Кіріспе

Бұқаралық ақпарат құралдарындағы атақ

Атақтылық – бұқаралық ақпарат құралдарының назарының нәтижесінде жеке тұлғаның немесе топтың кеңінен танылуы мен даңққа ие болу жағдайы. Адам зор байлығы, спортқа қатысуы, ойын-сауық индустриясындағы еңбегі, саяси қайраткер болуы, тіпті танымал адаммен байланысы арқасында атақты бола алады. "Атақтылық" әдетте "танымал" немесе "көрнекті" сияқты бейтарап сөздерден, сондай-ақ "жаман атқа ие" және "көңілі тоймас" сияқты теріс сөздерден өзгеше, жағымды қоғамдық бейнемен байланысты.

Forbes танымал 100

Forbes журналы жыл сайын әлемдегі ең көп жалақы алатын жұлдыздардың Forbes Celebrity 100 тізімін жариялайды. 2010 жылы топ 100 жұлдыздың жалпы табысы 4,5 миллиард долларды құрады. Мысалы, Forbes медиа-магнаты және ток-шоу жүргізушісі Опра Уинфриді «Forbes журналының ең ықпалды жұлдыздардың жылдық рейтингісінде» ең көп табыс тапқан деп көрсетті, ол өткен жылы 290 миллион доллар тапты. Forbes басылымы Леди Гаганың 2010 жылы 90 миллион доллардан астам табыс тапқанын хабарлайды. 2011 жылы гольфші Тайгер Вудс 74 миллион доллар табыспен ең көп табыс тапқан жұлдыз спортшылардың бірі болды және әлемдегі ең жоғары жалақы алатын спортшылардың қатарында тұрақты түрде саналады. Бейонсе 2008, 2009, 2010, 2013, 2017 жылдары топ ондыққа енді, ал 2014 жылы 115 миллион доллар табыспен тізімнің басында болды. 2020 жылы Криштиану Роналдудан кейін Лионель Месси командалық спорт түрлерінде мансаптарында 1 миллиард доллардан астам табыс тапқан алғашқы екі спортшы болды. Forbes ең көп табыс тапқан қайтыс болған жұлдыздардың тізімін де жариялайды, әнші Майкл Джексон, фантастикалық автор Дж.Р.Р. Толкин және балалар әдебиетінің авторы Роальд Даль жыл сайынғы тізімде 500 миллион доллар табыспен көш бастады.

Кәсіпкерлік және қолдау

Танымал адамдардың қолдауы бүкіл әлемде өте табысты болып келеді, себебі тұтынушылықтың артуына байланысты, адам танымал адамның қолдауымен жасалған өнімді сатып алып, мәртебелі символға ие болады. Шағын табыс табу үшін танымал тұлғалар өздерінің есімдерін өнімдерге жарнамалаумен айналысса, кейбіреулері тек есімдерін пайдаланудан асып, кәсіпкерлік қабілеттерін дамытып, ойын-сауық индустриясының бизнес аспектілеріне қатысып, дәстүрлі жалақылық қызметтен өзгеше өздерінің бизнес брендтерін құрып жатыр. Жалақыларын бизнеске инвестициялаудан бөлек, көптеген танымал адамдар өз салаларында инновациялық бизнес-лидерлерге айналып, әріптестерінің құрметіне бөенді және ел экономикасына үлес қосты. Көптеген танымал адамдар бизнес-магнаттар болуға ұмтылып, кәсіпкер ретінде танылды, Билл Гейтс, Ричард Брэнсон және Уоррен Баффет сияқты белгілі бизнес-лидерлерді үлгі етіп алды. Мысалы, бұрынғы баскетболшы Майкл Джордан көптеген спорттық кәсіпорындармен айналысты, соның ішінде «Шарлотта Бобкэтс» командасының бір бөлігіне инвестициялады, Пол Ньюман актерлік мансабын тастап, өз салат-дерессерлік бизнесін құрды, ал рэп-музыкант Бёрдман рэп-артист ретінде мансабын жалғастыра отырып, жеке рекордтық лейблін, киім желісі және мұнай бизнесін ашты. 2014 жылы Дэвид Бекхэм 2020 жылы ойынды бастаған «Интер Майами» командасының тең иесі болды. Бразилияның бұрынғы шабуылшысы және әлем кубогының жеңімпазы Роналду 2018 жылы «Реал Вальядолид» клубының көпшілік үлесіне ие болды. Тайлер Перри, Джордж Лукас және Стивен Спилберг сияқты басқа да танымал адамдар өздерінің кинокомпанияларын құрып, сценарий жазу, режиссура, анимация, продюсерлік және актерлік қызметтен өзгеше киностудияларын басқару арқылы табысты кәсіпкерлерге айналды. Таблоидтар мен ток-шоулар танымал адамдарға көп көңіл бөледі. Халықтың назарында болу және жалақылық еңбектен бөлек байлық жинау үшін көптеген танымал адамдар түрлі бизнес-жобаларға және жарнамалық келісімдерге қатысып, олардың салаларын кеңейтуде. Көптеген танымал адамдар анимация, баспа, сән дизайны, косметика, тұтынушы электроникасы, тұрмыстық заттар мен техника, темекі, сусындар, шаш күтімі, шаштараздық, зергерлік бұйымдар, фастфуд, несие карталары, бейне ойындар, жазу және ойыншықтар сияқты түрлі жарнамалық мүмкіндіктерге қатысты. Әр түрлі жарнамалардан басқа, кейбір танымал адамдар бизнес және инвестициямен байланысты кәсіпорындарға да қатысты, оларға балаларға арналған тауарлар, спорт командаларына иелік ету, сәнді киім сату, мейрамханалар, кафелер, қонақүйлер және казинолар, кинотеатрлар, жарнама және іс-шараларды жоспарлау, спорттық менеджмент, қаржылық қызметтер, модельдерді басқару, таланттарды іздеу, рекордтық лейблдер, кино және теледидар өндірісі, кітап және музыка баспасы, массаж, салондар, денсаулық және фитнес, жылжымайтын мүлік сияқты басқарумен байланысты кәсіпорындар кіреді.

Бұқаралық ақпарат құралдары құбылыстары

Көптеген танымал адамдардың даңқы патшалардың дәрежесімен тең болуы мүмкін. Осының салдарынан, олардың жеке өміріне қатысты көпшіліктің қызығушылығы зор. 2003 жылы рэпер Рей Джеймен бірге Ким Кардашьянның секс-видеосының жариялануы оны жаңа деңгейдегі атаққа жеткізді, нәтижесінде журналдардың мұқабаларында, кітап шарттарында және реалити-шоуларда пайда болды. Танымал адамдар жетістіктері үшін ашуланып, жұртшылық олармен махаббат-жек көру қарым-қатынасында болуы мүмкін. Танымал адамдардың жеке өміріне көп назар аударылатындықтан, олардың жетістіктері мен кемшіліктері жиі жария болады. Танымал адамдар сыйлық алғанда өте жақсы үлгі ретінде, ал скандалға қатысқанда әдепсіз немесе бұзылған ретінде бейнеленеді. Оларға жағымды жағынан қарағанда, танымал адамдардың қабілеттері мен дағдылары қарапайым адамдардан асып түседі деп есептеледі; мысалы, танымал актерлер рөлді түсіру үшін қажетті жаңа дағдыларды өте қысқа мерзімде игергені үшін және оларды оқытатын мамандарды таң қалдыратын деңгейге жеткені үшін жиі мақталады. Сол сияқты, формальды білімі аз кейбір танымал адамдар да күрделі мәселелер бойынша сарапшы ретінде көрсетілуі мүмкін. Кейбір танымал адамдар өздерінің саяси көзқарастары туралы ашық пікір білдіреді. Мысалы, Мэтт Деймон 2008 жылы АҚШ вице-президентіне үміткер Сара Пейлинге, сондай-ақ 2011 жылғы АҚШ мемлекеттік қарызының лимиті дағдарысына наразылық білдірді.

Танымал болу үшін танымал

Танымал болу үшін танымал, бұл танымал мәдениет терминологиясында ерекше бір себебі болмағандықтан танымалдыққа ие болған немесе танымал адаммен байланысы арқылы аты шыққан адамды білдіреді. Бұл термин – жамандаушы, яғни бұл тұлғаның ерекше дағдылары мен қабілеттері жоқ екенін көрсетеді. Британ журналисі Малкольм Маггерридж алғаш рет бұл фразаны 1967 жылы жарық көрген «Мэггерридж микрофон арқылы: BBC радиосы мен теледидары» кітабының кіріспесінде қолданды. Онда ол былай деп жазды: «Бұрын егер біреу танымал немесе әйгілі болса, ол жазушы, актер немесе қылмыскер ретінде; қандай да бір талант немесе ерекшелік немесе жиреншіктілік үшін болатын. Бүгінде адам танымал болу үшін танымал. Көшеде немесе қоғамдық жерлерде танысқандар көбінесе: «Мен сізді теледидардан көрдім!» дейді. «Famesque» және «celebutante» сөздері де ұқсас жамандаушылық мәнге ие.»

Интернет

Интернетте танымал болумен де белгілі.

Азия

Би-Би-Сидің бір хабарында Азияның танымал тұлғаларының қытай тілінде "Ванхун" деп аталатын ұзақ жылдар бойы қалыптасқан үрдісі туралы айтылған. Би-Би-Си мәліметінше, Қытайда екі түрлі онлайн жұлдыз бар: біріншісі – өзіндік контент құраушылар, мысалы, Қытай билігі бейнелерінде дөрекі сөздер айтқаны үшін үнемі цензураға ұшыраған Папи Цзян. Ал "Ванхун" екінші санатқа жатады, олардың Таобаода киім-кешек және косметика бизнесі бар – бұл Қытайдағы Amazon-ға баламалы платформа. Әлеуметтік желілер атақтыларға жанкүйерлерімен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік береді, дәстүрлі медиадағы делдалды жояды. Әлеуметтік желілердің арқасында ойын-сауық және спорт саласынан тыс көптеген адамдар өз салаларында танымал болады. Әлеуметтік желілер атақтыларды жақындатады, бұл жұртшылықтың қызығушылығын оятып, Us Weekly және People Weekly сияқты журналдардың сәттілігінен көрінеді. Атақты блогерлер, мысалы, Перес Хилтон сияқты жұлдыздарды дүниеге әкелді, ол блог жазумен ғана емес, сонымен қатар атақтылардың жеке өмірін жария етумен де танымал. Әлеуметтік желілер мен смартфонның пайда болуы атақтыларға деген қатынасты және адамдардың атаққа жету жолын өзгертті. Ескі Голливудтағыдай бәрі жасырын емес, өйткені қазір жанкүйерлер немесе тіпті атақтылардың өздерінің бәрін интернетке жариялайды. Twitter, Facebook, Instagram және YouTube сияқты сайттар адамдарды бір түндік жұлдызға айналдырады. Мысалы, Джастин Бибер YouTube-та ән салған видеоларын жариялап, танымал болды. Оның барлық жанкүйерлері контентімен тікелей байланысқа шығып, бірнеше әлеуметтік желіде онымен әрекеттесе алды. Әлеуметтік желілер атақты болудің мәнін түбегейлі өзгертті. Instagram және YouTube қарапайым адамдарға өз үйлерінен шықпай бай және атақты болуға мүмкіндік береді. Бұл жанкүйерлерге сүйікті жұлдыздарымен жеке кездеспей-ақ байланысуға мүмкіндік береді. Барлық нәрсе әлеуметтік желілерде бөліседі, сондықтан атақтылардың жеке өмірін сақтау қиын. Әлеуметтік желілер MySpace арқылы танымал болған Тила Текила сияқты кейбір атақтылардың да даңқына үлес қосты.

Кіруді шектеу

Танымал адамдарға қол жеткізуді олардың менеджерлер, жарнамашылар, агенттер, жеке көмекшілер және қауіпсіздік қызметкерлерінен құралған командасы қатаң бақылайды. Тіпті журналистерге де танымал тұлғаларды сұхбатқа алу қиынға соғады. Жазушы және актер Майкл Мусто: "Маңызды танымал тұлғамен сөйлесу үшін көп кедергілерді жеңіп өтуге тура келеді. Сіз үш түрлі жарнамашыны: іс-шараның жарнамашысын, фильмнің жарнамашысын және танымал адамның жеке жарнамашысын басып өтуіңіз керек. Олардың бәрі сізді мақұлдауы тиіс". Танымал адамдардың үйлерінде де оларды ұқсас қауіптерден қорғау үшін күзетшілер болады.

15 минут даңқ

"15 минуттық даңқ" – бұл көбінесе қысқа мерзімді жариялылыққа сілтеме жасайтын, бірақ қате түрде Энди Уорхолға жатқызылатын тіркес. Кейбір "15 минуттық даңқ" иегерлері А тізіміндегі жұлдыздармен бірге көрінетін, кейде E! News сияқты ойын-сауық жаңалықтарында көзге түсетін қарапайым адамдар болуы мүмкін. Бұл адамдар – әдетте, олардың қылықтарының арқасында танымал болған қарапайым халық. "Шындығында, көптеген реалити-шоу қатысушылары осы санатқа жатады: оларды телеарнада көрсетуге себеп – олардың нағыз өмірдегі адамдар екендігі ғана."

Денсаулыққа әсері

Жалпы қауіптер, мысалы, қудалау, атақтыларды құдайшылықпен таныстыру синдромын тудырды, онда адам атақтың жеке өмірінің егжей-тегжейіне тым көп араласады. Психологтар көптеген адамдардың кино, теледидар, спорт және музыка жұлдыздарына құмарланатынын көрсеткенмен, қоғамдағы жалақы арасындағы айырмашылық кәсіби спортшылар мен ойын-сауық индустриясының мамандарын жоғары бағалайтын сияқты. Бір зерттеуде әншілер, музыканттар, актерлер және спортшылар жазушылар, композиторлар, ғалымдар, саясаткерлер және бизнесмендерге қарағанда орташа есеппен қысқа өмір сүреді, олардың арасында қатерлі ісік, әсіресе өкпе қатерлі ісігі жиі кездеседі. Дегенмен, мұның себептері әлі де нақты емес, теориялар тәуекелге бейімділіктерді, сондай-ақ белгілі бір атақ-даңқтың қысымын және мүмкіндіктерін қамтиды. Атақ-даңқ кері психологиялық әсерлерге ие болуы мүмкін және адамды өзімшілдікке және психопатияға ұшыратуы мүмкін. Осы тақырыптағы академиялық зерттеуде атақ-даңқтың тәуелділік қасиеттері бар екені айтылды. Атақты адамның атақ-даңқы уақыт өте келе төмендесе, оған психологиялық тұрғыдан бейімделу қиын болуы мүмкін. Соңғы кезде атақтылардың халық денсаулығына тигізетін әсеріне көбірек назар аударылуда. Халықтың атақтылардың денсаулық туралы кеңестерін белгілі бір деңгейде тыңдайтынына сеніледі. Егер атақтылар нақты, дәлелді денсаулық кеңесі берсе, бұл оң әсер ете алады, бірақ денсаулық кеңесі жеткілікті дәл болмаса, керісінше зиянды болуы мүмкін.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Голдман, Джонатан (2011) Модернизм – атақты адамдардың әдебиеті. Остин: Техас университетінің баспасы, 2011. Гринин, Леонид (2009) «Атақты адамдар» жаңа әлеуметтік страт және элита ретінде. Цивилизация тарихындағы иерархия және билік: мәдени өлшемдер (183–206 бб.). Леонид Е. Гринин және Андрей В. Коротаевтың редакциясымен. Мәскеу: KRASAND/Editorial URSS, 2009. Шикель, Ричард. Жақын бейтаныстар: Атақты адамдар мәдениеті. Нью-Йорк: Doubleday, 1985.