Кіріспе

Трбовле электр станциясы – Словенияның Трбовле қаласына жақын Сава өзенінің жағасында орналасқан тас көмірмен жұмыс істейтін электр станциясы. Стаңсаны "Термоэлектрна Трбовле" ЖШҚ басқарды. Ол Словения электр жүйесі үшін резервтік қуат көзі ретінде пайдаланылды. 1976 жылы салынған электр станциясының Трбовле димнігі (Trboveljski dimnik) – Еуропадағы ең биік газ түтін құбыры. Биік газ түтін құбыры 210 күнде құйылды, оған бетон және 1079 тонна темірбетон арматурасы қажет болды. Құбырдың биіктігі, кез келген ауа райында терең, тар аңғардан шығатын зиянды газдардың таралуын қамтамасыз ету үшін қажет болды. 2014 жылдың қараша айында станция жабылатыны туралы хабарланды; станция бірнеше жылдан кейін тоқтатылып, 2016 жылы толық жабылды. 2020 жылы альпинисттер Янжа Гарнбрет және Домен Скофик "360 Ascent" фильмі үшін 360 метрлік димнік бойынан жасалған жасанды альпинистік маршрутқа көтерілді.

1915 жылы салынған және жұмыс істеген

1915 жылдың 19 наурызында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың екінші жылында, Сава өзенінің жағасында жаңадан салынған электр станциясы ашылды. Сол күні Сава өзені бойындағы жаңа көмірмен жұмыс істейтін жылу электр станциясы іске қосылды, себебі Трбовльедегі Водедегі алғашқы жылу электр станциясы жеткіліксіз қуаты, судың жеткіліксіздігі, тұрғын үйлерге жақын орналасуы және басқа да себептерге байланысты тоқтатылған болатын. Сол күні 4000 кВт қуаты бар генератормен турбина электр энергиясын өндіруге кірісті. Бұл жаңа және ірі нысанды пайдалануға беру, оның жоғары қуаты басқарушылар үшін, әсіресе Трбовлье кенішінің электр және механикалық қызметкерлері үшін қиын сынақ болды. Сондықтан, жұмысты бастау – маңызды оқиға болды. Ашылу күні кеніштің барлық инженерлері, машинистері, электриктері және Сава өзені бойындағы жаңа электр станциясының қызметкерлері жиналды, ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін осылай аталып келді. Ірі турбогенератор, генератордың жанындағы басқару тақтасы, электр есептегіштер тізбегі, жеке энергия тұтынушыларға (ішкі тұтыну, кеніш, цемент зауыты) арналған майлы қосқыштар машина залының ірі кеңістігінде барлық қатысушылардың қызығушылығын тудырды. Қосқанға дейін бу турбинасы мен генератор бос жүріс режимінде жұмыс істеді. Бірақ, сағат 10-да генератор мен турбинаны сынау бойынша тәжірибелер басталды. Бұл тәжірибелер үшін электр станциясының сыртында, солтүстік қабырғасы бойында су кедергілері орнатылған үлкен ағаш ванна дайындалды. Дегенмен, ешбір жергілікті маман турбогенератордың майлы қосқышын қосуға батыл бармады. Бұл жұмысты Брнодағы Бірінші машина зауытының директоры, инженер Крижек орындады, ол бұрын машиналар мен құрылғыларды сынауға қатысқан дизайнер еді. Ол қосқышты қосқанда, барлығы бір-біріне қарап, демалды. Турбина мен генератор белгіленген жүктемеге төтеп берді. Бұл сол кездегі көмірге арналған ірі жылу электр станциясы болғанмен, қазіргі талаптарға қарағанда шағын еді. Ол үш бу генераторымен, поршеньді механизмдер арқылы электр энергиясын өндірді. Бұл энергия, негізінен, ТПД кеніштерінің сол кездегі иесі бастаған Трбовлье кенішін, сондай-ақ көршілес Храстник және Загорье кеніштерін жаңғыртуға жұмсалды. Сава өзені бойындағы электр станциясының құрылыс нысандары: машина залы, қазандық бөлмесі, жоғары кернеулі жабдықтар орналасқан орын және көмірмен жабдықтау жүйесі.

Электр стансасын 1938 және 1939 жылдары жаңарту және кеңейту

Әлемдік экономикалық дағдарыс және оның барлық салдарынан кейін, тіпті Трбовлье электр станциясының қуатын кеңейту мен арттыру кезінде де жағдай тұрақталды. Көмір өндірісі мен электр тұтыну қалыпқа келді, кен орындары аптаның барлық күндері қалыпты жұмыс істей бастады. 1934 және 1935 жылдары ТПД электр станциясы Трбовлье кеніші арқылы Трбовлье электр стансасындағы қолданыстағы қуатты қайта жаңарту және оны арттыру жұмыстарын бастады. Дайындық жұмыстарынан кейін, 1937 және 1938 жылдары негізгі жұмыстар жүргізіліп, 1939 жылдың қараша айында аяқталды. 1939 жылдың басында кеңейтілген және жаңартылған Трбовлье электр станциясы толық қуаттылықпен жұмыс істемесе де, жұмыс істей бастады. Нәтижелері тез байқалды. Үлкен инвестициялардың әсері түрлі жолдармен көрінді, әсіресе электр энергиясын өндірудің артуы, көмірдің, әсіресе шаң мен көмір шламының (тұнба бассейнінен) тұтынуының өсуі, Сава өзенінің тазаруы, жұмысшылар санының артуы, Словенияның, әсіресе кейбір аймақтардың жылдам электрлендірілу мүмкіндігі. Осыған дейін электрлендірілмеген аймақтар да болды. Сондай-ақ, ТДП-ға қарасты Трбовлье кенішінің (немесе кен орындарының) кеншілерінің қалыпты жұмысы қамтамасыз етілді. Басқа да артықшылықтар кейінгі жылдары көріне бастады. Сол жылдары Трбовлье электр станциясына жасалған маңызды инвестициялар: жаңа бу қазандығы, жаңа турбогенератор, жаңа коммутациялық подстанция, тұндыру бассейнінің шламожоғарытқышы (кейде «мамонт құрылғысы» деп те аталады), Трбовлье-Подлог электр беру желісінің орнатылуы, Крань қаласының КДЕ электр станцияларын Трбовлье электр станциясына қосу, жабық көмір сақтау алаңы және басқа да қосымша құрылғылар – вакуумдық тазартқыштар, мұржа, қойма, әкімшілік ғимарат және т.б.

1941-1945 жылдардағы оккупанттарға қарсы күрес

1941-1945 жылдардағы словен халқының оккупанттарға қарсы күресінің түрлері сан алуан болды. Осы күрестің бір түрі – 1942-1944 жылдары Трбовье электр станциясын кеңейту кезінде жүргізілген құрылыс және монтаждау жұмыстарын ұйымдастыру және баяулату болды. Осы мәселеге қатысты деректерді екінші орында келтіреміз. 1942 жылдың желтоқсан айында жаңа турбокомпрессордың іске қосылуы мен сынақ жұмысы басталды. 1943 жылдың қаңтарында Siemens турбинасының төмен қысымды бөлігінің бір қанаты жеткізуші компанияның монтаждаушы және құрастырушы инженерінің қатысуымен бос жүріп тұрғанда сынды. Бұзудың себебін анықтау мүмкін болмады. Дегенмен, 1942 жылы салынған барлық құрылғылардың үздіксіз жұмысы 1943 жылдың ортасында басталды және 1944 жылдың мамырына дейін жалғасты. Siemens компаниясының монтаждаушысы турбинаны тексеру кезінде, жергілікті электр стансасында электрленген кранды дұрыс пайдаланбағандықтан ротор қанаттарын қасақана зақымдады. Роторды Мюльхайм / Рур зауытына қайтару қажет болды. Одақтас әскерінің теміржол және басқа да көліктерге жасаған бомбалауларынан туындаған көлік қиындықтарына байланысты жөндеу 1944 жылдың қыркүйегіне дейін созылды. Сол жылдың желтоқсан айында бұл агрегат тағы да істен шықты – диаметрі 1 метрлік қысылған салқындату құбырына жасанды вакуум жасау арқылы қасақана зақым келтірілді. Оны жөндеуге бір ай уақыт кетті. Отандық жұмысшылардың осындай және ұқсас әрекеттерінің нәтижесінде, әсіресе неміс соғыс өнеркәсібіне қажетті электр энергиясын өндіру белгілі бір мерзімге тоқтатылды. Осының салдарынан неміс экономикасы, әсіресе соғыс экономикасы, машиналар, жабдықтар және қару-жарақ өндірісінің азаюымен байланысты ауыр зиянға ұшырады. Бұл – Трбовье электр станциясының жұмысшыларының оккупанттарға қарсы күреске жасаған үлесі болды. Оккупация кезеңінің барлық уақытында Трбовье электр станциясында неміс әскери машинасына зиян келтіру және осылайша соғыс және әскери операциялар барысында оны әлсірету мақсатында бірнеше ұқсас саботаждар жасалды.

1964-1968 жылдар аралығында құрылыс және пайдалану - PE 2

Трбовле 2 жылу электр станциясының құрылысы 1964 жылдың 31 мамырында басталды. Ол құрылыстың қажеттілігі мен негізділігін атап өтті, әсіресе Засавье аудандарының аймағындағы аз калориялы көмірдің мол қорына ерекше назар аударды. Дегенмен, бұрынғы қуаттардың барлық қолданыстағы көмірді электр энергиясы түрінде жағуға және қайта өңдеуге мүмкіндігі болмады. Жаңа жылу электр станциясын салудың басты аргументі – көмірдің көп қоры, әсіресе Трбовле аймағында болды. Әйтпесе, бұл көмірдің бәрі шахтада қалып, ұлттық экономика үшін зор шығынға айналар еді. Бұл көмірдің келесі 80 жылға дейін жылу электр станциясының қажеттілігін қамтамасыз етуі күтілуде. Құрылыс тұтынушылардың жанында, көлік шығындары минималды болатын жерде басталды. Жылу электр станциясы жаңартылып, салтанатты түрде пайдалануға берілгеннен кейін, тұрақты жұмыс істеу басталған соң көп ұзамай мәселелер туындады. Олар негізінен қазандықтың от жаққыш бөлімінде күл мен шлак жиналуымен көрінді, сондай-ақ турбина-генератордың күшті дірілі мен эксцентриктігі байқалды. Себептерін ұзақ анықтағаннан кейін, уәкілетті сарапшылар ТЭЦ жабдықтарын жеткізушілердің Трбовле жылу электр станциясының қазандығын Польшаға жеткізілген көмір үлгілеріне сәйкес дұрыс өлшемдемегенін, және ең бастысы, күлдің балқу температурасын ескермегенін анықтады. Осының салдарынан жылу электр станциясы жобаланған 125 МВт орнына, пештегі шлактан тәуелді 105-110 МВт жүктемемен жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бұл салдар түрлі жолдармен көріне бастады. Трбовле және Храстник көмір шахталары көмірдің нашар сапасы, сондай-ақ жануға келмейтін элементтердің (тас, темір, саз) көп болуына байланысты көптеген ескертулер алды. Бірқатар жауапты мамандармен сұхбаттасқаннан кейін, жағдай уақыт өте келе жақсарды және көмірдің сапасына, оның ішінде қазу, тасымалдау, ұсату және іріктеу кезеңдерінде көбірек назар аударыла бастады.