Жордан өтесіндегі Круссадерлер Иелігі (1118-87)

Кіріспе

Иерусалим Крестонос Корольдігінің вассалдық мемлекеті (1118-87)

Иорданның арғы жағындағы иелік (көне француз тілінде "Иорданнан тыс", Монреаль иелігі деп те аталады) – крестонос жорықтары кезінде Иордан өзенінің шығысындағы кең және толық анықталмаған аймақты белгілеу үшін қолданылған атау. Бұл аймақ ежелгі заманда Едом және Моаб деп белгілі болған. Ол Трансиордания деп те аталды.

География және демография

Олтр-Жордайн Negev арқылы оңтүстікке қарай Акаба шығанағына дейін (Ile de Graye, қазіргі Фараон аралы) созылып жатты. Солтүстік және шығысқа қарай (ежелгі Ғилаад) нақты шекаралар болған жоқ – солтүстікте Өлі теңіз, ал шығыста керуендер мен қажылық жолдары, мұсылман Хиджазының бір бөлігі орналасқан. Бұл аймақтар да Дамаск сұлтанының билігінде болды, сондықтан екі қарсыластың соғыс немесе басқа да себептермен кездесуі сирек болды.

Тарих

Бірінші крест жорығынан бұрын Ольтрежордайнды Мысырдың Фатимидтері бақылап тұрған, олардың өкілдері (бастапқыда өте аз, тіпті болмаған) крестшілер келген кезде шегініп кетті. Ондағы түрлі тайпалар крестшілермен жылдам бейбітшілік орнатты. Бұл аймаққа алғашқы экспедиция 1100 жылы Иерусалимнің Балдуин I басшылығымен жасалды. Балдуин 1107 және 1112 жылдары қайтадан шапқындады және 1115 жылы Монреальді мұсылман керуен жолдарына бақылау орнату үшін салды, ол патшалыққа үлкен кіріс әкелді. Крестшілер Петра маңындағы аймақты да бақылады, онда Иерусалимнің латын патриархының билігінде архиепископтық құрды. Ольтрежордайнде христиандар өте сирек болды, тұрғындарының көп бөлігі шиит бедуиндері еді. 1115 жылы Сирия православие христиандарының көп бөлігі Иерусалимге көшіріліп, бұрынғы еврей кварталын (еврейлер өлтірілген немесе қуылған) толтырды. Ольтрежордайндегі басқа христиандар көшпелі немесе жартылай көшпелі болып, крестшілердің күдігіне ілікті. Иоанн Ибелиннің айтуынша, Ольтрежордайн иелігі Иерусалим патшалығының төрт маңызды вассалының бірі болған. 13 ғасырда жазған Иоанн оны иелік деп атады, бірақ 12 ғасырда князьдық ретінде қарастырылған болуы мүмкін. Ол Балдуин I-нің экспедициясынан кейін құрылды, бірақ аймақтың салыстырмалы үлкендігі мен қол жетімсіздігіне байланысты, Ольтрежордайн иелері патшалықтан тәуелсіздікке ұмтылды. Шекарасы толық анықталмағандықтан, ол ең ірі иеліктердің бірі болды. Балдуин I оны 1118 жылы Ле-Пуйдің Романына берген болуы мүмкін, бірақ ол 1126 жылға дейін патшалықтың бақылауында қалды, содан кейін Пэган Батлер иелікке ие болды (1126–1147 жж.). Сондай-ақ, Ольтрежордайн билеушісі патшалықта басқа лауазымдарды бір уақытта атқара алмайды деген дәстүр болды, сондықтан олар саяси өмірден біршама оқшауланды. 1134 жылы Яффа графы Хью II және Ле-Пуйдің Романы (болжам бойынша Ольтрежордайн иесі) король Фулькқа қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Олар жеңіліп, жер аударылды. 1142 жылы Фульк Керак (Crac des Moabites) қамалын салды, Монреальді аймақтағы крестшілердің бекінісі ретінде алмастырды. Ольтрежордайндегі басқа қамалдарға Сафед және Субейбе кірді. Тир маңындағы Торон және Яһудеядағы Наблус Ольтрежордайнде орналасқан жоқ, бірақ оларды көбінесе неке арқылы бір адам басқарды. 1148 жылы Ольтрежордайн иесі екінші крест жорығы кезінде Дамаскіге шабуыл жасау туралы шешім қабылдауға қатысты, бұл Иерусалим мен Дамаск арасындағы келісімге қарамастан, патшалықтың және әсіресе иеліктің қауіпсіздігі үшін маңызды болды. Крест жорығы жеңіліспен аяқталды және иеліктің қауіпсіздігі нашарлады. Монреальдің Морисі иелікті қызы Изабеллаға (1125–1166 жж.) және оның күйеуі Филипп Миллиге, Наблус иесіне қалдырды, ол Наблустан бас тартуға мәжбүр болды. Изабелла қайтыс болғаннан кейін Филипп (1161–1168 жж. Ольтрежордайнды басқарды) жауынгер монахқа айналып, соңында Темплер орденінің Ұлы Мастері болды. Осы арада олардың күйеу баласы Хумфри III Торон, корольдік констебль Хумфри II-нің ұлы, әйелі, олардың қызы Стефани де Миллинің құқығымен Ольтрежордайн билеушісі болды. Стефанидің кейінірек күйеулері Майлз Планси және Рейнольд Шатильондықтар да өз кезегінде Ольтрежордайн иелері болды. Рейнольд Шатильондық, әйелі Констанс арқылы бұрын Антиохияның ханзадасы болған, 1177 жылы Стефанимен жаңадан үйлену арқылы Ольтрежордайн иесі болды. Ол корольдің Ольтрежордайнде билігі жоқ екенін жариялап, өзін кіші патша ретінде таныстыра бастады. Ол өзінің позициясын паломшылар мен керуендерге шабуыл жасауға пайдаланды және Меккеге шабуыл жасаумен қорқытты, нәтижесінде 1187 жылы Саладин патшалыққа шабуыл жасады. Рейнольд сол жылдың 4 шілдесінде Хаттин шайқасынан кейін өлімге кесілді. 1189 жылы Саладин Ольтрежордайнды басып алып, оның барлық қамалдарын қиратты. 1229 жылы Иерусалимді Киелі Рим императоры Фридрих II келісім арқылы қысқа мерзімге қайтарып алды, бірақ патшалықтың қалдығы Иорданның шығысындағы аумақты ешқашан бақылап алмады. Князьдық ұзақ уақыт бойы крестшілер дворяндарының талабында болды, атақ Стефанидің қызы Изабел де Торонның ұрпақтарына берілді және бірнеше ұрпақ бойы Тир иелері болған Монфорт отбасына тиді. 1350 жылдардан кейін Монфорт әулеті жақын мұрагерлері болмағандықтан, мұрагерлік құқықтар болжам бойынша Торон мен Тир иелерінің ұрпақтары болған Кипр патшаларына өтті. Крестшілер билігі кезінде бедуиндер көбінесе өздеріне қалдырылды, бірақ король керуендерден салық жинады. Жер шаруашылығына жарамды болды, онда бидай, анар және зәйтүн өсірілді. Сондай-ақ, Өлі теңізден тұз жиналды. Ольтрежордайн латын тілінде Трансжордан деп те белгілі болды және кейіннен Трансжордан Эмиратының және қазіргі Иордания мемлекетінің құрамына кірген аумақты қамтыды.

Before the First Crusade, Oultrejordain was controlled by the Fatimids of Egypt, whose representatives (originally very few, if any at all) withdrew when the Crusaders arrived. The various tribes there quickly made peace with the Crusaders. The first expedition to the area was under Baldwin I of Jerusalem in 1100. Baldwin also invaded again in 1107 and 1112, and built Montreal in 1115 to control the Muslim caravan routes, which provided enormous revenue to the kingdom. The crusaders also controlled the area around Petra, where they set up an archbishopric under the authority of the Latin Patriarch of Jerusalem. There were very few Christians in Oultrejordain, most of the inhabitants being Shia Bedouin nomads. Many of the Syriac Orthodox Christians who lived there were transplanted to Jerusalem in 1115 to fill up the former Jewish quarter (the Jews had been either killed or expelled). The other Christians who lived in Oultrejordain were nomadic or semi nomadic and were often distrusted by the Crusaders. According to John of Ibelin, the Lordship of Oultrejordain was one of the four major Vassals of the Kingdom of Jerusalem. John, writing in the 13th century, called it a lordship, but it may have been treated as a principality in the 12th century. It was established after the expedition of Baldwin I, but due to the relative size and inaccessibility of the area, the lords of Oultrejordain tended to claim some independence from the kingdom. With its mostly undefined borders, it was one of the largest seigneuries. Baldwin I may have given it away to Roman of Le Puy in 1118, but it probably remained under royal control until 1126 when Pagan the Butler was created lord (1126–1147). There was also a tradition that the ruler of Oultrejordain could not hold any other positions in the kingdom at the same time, so they were somewhat cut off from political life. Around 1134 a revolt occurred against King Fulk under Hugh II of Jaffa (Hugh II of Le Puiset), count of Jaffa, and Roman of Le Puy (who was possibly lord of Oultrejordain). They were defeated and exiled. In 1142, Fulk built the castle of Kerak (Crac des Moabites), replacing Montreal as the Crusader stronghold in the area. Other castles in Oultrejordain included Safed and Subeibe. Toron, near Tyre, and Nablus, in Judea, were not located in Oultrejordain, though they were sometimes ruled by the same people, usually through marriage. In 1148, the lord of Oultrejordain was involved in the decision to attack Damascus during the Second Crusade, despite the truce between Jerusalem and Damascus that was vital to the survival of the kingdom and especially the lordship. The crusade ended in defeat and the security of the lordship diminished as a result. Maurice of Montreal left the lordship to his daughter Isabella (c. 1125 – 1166) and her husband Philip of Milly, lord of Nablus, who was compelled to resign Nablus in order to be recognized as ruler of Oultrejordain. After Isabella died, Philip (who ruled Oultrejordain 1161 – 1168) became a warrior monk and finally Grand Master of the Knights Templar. Meanwhile, their son in law Humphrey III of Toron, son of the royal constable Humphrey II, had become ruler of Oultrejordain in right of his wife, their daughter Stephanie de Milly. Stephanie's later husbands, Miles of Plancy and Raynald of Châtillon, also became lords of Oultrejordain in turn. Raynald of Châtillon, formerly Prince of Antioch through his wife Constance, became lord of Oultrejordain by his new marriage to Stephanie in 1177. He began to claim that the king had no authority in Oultrejordain and acted as a petty king himself. He used his position to attack pilgrims and caravans, and threatened to attack Mecca, which resulted in an invasion of the kingdom by Saladin in 1187. Raynald was executed after the Battle of Hattin on July 4 of that year. By 1189 Saladin had taken all of Oultrejordain and destroyed its castles. In 1229 Jerusalem was briefly recovered by treaty by Frederick II, Holy Roman Emperor, but the remnant of the kingdom never again controlled territory to the east of the Jordan. The principality was of course claimed by crusader nobles for a long time, the title passing to the line of Isabelle de Toron, daughter of Stephanie, and for several generations belonged to Montfort family, who were lords of Tyre. After the 1350s, when the Montfort line became extinct without close heirs, the hereditary rights presumably passed to the kings of Cyprus who also were descendants of lords of Toron and Tyre. While under Crusader control, the Bedouin nomads were generally left to themselves, although the king collected taxes on caravans passing through. The land was relatively good for agriculture, and wheat, pomegranates and olives were grown there. Salt was also collected from the Dead Sea. Oultrejordain was also known in Latin as Transjordan, and covered territory that would later become part of the Emirate of Transjordan and the modern country of Jordan.

Төменгі құлдар

Наблус Филипп билік еткен кезде, Арабиялық Петра Ольтрейордан князьдеріне бағынышты вассалдық иелік болды.