Кіріспе

Уолден (Канаданың 1996 жылғы санағы бойынша халқы 10 292 адам) – Канаданың Онтарио провинциясында 1973 жылдан 2000 жылға дейін болған қала. Аймақтық басқару енгізілген кезде Судбери аймақтық муниципалитетінің құрамында құрылған бұл қала, 2001 жылдың 1 қаңтарында Үлкен Судбери қаласы құрылғанда таратылды. Уолден атауы бұл аймақты белгілеу үшін бейресми түрде қолданыла береді. Қазір Уолден Үлкен Судбери қалалық кеңесінің 2-ауданының көп бөлігін құрайды. Уолден – Канаданың федералдық Судбери сайлау округінің және Канада Либералдық партиясынан Пол Лефеврдің Канада Парламентіндегі, сондай-ақ Онтарио Жаңа демократиялық партиясынан Франс Гелинастың Онтарио Заңнамалық Ассамблеясындағы Никель белдеуі провинциялық сайлау округінің бөлігі. Канаданың 2011 жылғы санағында Ливли, Уотерс, Миккола және Ноттон аудандары алғаш рет Ливли халқы (немесе қалалық аймақ) ретінде біріктірілді, оның халқы 6 922 адамды құрады және халық тығыздығы 350,9 адам/км² болды. Уолденнің солтүстік-батыс бөлігіне қатысты жеке халық саны туралы статистика жарияланбады, ол тек қаланың жалпы санақ деректерінің бір бөлігі ретінде есептелді; алайда, бұрынғы Уолден қаласына сәйкес жеке санақ учаскелерінің жалпы саны 10 664 адамды құрады. Канаданың 2016 жылғы санағында Ливли халқының шекарасы Ноттонды алып тастау арқылы қайта қаралып, жаңа халық саны 5 608 адамды, ал 2011 жылғы халық саны 5 584 адамды құрады.

Тарих

Қала Уотерс және Дрюри, Деннисон және Грэм қалашықтарының, сондай-ақ Лорн, Луиза және Дипп географиялық аудандарының, және Хайман, Трилл, Фэрбанк, Крейттон, Снайдер және Иден аудандарының бір бөлігін біріктіру арқылы құрылды. "Уолден" атауы Уотерс, Лайвли және Денисон аттарының бас әріптерінен жасалған. Басқа атаулар да ұсынылды, бірақ соңғы таңдау Уолден немесе Макаданы қысқартты, Макада – қаланың Қара көлінің оджибве тіліндегі атауы (қазіргі жазбада макада). Том Дэвис, кейіннен Судбери өңірлік муниципалитетінің төрағасы болған, Уолден қаласының тұңғыш мэрі болды. Кейінгі мэрия басшылары Чарльз Уайт, Терри Кетт, Алекс Фекс және Дик Джонстон болды. 1997 жылы Дэвис өңірлік муниципалитет төрағасы лауазымынан кеткеннен кейін, Судбери қалалық әкімдігі оның құрметіне Том Дэвис алаңы деп аталды. Муниципалдық бірігуге дейін Уолден Канададағы жер аумағы бойынша ең ірі қала болып есептелді.

Қатты

Уолденнің әкімшілік және коммерциялық орталығы Лайвли 1950-ші жылдары INCO-ның Крейттон кенішіндегі қызметкерлері үшін компания қалашығы ретінде салынды. Ол алғашқы қоныс салушы Чарльз Лайвлидің құрметіне аталған. Бұл қауымдастық құрылмас бұрын, аймақта бірнеше шаруа отбасылары болған. Олардың ең танымалсы – Андерсон шаруашылығы, қазір Андерсон шаруашылығы мұражайы, ол Ливли, Крейттон және Уотерс қалашықтарының тарихын көрсетеді. Ливли пошталық қызметі мен телефон станциясы 17-ші тас жолдың жылдам бағыттың шығыс соңында орналасқан Миккола ауданы мен Уотерс аймағын да қамтиды. 24 және 55 муниципалдық жолдардың қиылысынан бастап, Ливли MR 24 бойымен солтүстікке қарай созылған аймақты, Миккола MR 55 бойымен 17-ші тас жолға қарай шығысқа қарай созылған аймақты, ал Уотерс MR 55 бойымен Наутонға қарай батысқа қарай созылған аймақты білдіреді. 1970 жылдың 20 тамызында Судбери циклон алғаш рет Ливли аймағына соқты. Ливлиде сондай-ақ Уолден аймағындағы Үлкен Сдбери қалалық кітапханасының бөлімшесі орналасқан.

Кішкентай Крейтон

Lively қаласының солтүстігінде орналасқан, бұрын "Dogpatch" деп белгілі болған шағын тұрғын үйлер ауданы 2015 жылы ресми түрде Кішкентай Крейтон деп өз атауын өзгертті.

Ноттон

Наутон бастапқыда Канадтық Тынық мұхиты темір жолының Алгома тармағындағы бір нүкте ретінде құрылды және МакНаутонвилл деп аталды. 1887 жылы Гудзон шығанағы компаниясы 1824 жылы құрылған Уайтфиш көліндегі өзінің сауда бекетін оңтүстікке қарай Наутонға көшірді, осылайша CPR желісіне жақын болуға мүмкіндік алды. Сауда бекеті 1896 жылы жабылды, ал 1920-1930 жылдары сауда бекеті орналасқан көптеген бастапқы ғимараттар бұзылды немесе өртелді, бірақ дүкені кем дегенде 1960 жылға дейін сақталды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Уайтфиш – Канадтық Тынық мұхиты темір жолының Судбери-Су желісі бойындағы пошталық ауыл болды, ол Алгома Шығыс темір жолының (AER) оңтүстігіне параллель жүрді. Оның станциясы Наутоннан батысқа және Виктория Майнстан шығысқа қарай орналасқан, онда AER-мен байланысқан түйіспе және шұңқыр желісі болды. 1908 жылы онда 150 адам тұрғын тіркелген, екі дүкен, екі қонақ үй, телеграф және экспресс кеңселері болды. Бүгінде қауымдастықтың ең маңызды мұралық ғимараты – Пенаж қонақ үйі, ол бұрын теміржол қонақ үйі болғаннан кейін шаштараздық, бар, пәтерлер және дүкен ретінде әр түрлі қызметтер атқарды. Бұл қауымда Whitefish Kipinä AC (кейін Speed AC) жастар спорт клубы орналасқан. Бивер-Лейк фермалары Ұлы депрессиядан қаржылық жағынан зардап шекті, ал ескірген алғашқы қоныс аударушылардың көпшілігі 1950 жылдары жұмыс істейтін шаруашылықтарын тоқтатты, көптеген учаскелер бөлініп сатылды. Дегенмен, олардың көптеген ұрпақтары фин мәдениетінің күшті ықпалымен сол аймақта тұрып жатыр, бірақ бір бөлмелі мектеп және дүкен осы қауымдастықтағы дағдарыстың салдарынан жойылды. Бұл қауымдастық сондай-ақ фин-канадтық әуесқой спорт федерациясының (FCASF) филиалы болған Jehu AC жастар жеңіл атлетика клубымен де танымал болды. 1921 жылы құрылған клуб мүшелері Садбери, Крейттон, Тимминс және Оңтүстік Поркупин қалаларының спортшыларына қарсы, сондай-ақ көптеген басқа қалаларға қарсы жарыстарда жеңіске жетті. Jehu AC кросс-кантридегі үстемдігімен танымал болды, бұл спорт түрін фин отарлаушылары Канадаға әкелген және фин атлетика клубтары оны Канада спорты ретінде қабылдағанға дейін танымал еткен. Бұл 1961 жылы Бовер-Лейк спортшылары Порт-Артур (қазіргі Тундэр-Бэй) FCASF чемпионатында тоғыз тау шаңғысы жарысының бесеуінде жеңіске жеткен кезде айқын болды. Халықтың қартаюы және жастардың экономикалық мүмкіндіктер іздеу үшін қауымдастықты тастап кетуімен клуб мүшелері азайды. Оның соңғы іс-шарасы 1969 жылы өтті, содан кейін ол өзінің спорт алаңын Бивер Лейк спорттық және мәдени клубына сатты. Бүгінде клубтың аумағы Бивер көлінің шаңғы жолына кіретін жерді белгілейді, ол клуб айналып, қайта шығады.

Тау-кен апаты

Уортингтон кен орнын алғаш рет 1884 жылы Фрэнсис Чарльз Криэн ашқан. 1891 жылы алғашқы шахта төселді, ал келесі жылы жақын жерде шағын қауым құрылды. Бұл қауым Канадалық Тынық мұхиты темір жолының құрылысын басқарған Джеймс Уортингтонның есімімен аталып, ол Судбери қаласына өз әйелінің Англиядағы туған қаласының атын бергенімен белгілі. Сол кезде кен орны Dominion Mineral Company компаниясымен жұмыс істеді, шахталардың тереңдігі 35 және 95 фут (шамамен 11 және 29 метр) болды. Бірақ 1894 жылы кен өндіру тоқтатылды. 1907 жылы кен орнының жабдықтарын жаңғырту жұмыстары басталды, алайда 1909 жылы тоқтатылды. 1913 жылы қиын жағдайдағы кен орны Mond Nickel Company компаниясымен сатып алынды, себебі Mond бұрынғы Victoria Mines кен орындарындағы жұмыстарын тоқтатқан болатын. Mond тез арада үшінші шахтаны 200 фут (61 метр) тереңдікке төседі, шахта жабдықтарын жаңғыртуды аяқтады және 110 жұмысшыны орналастыру үшін бірнеше жұмысшы үйлерін салды. Кен орны іске қосылды және 1917 жылға қарай 172 000 тонна кен тасымалдады, оның көп бөлігі Mond-тың Coniston балқыту зауытына емес, CPR-ге жол төсемі ретінде сатылды. 1918 жылы Mond кен орнының қарқынды дамуын жалғастырды. Үшінші шахтаның тереңдігі шамамен 750 футқа (229 метр) дейін жеткізілді, қолданыстағы шахта аймақтары кеңейтілді, жұмыс күші 220 адамға дейін арттырылды және кен орнында қысқарту әдісі қолданылды. Келесі жылы, орналасқан жердегі ауа компрессоры Frood Extension кенішінде орналасқан бұрынғы компрессормен жаңартылды. Mond кен орнының қарқынды дамуы табиғи тау жыныстарынан тұратын тіреу құрылымын жасады. Кен қазып шығарылғанда, шахтадағы жұмысшылар осы тіреу құрылымында жарықтарды байқады, ал Mond оны бекіту үшін ағашпен нығайтты. Бұл жағдайға қарамастан, Mond шахтаның тереңдігін 1000 футқа (305 метр) дейін жеткізу жоспарларын жалғастырды және жоғары қабаттардан кен өндіруді тоқтатпады. 1927 жылдың 3 қазанында қалыпты емес тау жыныстарының қозғалысы байқалды және басшылық 46 күндік жұмысшыларды жер астынан эвакуациялау және түнгі ауысымды жою туралы шешім қабылдады. Сонымен қатар, сақтық шаралары ретінде Уортингтон қаласы да эвакуацияланды. 4 қазан күні таңғы сағат 5:50-де жер астындағы жарық орын алды, нәтижесінде шахтаның жер асты бөлігінің барлығы бесінші деңгейге дейін (229 метрлік/750 футтық деңгей) құлап, шахтаның электр стансасын, жұмысшы үйін және 152 метрлік (500 футтық) CPR магистральдық жолын қамтитын кратер пайда болды. Ешкім зардап шекпеді, апат бір түнде көптеген туристерді тартты, ал шахтадан қалған кратер тез арада сумен толды және жасанды көлге айналды. Кен орны енді пайдалы емес деп танылды және тасталды, бірақ бас қаңқасы сияқты кейбір ғимараттар сақталды. Жақын жерде орналасқан Totten кеніші қазіргі уақытта белсенді жұмыс істеп жатыр, оның тарихында бірнеше жабылулар мен жұмыс істеу кезеңдері болған. Бұл кеніш алғаш рет 1915-1917 жылдары Canadian Nickel Company компаниясымен пайдаланылды, 1950-1960 жылдары Inco компаниясының барлау жұмыстары және жаңа шахталардың салынуымен қайта жанданды, бірақ 1971 жылы даму тоқтатылды және 1976 жылы кеніш суға батты. 2007 жылы Vale Limited компаниясы кенішті қалпына келтіру жұмыстарын бастады, ол 2014 жылы қайта ашылды.

Қауымдастық

Уортингтон 1892 жылы қауым ретінде құрылды және 35 тұрғын үйі, компания дүкені, теміржол станциясы және пошта бөлімі бар қарапайым елді мекен ретінде жұмыс істеді. 1910 жылға қарай, онда қонақ үй мен әлеуметтік зал сияқты бірнеше қосымша мекемелер ашылды. Монд компаниясы жақын жердегі кенішті сатып алып, жұмысшылар санын арттырғаннан кейін халқы біртіндеп 400-500 тұрғынға дейін өсті. Жақын маңдағы танымал кен апатынан кейін алғашқы қалашық тасталып, көптеген тұрғындар кетіп қалды; бірақ, солтүстікке қарай бағытталған тас жол бойында жаңа қалашық құрылды, және 1930-40 жылдары ол негізінен тас жол бойындағы қызмет көрсету орталығы болып жұмыс істеді. 1950 жылдары Kidd Copper және Totten кеніштерінде кен өндіру қайта жанданып, қауым қысқа ғана уақытқа қайта өркендеді, ал 1968 жылы жақын маңдағы тас жол Онтарионың 658-ші тас жолы деп белгіленді. Алайда, қауым Онтарионың 17-ші тас жолымен (Транс-Канада тас жолының бір бөлігі) оңтүстікке айналып өтті, ал 658-ші тас жол 1973 жылы Судбери аймақтық муниципалитетіне берілді, бірігу нәтижесінде ол 4-ші муниципалдық жолға, сондай-ақ Фэрбанк көлі жолы деп те аталатын жолға айналды. Осыдан кейін елді мекеннің орталығы 17-ші тас жолмен сәйкес келу үшін оңтүстікке жылды, осылайша оны Бивер-Лейк қауымына жақындатты, ал Уортингтонның көп жылдық пошта бөлімі Бивер-Лейкке көшірілді, бірақ Уортингтон бүгінгі күнге дейін қолданылатын пошталық мекен-жай болып қала береді, ол Бивер-Лейк сияқты басқа да елді мекендерді қамтиды, бұл оның Нейрн-Центрдің шығысы және Уайтфиштің батысындағы негізгі елді мекен ретіндегі тарихи мәртебесін көрсетеді.

Крейттон кен орны

Крейттон кеніші, немесе жай ғана Крейттон, Муниципальдік жолдың 24-і мен 144-ші тас жолдың қиылысына жақын орналасқан. 1900 жылы INCO компаниясының қалашығы ретінде құрылған бұл қауымдастық, өзінің атын географиялық ауданынан алды, ал ол аудан 1880 жылдары Онтарио провинциясының депутаты Дэвид Крейттонның құрметіне аталған. Қаланың халқы 1940 жылдары шамамен 2200 адамды құрады, бірақ аймақтың көлік инфрақұрылымының жақсаруы жұмысшыларға компания қалашығынан алыс тұруға мүмкіндік берді, соның салдарынан халық саны азайды. Бүгінгі күні сол жерде бірнеше көшелер, тротуарлар және ғимараттардың негіздерін табуға болады. Қауымдастықтың халқының есімін сақтау үшін ескерткіш орнатылған. Крейттоннан шыққан тарихи кассалық үй Андерсон шаруалар мұражайына көшірілді, онда жыл сайынғы кездесулер бұрынғы тұрғындар мен олардың отбасыларын біріктіріп, бұрынғы қалашықтары туралы естеліктерін бөлісуге мүмкіндік береді. Кен орнында Судбери нейтрино обсерваториясы да орналасқан.

Жоғары құламалар

Хай Фолс – қаланың батыс шекарасында, Испан өзенінің Агню көлімен қосылатын жерге жақын орналасқан құлаған қала. Қала 1904 жылы Испан өзенінде су электр станциясы мен электр жүйесі салынғанда пайда болды. Vale Limited компаниясына тиесілі және басқарылатын бұл электр станциясы аймақтың көптеген кен өндіруші қалаларын электр қуатымен қамтамасыз етті және бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Қала жақын орналасқан Турбин қауымымен тығыз байланыста болды. Дегенмен, 1960 жылдары көптеген отбасылар экономикалық себептерге байланысты қауымнан көшіп кетті, ал 1975 жылға қарай қауым дерлік толықтай тасталып қалды. Үйлер бұзылды немесе басқа жерге ауыстырылды, ал 1980 жылдардың ортасына қарай электр станциясы – қауымның жалғыз қалған белгісі болды.

Виктория кен орындары

Виктория шахтасы – қазіргі кездегі құмқалдық елді мекен. Ол ағылшын-неміс химигі және өнеркәсіпшісі Людвиг Мондтың Монд никель компаниясы үшін, оның Монд кенішінен кенді өңдейтін балқыту зауытының жұмысшылары үшін құрылған компаниялық қала. Кеніштің өзінде Монд атты жеке қалашық салынды, ал екі қауымдастық кейде Монд немесе Виктория шахталары деп аталатын бір елді мекен ретінде танылды. Кеніштегі жұмыс 1899 жылы басталды және 1901 жылы толыққанды іске қосылды. Осы аралықта, кен орнынан оңтүстікке қарай екі шақырым жерде, Канадалық Тынық мұхиты темір жолының Саулт Сент-Мари тармағында балқыту зауыты салынды, ол жақын маңдағы кен орнынан, сондай-ақ Гарсон және Уортингтон кеніштерінен кенді өңдеді. Бастапқыда балқыту зауытында 20 адам жұмыс істеді, олар бу күшін пайдаланды; 1911 жылға қарай жұмысшылар саны 200 адамға жетті. 1916 жылы Найрн шарлауығының гидроэлектр стансасынан қосымша қуат келді. Мондтағы этникалық топтарға финдер, украиндер, поляктар, итальяндықтар, француздар және британдықтар кірді.

2002 жылы аймақтағы минералдық құқықтар FNX компаниясымен сатып алынды, ол 2011 жылы Quadra компаниясымен бірігіп, Quadra FNX Mining құрды. Quadra FNX компаниясы 2011 жылы поляк конгломераты KGHM Polska Miedź компаниясымен сатып алынды, ол осы құқықтарды мұра етті. Жаңа кеніштің құрылысы 2015 жылы басталып, 2019 жылы жұмысын бастауы жоспарланған еді, бірақ KGHM металл бағасының төмендеуіне байланысты бұл жобаны дамытуды баяулатты. 2019 жылдың басында жоба әлі де экологиялық саралау кезеңінде болды. Виктория шахтасы – Хоккей даңқының залының мүшесі Гектор "Тоу" Блейктің туған жері, бірақ ол негізінен Конистон қаласында өсті.

Көлік

Уолденнің әртүрлі қауымдарының кейбіріне GOVA 101 Lively автобусы қызмет көрсетеді, ол Наутон қауымдық орталығынан Садбери қаласының орталық транзит терминалына шамамен 2 сағат сайын жүріп тұрады, бірақ апта күндері таңертең қызмет жиілеу. Жол бойында ол Лайвли, Коппер Клиф және Садберидің батыс бөлігінде тоқтайды, содан кейін Садберидің оңтүстік жағындағы Саут-Энд транзиттік хабында аяқталады. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Уайтфиш және Бивер-Лейк сияқты батысқа қарай орналасқан қауымдарға жергілікті автобус қызметі жоқ; алайда, GOVA сонымен қатар Уайтфишке дейін қызмет көрсететін қосымша такси қызметін ұсынады. Валден аймағында көптеген қауымдары Транс-Канада тас жолы бойында орналасқан болса да, қалааралық көлік қызметі жоқ. Аймаққа ең жақын қалааралық транзит Садбери қаласының орталығында немесе Наирн орталығындағы Ontario Northland аялдамасында бар.

Білім

Ағылшын католик ағысындағы оқушылар Сент-Джеймс католик бастауыш мектебіне және Сент-Бенедикт католик орта мектебіне қатысады. Ағылшын мемлекеттік ағындағы оқушылар бастауыш білім алу үшін Уайтфиш қаласының R. H. Мюррей мемлекеттік мектебіне немесе Ливли қаласының Уолден мемлекеттік мектебіне, ал орта және жоғары сыныптар үшін Ливли аудандық орта мектебіне барады. Француз мемлекеттік ағындағы оқушылар Хелен Грейвел және Макдональд Картье мектептеріне қатысады. Француз Рим-католик ағындағы оқушылар Сент-Пол және Сакре-Кёр мектептеріне барады.

Медиа

Уолденге бұрын ай сайын шығатын газеттер, «Walden Observer» және кейін «Walden Today» қызмет көрсеткен. Екеуі де қазіргі уақытта шығарылмайды. Уолден қалалық БАҚ арқылы қамтамасыз етіледі, бірақ оның Солтүстік жағалау аймағына жақын орналасуы Уайтфиш, Бивер Лейк және Уортингтон тұрғындарына бірнеше радиостанцияға қол жеткізу мүмкіндігін береді, олардың ішінде Эспаноладағы CJJM FM, Литтл-Курренттегі CFRM FM және Эллиот-Лейктегі CKNR FM радиостанциялары бар. Бұл станциялардың сигналдары Садберидің орталық қалалық бөлігіне жетпейді, сонымен қатар Садберидің CBCS FM және CBON FM станцияларының Эспанола аймағындағы қайта таратушылары да бар.