем рекордын жаңартты. 1998 жылы Гебрселассие бұл көрсеткішті жақсартып (26:22.75), бірақ Тергаттың уақыты қазірге дейін Кения рекорды болып табылады (2024 жылғы мәлімет бойынша). Жолда Тергат 1998 жылдың 4 сәуірінде Миланда 59:17 минуттық нәтижемен жартылай марафонның әлемдік рекордын жаңартты. (1996 жылы Страмилано жартылай марафонында ол 58:51 минут көрсеткен, бірақ қате орнатылған конус қашықтықты сәл қысқартқандықтан рекорд ресми түрде мойындалмады). Бұрынғы рекордты 1993 жылы Мозес Тануи 59:47 минутқа орнатқан еді. Тергаттың әлемдік рекордын 2005 жылы тағы бір кениялық – Самуэль Ванжиру жаңартты. 2002 жылы Лондон марафонында Тергат Гебрселассиені жеңіп шықты, ол сол кездегі әлем рекордшысы Халид Ханнучиден кейін екінші орын алды. Үш жүгіруші 2007 жылы қайтадан жарысқа түсті, бірақ олардың ішінде тек Тергат ғана финиш сызығын кесіп өтті. 2013 жылдың қыркүйек айында Буэнос-Айресте өткен Халықаралық Олимпиада комитетінің 125-ші сессиясында ол ХОК мүшесі атанды.

Tergat won five straight IAAF World Cross Country Championships titles, 1995 to 1999, which was a record. Says Tergat, "Cross country is what I always liked most. It was my world, my passion. Before the IAAF introduced the short course in 1998, all the world class athletes from 1500 m to the marathon were in the same race." He won the Lisbon Half Marathon in 2000, setting a new course record and personal best of 59:06. He won the race again in 2005 with a time of 59:10. Tergat's achievements also include 5 victories in the traditional Saint Silvester Road Race, the most important event in Latin American street racing. He holds the record for the present 15 km distance, which he established in 1995. His performances in the Saint Silvester race earned him celebrity status in Brazil. He has had an intense rivalry with his friend Haile Gebrselassie of Ethiopia. In the Olympic Games 10,000m finals of both the 1996 Atlanta Olympics and the 2000 Sydney Olympics, he was defeated by Gebrselassie by slim margins. In 2000, the margin of victory was only nine hundredths of a second. Tergat finished second to Gebrselassie in the 1997 and 1999 World Championships in Athletics at 10,000 m, and finished third in the 1995 version of that race, behind Gebrselassie and Moroccan Khalid Skah. On the track, Tergat broke Gebrselassie's 10,000 metre world record on 22 August 1997 in Brussels with a time of 26:27.85 minutes. The record was broken again by Gebrselassie in 1998 (time 26:22:75), but Tergat's time remains a Kenyan record (as of 2024). On the road, Tergat broke the half marathon world record on 4 April 1998 in Milan by running in 59:17 minutes. (Tergat had run 58:51 minutes at the Stramilano half marathon in 1996, but a misplaced cone made the course slightly too short and no record was allowed.) The previous record, 59:47 minutes was set by Moses Tanui in 1993. Tergat's world record was broken in 2005 by Samuel Wanjiru, another Kenyan. When Tergat raced Gebrselassie in the London Marathon in 2002, it was Tergat who beat Gebrselassie; Tergat was in second place behind then world record holder Khalid Khannouchi. The three runners raced again in the 2007 version with Tergat being the only one of them to finish. He became an IOC member at the 125th IOC Session in Buenos Aires in September 2013.

Марафондық мансабы

Тергат өзінің алғашқы үш марафонында екінші орынды иеленді: 2001 және 2002 жылдарғы Лондон марафоны және 2001 жылғы Чикаго марафоны. Ол марафондағы жолын екі төртінші орынмен жалғастырды: 2002 жылы Чикаго мен 2003 жылы Лондонда. 2003 жылдың 28 қыркүйегінде Берлин марафонында ол марафон әлемдік рекордын – 2:04:55 уақытпен орнатты. Бұл орташа есеппен километрге 0:02:57 (сағатына 20,3 км) немесе мильге 0:04:46 (сағатына 12,6 миль) жылдамдыққа тең. Әлемдік рекордтық жарыста Тергат аяғын қатты сырды. Кейін ол өзінің аяқ киімінің табаны түсіп қалғандай сезінгенін айтты. Сондай-ақ, финиш сызығына жақында жолдан жаңылып кетті. Тергаттың елдесі, жарысқа қарқын беруші Сами Корир оған ілесіп келді. Корир 2:04:56 уақытпен екінші орынды иеленді, бұл марафон тарихындағы екінші ең жылдам нәтиже болды. Тергаттың әлемдік рекордын 2007 жылы эфиопиялық Хайле Гебрселассие бұзды. Тергаттың көрсеткен уақыты 2009 жылға дейін Кения рекорды болып сақталды, ол кезде жеңімпаз Дункан Кибет және күміс жүлдегер Джеймс Кванбай екеуі де Роттердам марафонында 2:04:27 уақыт көрсетті.

Тергат 2005 жылдың 6 қарашасында Нью-Йорк марафонында Нью-Йорктің Орталық паркі арқылы өткен шабыттандырарлық спринтте жеңіске жетті, қорғаушы чемпион Хендрик Рамааладан басым түсті (2:09:29.90-қа 2:09:30.22). Сол жылы Тергат Баринго жартылай марафонын ұйымдастырып, кәсіби жарысты туған қаласына жақын жерде өткізді. 2006 жылдың 23 сәуірінде Лондон марафонына дейін бір апта қалғанда Тергат тізе бұлшығын жарақаттады. Бұл жарақатты "қатал" деп атап, ол жұлдызды жарыстан шығуға мәжбүр болды, онда Хайле Гебрселассиемен күткен кездесуі өтетін болған. Жарысты Кениялық Феликс Лимо жеңіп алды. Марилсон Гомес дос Сантос 2006 жылғы Нью-Йорк марафонында жеңіске жетті, ал Тергат үшінші орынды иеленді. Гомес 19 мильден кейін шабуылға шықты, бірақ Тергат жауап бермеді: "Шындығын айтсам, ол кім екенін нақты білмедім", – деді ол. Тергат соңғы бес мильде аралықты жабыстырып алды. Тергат 2007 жылғы Лондон марафонында (2:08:06) сәуір айында алтыншы орынды иеленді. Жарысқа қатысушылардың тізімінде эфиопиялық аңыз Хайле Гебрселассие де болды, ол 30 шақырымнан кейін жарыстан шықты. Кениялық Мартин Лел 2:07.42 уақытпен жарысты жеңіп алды, бұл драматикалық және ержүрек финиш болды. 2007 жылдың 30 қыркүйегінде эфиопиялық қашықтыққа жүгіруші Хайле Гебрселассие Берлин марафонын 2:04:26 уақытпен аяқтады, Тергаттың 2:04.55 рекордын бұзды. Жарысты аяқтағаннан кейін Гебрселассие телефон арқылы Тергатқа рекордты бұзғаны үшін кешірім сұрады. Кейін Гебрселассие: "Кешіріңіз, бұл рекорд Пол Тергатқа тиесілі еді", – деді. Ол 2008 жылғы Олимпиада ойындарына қатысуға ниеттенгенін білдірді, бірақ Кения құрамасына ілікпеді. Сол жылы Нью-Йорк марафонында төртінші орынды иеленді. 2009 жылдың қазан айында ол Белградтағы Тарих арқылы жарыстың қайта іске қосылуында арнайы қонақ болды. 1990 жылдардың соңында ол жарыста жеңіске жетпесе де, алғашқы төрт жарыстың барлығына қатысып, үздік үштіктен тыс қалған емес. Ол мансабын осы жарыста аяқтағысы келетінін айтып, Сербияның мәдени мұрасын насихаттағаны үшін мақтады. Нью-Йорк Road Runners ұйымы оны 2010 жылғы Абебе Бикила сыйлығының иегері деп таныды, бұл оның ұзақ қашықтыққа жүгірудегі жетістіктерін мойындады, ол бұл сыйлықты алған алғашқы кениялық ер адам болды. Сыйлықты қабылдағанда ол: "Марафон жүгіру тарихы марқұм Әбебе Бикиланың үлесісіз толық емес, өшпес із қалдырды және мен осымен байланысты болғаныма өте мақтан тұтамын" деді.

Tergat won the New York City Marathon 6 November 2005, in a thrilling sprint finish through New York's Central Park, prevailing over defending champion Hendrick Ramaala 2:09:29.90 to 2:09:30.22. That year, Tergat inaugurated the Baringo Half Marathon, setting up the professional race on a course near his home town. A week prior to the London Marathon on 23 April 2006, Tergat pulled a calf muscle. Calling the injury "cruel," he was forced to withdraw from the star studded race, which would have featured a long awaited showdown with Haile Gebrselassie. The race was won by Felix Limo of Kenya. Marílson Gomes dos Santos won the 2006 New York City Marathon; Tergat finished third. Gomes made a move at mile 19 and Tergat did not respond, saying "I'll be honest, I didn't know exactly who he was." Tergat steadily closed the gap over the final five miles. Tergat finished sixth (2:08:06) at the 2007 London Marathon in April 2007. The entry list was competitive, including Ethiopian legend Haile Gebrselassie, who dropped out just past the 30 K mark. Kenya's Martin Lel won the race in a time of 2:07.42, after a dramatic, gutsy finish. On 30 September 2007 Ethiopian long distance runner Haile Gebrselassie broke Tergat's record marathon time of 2:04.55, finishing the Berlin Marathon in 2:04:26. Moments after finishing the race, Gebrselassie apologised to his friend Tergat for breaking the record, during a congratulatory phone call. Gebrselassie later explained "I am sorry – this record belonged to Paul Tergat," Gebrselassie told a news conference when asked about the phone call. "Paul is my friend." He expressed a desire to compete in 2008 Olympics, but was not selected to represent Kenya. He finished 4th in the New York Marathon later that year. In October 2009, he was the guest of honour at the relaunch of the Belgrade Race Through History. Although he never won the competition in the late 1990s, he was the only competitor to run in all of the first four editions and never finished outside of the top three. He stated his desire to close his career at the race and praised the way it promoted Serbia's cultural heritage. He was named by New York Road Runners as the recipient of the 2010 Abebe Bikila Award in recognition of his long distance achievements, becoming the first Kenyan male winner. In his acceptance he said "The history of marathon running is incomplete without the solid and indelible mark of the late Abebe Bikila's contribution, and I am so proud to be associated [with this]".

Басқа қызмет түрлері

2004 жылдың қаңтар айында Тергат БҰҰ Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының (ДҰАП) "Аштыққа қарсы елшісі" атанды. Бала кезінде Пол Тергаттың отбасы өте кедей болғандықтан, оны мектепке тамақпен жіберуге шамасы келмеген. Тергаттың сөзіне қарағанда, егер Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы мектебінде түскі тамақпен қамтамасыз етпегенде, ол толыққанды білім алмас еді. Тергат 2005 жылы Пол Тергат қорын құрды. Оның мақсаты – мүңкісіз кениялық спортшыларға көмек көрсету. Ол Fine Touch Communications атты спорттық маркетинг және PR компаниясын басқарады (Кенияның жетекші ұялы байланыс операторы Safaricom компаниясымен бірлесіп, жыл сайынғы "Жыл спортшысы" сыйлығын ұйымдастырады). Сондай-ақ, ол алдағы айларда "Тергат" деген атпен киім-кешек желісін іске қосуды жоспарлап отыр. Көптеген кениялық спортшылар сияқты Тергат та Қарулы күштер қатарына алынған. Ол Найробидегі Мои әуе базасында дислокацияланған. 2015 жылдың сәуір айынан бастап Тергат Кения Атлетика Федерациясын (АКФ) бақылау үшін жаңа уақытша комиссияны басқару мүмкіндігімен байланысты болды, себебі Спорт министрі Хасан Варио АКФ-ты таратуға ниетті екені туралы хабарлар тарады.