Кіріспе

Жасанды жарықтың түрі – жасанды жарық өндіру. Газбен жарықтандыру – сутегі, метан, көміртек оксиді, пропан, бутан, ацетилен, этилен, көмір газы (қалалық газ) немесе табиғи газ сияқты жанар май газдарды жағу арқылы жасанды жарық өндіру. Жарық тікелей жалын арқылы, әдетте жарықтықты арттыру үшін жарық беретін газдың арнайы қоспаларын (әдетте пропан немесе бутан) пайдалану арқылы, немесе газ мантиясы немесе саз жарығы сияқты басқа компоненттермен жанама түрде шығарылады, мұнда газ негізінен газ мантиясының немесе саз жарығының қызуы үшін жылу көзі ретінде қызмет етеді. Электр энергиясы жеткілікті түрде кең таралғанға және жалпы пайдалану үшін экономикалық болатынға дейін газ қалалар мен қала маңындағы сыртқы және ішкі жарықтандырудың ең көп таралған әдісі болды, мұнда газдай отынды таратқыш инфрақұрылым тиімді болды. Алғашқы газ шамдары шам жағушылармен қолмен тұтандырылған, бірақ кейінгі көптеген конструкциялар өздігінен тұтанады. Газбен жарықтандыру қазір көбінесе кемпинг үшін қолданылады, себебі көмірсутекті отынның жоғары энергия тығыздығы және кемпингтік шамдарға орнатылған баллондардың модулдік табиғаты күрделі жабдықсыз жарқын және ұзаққа созылатын жарық беруге мүмкіндік береді.

Өмірбаян

Газды отындарды жарықтандыруға қолданудан бұрын, алғашқы жарықтандыру отындары зәйтүн майы, ара шамасы, балық майы, кит майы, кунжут майы, жаңғақ майы немесе басқа ұқсас заттардан тұратын, барлығы да сұйық отын болатын. Бұл отын 18-шы ғасырдың соңына дейін ең көп қолданылған. 19-шы ғасырдың басында кит майы Лондон сияқты еуропалық қалаларда жарықтандыру үшін кеңінен пайдаланылды. Көктемгі және күзгі маусымдағы ежелгі қытайлықтар 500 жыл шамасында алғаш рет табиғи газды жарықтандыру мақсатында қолданған. Олар тұз кеніштеріндегілер сияқты, тұзды суды және табиғи газды көптеген шақырымға тасымалдау үшін бамбук құбырларын пайдаланған. Газды жарықтандырудың дамуы мен кеңінен таралуынан бұрын, көпшілік орындардағы жарық беру ғасырлар бойы қолданылып келген. 1417 жылы Лондонның Лорд-мэрі Генри Бартон «Хэллоуин мен Шырақ мерекесі арасындағы қысқы кеште ілінетін шамдары бар шамдар» орнатуға бұйрық берді. Париж 1524 жылы алғаш рет жарықтандырылды, ал 16-шы ғасырдың басында тұрғындарға көшеге қараған барлық үйлердің терезелерінде шамдарды жандырып тұруға бұйырылды. 1668 жылы Лондон көшелерін жақсартуға қатысты ережелер қабылданғанда, тұрғындарға шамдарын әдеттегі уақытта ілуді еске салды, ал 1690 жылы Михаэльден Рождествоға дейін әр түнде күн батқанда шамдарды ілу туралы бұйрық шығарылды. 1716 жылы Жалпы Кеңестің қаулысы бойынша, үйлері кез келген көшеге, жолаққа немесе өткелге қараған барлық үй шаруашылықтары, әр қараңғы түнде, сағат алтыдан он бірге дейін, шамдарды жандырып тұруға міндетті болды, бұл талапты орындамаған жағдайда бір шиллинг айыппұл салынды. Көмір шахтерлері жиналатын және шығатын газдардың зиянды әсерлерінен бастап оларды білген, пайдалы қасиеттерінен бұрын. Көмір шахтерлері газдың екі түрін сипаттаған: бірін «тұншықтырғыш газ» деп, екіншісін «жанды газ» деп атаған. 1667 жылы осы газдардың әсерін егжей-тегжейлі баяндаған мақала «Ланкаширдегі құдық пен жердің шамға жақындағанда өртенуі. Томас Ширли, эск. куәгердің баяндамасы» деп аталды. Британдық дін қызметкері және ғалым Стивен Хейлс көмірді нақты дистилляциялаумен тәжірибе жасады, соның нәтижесінде жанғыш сұйықтық алды. Ол өзінің нәтижелерін 1726 жылы жарық көрген «Вегетативтік статика» атты еңбегінің бірінші томында жариялады. Ол «Ньюкасл көмірінің 158 грамнан (10,2 г) 180 куб дюйм (2,9 л) газ алынғанын, ол 51 грамм (3,3 г) салмақ тартқан, яғни бүкіл газдың үштен біріне жуық» деді. Хейлстің нәтижелері келесі ондаған жылдар бойы назар аударды, өйткені түрлі газдардың ерекше химиялық қасиеттері Джозеф Блэк, Генри Кавендиш, Алессандро Вольта және басқалардың жұмыстары арқылы түсінікпен қабылданды. 1733 жылы сэр Джеймс Лоутердің «Философиялық мәмілелерде» жариялаған мақаласында көмір газының тұтанғыштығы сияқты кейбір қасиеттері егжей-тегжейлі сипатталды. Лоутер Корольдік қоғамның әртүрлі мүшелеріне көмір газының негізгі қасиеттерін көрсетті. Ол газдың біраз уақыт сақталғаннан кейін де тұтанғыш екенін көрсетті. Бұл демонстрация оның пайдалылығын анықтауға әкелмеді. Министр және тәжірибеші Джон Клейтон көмір газын көмірдің «рухы» деп атады. Ол оның тұтанғыш екенін кездейсоқ ашты. Ол көмірден бөліп алған «рух» оның дистилляциялық ыдысының сынығынан шыққан шамға тигенде өртенді. Ол көмір газын көк қуыстарда сақтап, кейде достарына газдың жанғыш екенін көрсетіп көңіл көтеріп тұратын. Клейтон өзінің зерттеулерін «Философиялық мәмілелерде» жариялады.

Алғашқы технологиялар

Газды коммерциялық қолдануға келтіруге шамамен 200 жыл уақыт кетті. Фламанд алхимигі Ян Баптиста ван Гельмонт гасты материяның күйі ретінде ресми түрде таныған алғашқы адам болды. Ол газдардың бірнеше түрін, соның ішінде көмірқышқыл газын анықтады. Бір жүз жылдан астам соң, 1733 жылы сэр Джеймс Лоутер өзінің кеншілерінің бірін кеніште су іздеуге жіберді. Қазу кезінде олар газға тап болды. Лоутер газдың үлгісін алып, үйіне әкеліп тәжірибелер жасады. Ол былай деп жазды: "Аталған ауаны көпіршікке салып, жақсы байлап, бірнеше күн сақтаса, кейін кішкентай түтік арқылы шамның жалынына ақырын соққанда, ол тұтанады және көпіршікте ауа қалғанша түтіктің ұшында жанады. Шамнан алынған соң да, көпіршікте жануға жеткілікті ауа болғанша жануын жалғастырады." Лоутер газ жарығының принципін ашты. Кейін, 18 ғасырда Уильям Мердок (кейде "Мердок" деп те жазылады) былай деді: "Көмірден, торфтан, ағаштан және басқа да тұтанғыш заттардан дистилляция арқылы алынған газ, түтіктер арқылы өткізіліп, отқа жаққанда қатты жарқырайды, оны шамдар мен шамдардың экономикалық орнына қолдануға болады." Мердоктың алғашқы өнертабысы – газбен толтырылған көпіршігі бар фонарь болды. Ол осыны түнде үйге қайту үшін пайдаланды. Бұл тиімді екенін көрген соң, ол үйін газбен жарықтандыруды шешті. 1797 жылы Мердок жаңа үйіне де, жұмыс істейтін шеберханасына да газбен жарықтандыру орнатты. Бұл үлкен жұмыс болды, ол газ өндірудің, тазартудың және жағудың жақсырақ тәсілдерін табу үшін тәжірибелер жасады. Газ өндіруді бастау үшін компанияларға негіз қаланды, ал басқа өнертапқыштар жаңа технологияны қолдану жолдарын іздей бастады. Мердок гастың тұтанғыштығын жарықтандыру үшін алғаш рет пайдаланды. Ол Мэтью Болтон мен Джеймс Уотттың Бирмингемдегі Сохо Foundry бу машинасы зауытында жұмыс істеді. 1790-шы жылдардың басында, Корнуоллдағы қалайы кенінде компаниясының бу машиналарын бақылап отырғанда, Мердок газдың әртүрлі түрлерін сынап көрді, соңында көмір газы ең тиімді екенін анықтады. Ол алғаш рет 1792 жылы Корнуоллдың Редрут қаласындағы үйін газбен жарықтандырды. 1798 жылы ол Сохо Foundry зауытының бас ғимаратын газбен жарықтандырды, ал 1802 жылы газбен жарықтандырудың үлгісін көрсету үшін сыртын жарықпен жарық етті, бұл жарықтар жергілікті халықты таң қалдырды. Сохо Foundry зауытының қызметкері Сэмюэл Клегг жарық берудің бұл жаңа түрінің әлеуетін байқады. Клег жұмысын тастап, газ жарығы және кокс компаниясын құрды. 1799 жылы ағаштан дистилляцияланған газды пайдаланатын "термолампа" патенттелді, ал неміс өнертапқышы Фридрих Винцер (Фредерик Альберт Винсор) 1804 жылы көмір газбен жарықтандыруды патенттеген алғашқы адам болды. 1801 жылы Париждің Филипп Лебон да үйі мен бағын газ шамдарымен жарықтандырды және бүкіл Парижді қалай жарықтандыруды ойлады. 1820 жылы Париж газбен жарықтандырылатын көшелерді қабылдады. 1804 жылы доктор Генри Манчестерде химиядан лекция оқыды, онда ол көмірден газ өндіру тәсілін, оны пайдаланудың ыңғайлылығы мен артықшылықтарын көрсетті. Доктор Генри газдың құрамын талдап, карбюраторлы сутек газының (яғни метан) қасиеттерін зерттеді. Оның тәжірибелері көп және нақты болды, оларды әртүрлі заттармен жасады: газды ағаштан, торфтан, көмірдің әртүрлі түрлерінен, мұнайдан, балауыздан және т.б. алғаннан кейін, ол әрбір көзден келетін жарықтың қарқындылығын өлшеді. 1806 жылы Филипс пен Ли фабрикасы және Сальфордтағы Чапел-стриттің бір бөлігі газбен жарықтандырылды, бұл әлемдегі газбен жарықтандырылатын көшелерді жарықтандырудың алғашқы мысалы деп саналады. Жосия Пембертон газдың табиғаты туралы біраз уақыт бойы тәжірибелер жасады. Бирмингем тұрғыны болған ол Соходағы көрмеге қызығушылық танытқан болуы мүмкін. 1806 жылы ол өзінің Бирмингемдегі зауытының алдында газ шамдарын түрлі формада және өте жарқын етіп көрсетті. 1808 жылы ол мыс түтіктер, алтынмен қапталған ойыншықтар және басқа да бұйымдар шығаратын Бенджамин Кук үшін бірнеше мақсатқа жарамды аппарат жасады. 1808 жылы Мердок Корольдік қоғамға "Көмірден экономикалық мақсаттар үшін газды қолдану туралы есеп" атты мақала ұсынды, онда ол көмір газын мырзалар Филлипс пен Лианың кең ауқымды мекемелерін жарықтандыру үшін сәтті қолданғанын сипаттады. Осы еңбегі үшін граф Рамфордтың алтын медалімен марапатталды. Мердоктың мәлімдемелері газ бен шамдардың салыстырмалы артықшылықтарын ашып көрсетті және өндіріс пен басқару шығындары туралы көптеген пайдалы ақпараттарды қамтыды. Тарихтың нақтылығы белгісіз болғанымен, Дэвид Мелвилл АҚШ-тағы алғашқы үй мен көше жарығын 1805 немесе 1806 жылдары Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласында орнатқан деп есептеледі. Газбен жарықтандырудың алғашқы жақсы жазбаға алынған жағдайы 1807 жылдың 28 қаңтарында Лондонның Палл-Малл аймағында Винсор көрсеткен. Жасанды жарық көбірек тараған сайын, оның қоғамға оңай қолжетімді болуына деген қалау өсті: қалалар газ шамдары орнатылғаннан кейін қауіпсіз бола бастады, қылмыс деңгейі төмендеді. 1809 жылы компанияны құру және процесті жеделдету үшін парламентке алғашқы өтініш берілді, бірақ заң қабылданбады. Алайда, 1810 жылы сол тараптардан өтініш қайтадан берілді, кейбір қарсылықтарға және елеулі шығындарға қарамастан, заң қабылданды, бірақ маңызды өзгерістермен, соның салдарынан Лондон және Вестминстер газ және кокс компаниясы құрылды. Екі жылдан кейін, 1813 жылдың 31 желтоқсанында Вестминстер көпірі газбен жарықтандырылды. 1816 жылға қарай Сэмюэл Клегг өзінің көлденең айналмалы ретортасына, көмір газын әк ерітіндісімен тазарту аппаратына және айналмалы газ есептегішіне және автоматты реттегішке патент алды.

Кең таралған қолданылуы

Газбен жарықтандырудың экономикалық салдарының бірі – фабрикалардағы жұмыс уақытының ұзаруы. Бұл, әсіресе, Ұлыбританияда қыс айларында, түндердің ұзақтығына байланысты маңызды болды. Фабрикалар тіпті тәулік бойы үздіксіз жұмыс істей бастады, нәтижесінде өндіріс көлемі артты. Коммерциялық тұрғыдан сәтті іске асырылғаннан кейін газбен жарықтандыру басқа елдерге де тарады. Англияда Лондоннан тыс газбен жарықтандыруға алғаш рет 1816 жылы Ланкаширдің Престон қаласында қол жеткізілді. Бұл революционер Джозеф Данн басқаратын Престон газ жарығы компаниясының еңбегінің арқасы болды. Сол жердегі шіркеу газбен жарықтандырылған алғашқы діни ғимарат атанды. Бристольде 1815 жылдың 15 желтоқсанында газ жарығы компаниясы құрылды. Инженер Джон Брельяттың жетекшілігімен 1816-17 жылдары газ сақтағыш, магистральдық желілер мен көше шамдарын орнату бойынша ауқымды жұмыстар жүргізілді. Қала орталығындағы көптеген маңызды көшелер мен жақын жердегі үйлер 1817 жылдың соңына қарай газбен жарықтандырылды. Америкада Сет Бемис өзінің фабрикасын 1812-1813 жылдары газбен жарықтандырды. 1816 жылы Балтимордағы Рембрандт Пил мұражайында газ шамдарын пайдалану үлкен жетістікке ие болды. Балтимор газбен жарықтандырылған алғашқы американдық қала болды; Пилдің Балтимор газ жарығы компаниясы 1817 жылдың 7 ақпанында Market және Lemon көшелерінде (қазіргі Балтимор және Холлидей көшелері) алғашқы көше шамдарын жақты. АҚШ-та газбен жарықтандырылған алғашқы жеке тұрғын үй Дэвид Мелвиллдің (шамамен 1806 жылғы) немесе 1816 жылы Филадельфиядағы Ломбард көшесіндегі 200-ші үйіндегі мыс шебері Уильям Генридің үйі деп саналады. 1817 жылы Лондондағы Chartered Gas Company компаниясының үш станциясында күніне 24 м³ көмір көмірлендіріліп, 8500 м³ газ өндірілді. Бұл 75000 Арган шамдарына тең газ шамдарын қамтамасыз етті, олардың әрқайсысы алты шамның жарығын берді. Блэкфрирс, Дорсет көшесіндегі қалалық газ зауытында күніне үш қазандық көмір көмірленді, бұл 9000 Арган шамдарына тең газ өндірді. Осылайша, күніне 28 қазандық көмір көмірленді, ал осы екі компаниямен 84000 шам қамтамасыз етілді. Осы кезеңде газ өндірудегі басты қиындық – тазалау болды. Дублин қаласынан Д. Уилсон аммиак газының химиялық әрекеті арқылы көмір газын тазарту әдісін патенттеді. Ексетерлік Рубен Филлипс құрғақ әкпен көмір газын тазартуды ойлап тапты және патент алды. Г. Холворти 1818 жылы газды қатты конденсацияланған күйінде қара қызылға дейін қыздырылған темір реторталар арқылы өткізу арқылы тазарту әдісін патенттеді. 1820 жылы швед өнертапқышы Йохан Патрик Люнгстрем мыс аппараттар мен сия, мыс және кристалдан жасалған шамдары бар газбен жарықтандыруды жасады. Бұл аймақта газбен жарықтандырудың алғашқы қоғамдық орнатуларының бірі болды және Швеция королі Карл XIV Юханның 1820 жылғы сапарына арналған мерекелік қақпаға қосылды. 1823 жылға қарай Ұлыбританияның көптеген қалалары газбен жарықтандырылды. Газ жарығы мұнай шамдары мен шамдарға қарағанда 75%-ға арзан болды, бұл оның дамуын және таралуын жеделдетті. 1859 жылға қарай бүкіл Ұлыбританияда газбен жарықтандыру кеңінен таралды және жаңа отынға деген сұранысты қанағаттандыру үшін мыңға жуық газ зауыттары құрылды. Газдың жарығы жақсы болғандықтан, адамдар оңайырақ және ұзақ оқи алды. Бұл сауаттылықты және білімді дамытуға көмектесті, екінші өнеркәсіптік революцияны жеделдетті. 1824 жылы Еуропаның бірнеше қалаларына газ өндіретін ірі бизнес – континенттегі газбен жарықтандыру жөніндегі ағылшын қауымдастығы құрылды, оның бас директоры ретінде 2-ші баронет сэр Уильям Конгрев тағайындалды. 1839 жылы ойлап табылған Буд-Лайт шам жарық және үнемді болды. Мұнай газы көмір газына қарсылас ретінде пайда болды. 1815 жылы Джон Тейлор "май" және басқа да жануарлар заттарын ыдырататын құрылғыны патенттеді. Халықтың назарын "мұнай газына" "Тейлор және Мартино" компаниясының Аптекарь залында патенттелген аппараттың көрсетілімі тартты. 1891 жылы газ мантиясын австриялық химик Карл Ауер фон Велсбах ойлап тапты. Бұл жарқыраған от алу үшін арнайы жарық беретін газды (битум көмірін немесе торфты ыстықтан тазарту арқылы алынған сутегі мен көмірсутек газдарының синтетикалық қоспасы) пайдалану қажеттігін жойды. Ацетилен де 1898 жылдан бастап газбен жарықтандыру үшін кішігірім масштабта қолданылды. Газбен жарықтандыру үшін жарық беретін газ пайдаланылды, өйткені ол табиғи газ бен су газына қарағанда әлдеқайда жарық шығарады. Жарық беретін газ көмір газының басқа түрлеріне қарағанда аз уытты, бірақ көмірден...

Ресей

Ресей газ өнеркәсібінің тарихы зейнеткер лейтенант Петр Соболевскийден (1782–1841) басталады, ол Филипп Ле Бонның «термолампа» дизайнын жетілдіріп, 1811 жылы император Александр I-ге ұсынды; 1812 жылдың қаңтарында Соболевскийге Санкт-Петербургте газбен жарықтандыру жоспарын жасау тапсырылды. Ресейге француз басқыншылығы кешіктіргенімен, Вена, Париж және басқа да еуропалық қалаларда газбен жарықтандыруды көрген Санкт-Петербургтің генерал-губернаторы Михаил Милорадович, британдық құралдарды пайдаланып, астананы газбен жарықтандыру бойынша тәжірибелік жұмыстарды бастады. 1835 жылдың ақпан айында Санкт-Петербург газбен жарықтандыру компаниясы құрылды; сол жылдың соңында Обводный каналының жанында, Кардиффтен кемемен әкелінген тас көмірді пайдаланып, жарықтандыру газын өндіру зауыты салынды; және 27 қыркүйекте 1839 жылы Санкт-Петербургте 204 газ шамдары салтанатты түрде жарықтандырылды. Келесі 10 жылда олардың саны дерлік төрт есеге өсіп, 800-ге жетті. 19 ғасырдың ортасына қарай астананың орталық көшелері мен ғимараттары жарықтандырылды: Сарай алаңы, Большая және Малая Морская көшелері, Невский және Царскосельский даңғылдары, Аркада, Дворян жиналысы, Техникалық институт және Петр мен Павел бекінісі.

Театрлық қолдану

Сахнаға газбен жарықтандыруды коммерциялық түрде қолдану үшін көп жылдық зерттеулер мен сынақтар қажет болды. Содан кейін газ технологиясы әлемдегі дерлік барлық ірі театрларда орнатылды. Бірақ газ жарығының өмірі қысқа болды, себебі одан кейін электр шамдары пайда болды. 19 ғасырда газбен жарықтандыру сахнаны жарықтандырудың ең танымал әдісіне айналды. 1804 жылы Фредерик Альберт Винсор алғаш рет Лондонның Лицей театрында газды сахнаны жарықтандыру үшін пайдаланудың жолын көрсетті. Демонстрация мен барлық алғашқы зерттеулер Лондонда жүргізілгенімен, "1816 жылы Филадельфиядағы Каштанат көшесіндегі театр әлемдегі ең алғашқы газбен жарықтандырылған театр атанды". 1817 жылы Лицей, Дрюри Лейн және Ковент-Гарден театрларының барлығы газбен жарықтандырылды. Газ ғимаратқа "едендегі 'су буыны' деп аталатын шығу орындарынан мыңдаған шақырым резеңке түтіктер арқылы жеткізілді, ол газды шекаралық және қанаттық шамдарға жеткізді". Бірақ газды таратудан бұрын, ол "газ үстелі" деп аталатын орталық тарату нүктесінен өтті, ол газ ағынын реттеу арқылы жарықтықты өзгертетін және сахнаның жеке бөлімдерін басқаруға мүмкіндік беретін құрал болды. Осылайша ол сахнадағы алғашқы "басқару тақтасы" болды. 1850 жылдарға қарай театрларда газ жарығы Америка Құрама Штаттары мен Еуропаның көп бөлігіне тарады. Газ жарығының ең ірі орнатылымдары 1862 жылы салынған Théâtre du Chatelet сияқты үлкен залдарда болды. 1875 жылы жаңа Париж опера театры салынды. "Оның жарықтандыру жүйесінде жиырма сегіз шақырымнан астам (45 км) газ құбыры болды, ал газ үстелінде сексен сегіз тоқпан болды, олар 960 газ шығысына басшылық етті". Газ жарығы театрлардағы мінез-құлықтың өзгеруіне басты себепкер болды. Олар енді әңгімелесу мен апельсин сату орындары емес, құрметті ойын-сауық орындарына айналды.

Жарық құралдарының түрлері

Ол жерде алты типті оттық болды, бірақ төрт түрі тәжірибеге алынды. Алғаш қолданылған оттық – бір шоқты оттық, ол кішкентай жалын шығарды. Оттықтың ұшы қорғасыннан жасалған, ол жылуды сіңіріп, жалынды кішірейтетін. Металл басқа компоненттермен, мысалы, фарформен қосылса, жалынның жарығырақ болатыны анықталды. Жапсырмалы оттықтар негізінен газды және жарықты жүйеге тең бөліп тарату үшін ойлап табылды. Балық құйрықты оттық жапсырмалы оттыққа ұқсас болды, бірақ ол жарқыраған жалын шығарды және аз жылу өткізді. Соңғы тәжірибеленген оттық – Велсбах оттығы. Осы кезде Бунсен оттығы электр энергиясының кейбір түрлерімен бірге қолданылды. Велсбах Бунсен оттығының идеясына негізделген, газды пайдалануын жалғастырды. Велсбахтың ішіне церий мен торий қосылған мақта тор орнатылды. Бұл жарық көзі газ шам деп аталды, ол ашық жалыннан үш есе көп жарық шығарды. 19 ғасырда сахна жарығын орнату үшін бірнеше түрлі құралдар қолданылды: аяқ шамдары, шекара шамдары, жер сызықтары, ұзындығы, топтық шамдар, конустық шағылыстырғыштар және жарық дақтары. Бұл механизмдер тікелей сахнаға қойылып, көрермендердің көзін жабырқатып жіберді. Аяқ шамдары актерлердің костюмдеріне тым жақын келсе, өртеніп кетуі мүмкін еді. Бұл шамдар сондай-ақ көрермендер мен актерлерге ыңғайсыздық тудыратын жылуды да әкелді. Актерлер осы өзгерістерге бейімделуге тиіс болды. Олар костюмдерін отқа төзімді ету үшін және аяқ шамдарының алдына сым торларын орнатуды бастады. Шекара шамдары, сондай-ақ стрип шамдар деп те аталатын, шыбықтарда көлденең ілінген шамдар қатарынан тұрды. Кейіннен мақта, жүн және жібек маталарға бояу қосылды. Ұзындығы шекара шамдарымен бірдей жасалды, бірақ қанаттардың артында тік орнатылды. Топтық шамдар – газ құбырынан тікелей қуат алатын тік тұғырға орнатылған оттықтардың жиынтығы болды. Конустық шағылыстырғышты қазіргі Френель линзасымен салыстыруға болады. Бұл реттелетін жарық қорабындағы жарық сәулесінің мөлшерін қақпақтармен өзгертуге болатын. Жарық дақтары қазіргі заманғы прожекторлар жүйесіне ұқсас. Бұл құрал сахнада да, декорациялар шеберханасында да қолданылды. Газ жарығының кейбір кемшіліктері болды. "1800 жылдардың аяғында электр жарығы пайда болғанға дейін Америка мен Еуропада жүздерше театр өртенген. Көтерілген жылу жағымсыз болды, ал шекаралық және қанаттық шамдарды ұшында от жанып тұрған мақтасы бар ұзын таяқпен жағу қажет болды. Көп жылдар бойы, бір жұмысшы немесе газшы ұзын қатардағы шамдарды бірінен соң бірін жағып, газ бүкіл қатардан шығып тұрды. Актерлер де, көрермендер де газдың шығуына наразылық білдірді, ал оның жиналуынан жарылыстар туды. "Театр сахналарына электр жарығы енгізілген кезде, газ шамдары 1885 жылы газбен жарық беретін театрлар үшін жасалды. Бұл – бал арасы тәрізді, әкпен сіңдірілген тоқыма жіптен жасалған тор, ол газ жалынын әк жарығына айналдырды". Электр жарығы театрларда біртіндеп басымдық танытты. 20 ғасырда ол жақсырақ және қауіпсіз театр өндірістерін мүмкін етті, иісі болмады, жылу мөлшері өте аз болды және дизайнерлерге көбірек еркіндік берді.

Құлдырау

ХХ ғасырдың басында Солтүстік Америка мен Еуропаның көптеген қалаларында газбен жарықтандырылған көшелер болды, сондай-ақ теміржол станцияларының платформаларында да газ шамдары орнатылған. Алайда, 1880 жылдар шамасында көшелер мен вокзалдардағы газ жарығы жоғары кернеулі (3000–6000 вольт) тұрақты және айнымалы токпен жарық беретін жүйелерге уступить басталды. Осы кезеңде үй ішінде пайдалануға арналған алғашқы электр қуатын өндіруші мекеме де құрылды. Өнертапқыш Томас Эдисонның жаңа жүйесі газ жарығына ұқсас жұмыс істеуге арналған. Қауіпсіздік және қарапайымдық үшін ол салыстырмалы түрде төмен 110 вольт тұрақты токпен (DC) шамдарды жарықтандырды. Сымдардағы кернеу қашықтық артқан сайын төмендейді, сондықтан осы төмен кернеуде электр станциялары шамдардан шамамен 1 миль (2 км) қашықтықта орналасуы керек еді. Бұл кернеудің төмендеуі DC таратуды салыстырмалы түрде қымбат етті, ал газ жарығы кеңінен қолданыла берді, жаңа ғимараттар кейде әр бөлмеге қосылған газ құбырлары мен электр сымдарының екі жүйесімен салынды, бұл жарықтандырудың қуат көздерін әртараптандыруға мүмкіндік берді. 1880 және 90-жылдары Еуропадағы Ganz және AEG, АҚШ-тағы Westinghouse Electric және Thomson Houston сияқты компаниялардың жаңа айнымалы ток беру жүйелерін әзірлеуі жоғары кернеулі беру желілерін және кернеуді төмендетуге арналған трансформаторларды пайдалану арқылы кернеу және қашықтық мәселесін шешті. Айырмалы ток технологиясы тұрақты ток шектеулерінің көптеген кемшіліктерін жеңіп, сенімді, төмен құнды электр қуаты желілерінің жылдам өсуіне жағдай жасады, бұл газ жарығының кеңінен қолданылуының аяқталуын білдірді. Америкадағы алғашқы газ шамның ескерткіші Н. Холлидей және Е. Балтимор көшелерінде орналасқан. Дегенмен, кейбір қалаларда көшелерді газбен жарықтандыру толығымен тоқтатылмады, ал газ жарығын сақтап қалған муниципалитеттер қазір оның ностальгиялық әсер беретінін мойындайды. Газ жарығы тарихи нақтылықты іздейтіндер үшін сәнді үй нарығында қайта жандануда. Әлемдегі ең ірі газ жарығы желісі Берлинде орналасқан. Шамамен 23 000 шаммен (2022 жылғы мәліметтер) ол әлемдегі барлық жұмыс істейтін газ көше шамдарының жартысынан астамын құрайды, одан кейін 14 000 шаммен (2020 жылғы мәліметтер) Дюссельдорф келеді, олардың кем дегенде 10 000-ы сақталады. 2018 жылы Лондонда 1 500 газ көше шамдары жұмыс істеді, бірақ Вестминстерде (әлемде газбен жарықтандырылған алғашқы қала) 2023 жылға қарай 299 шамды LED жарықтандырумен ауыстыру жоспарланған, бұл халықтың наразылығын тудырды. Газ шамдары әлі де Корольдік саябақтарды, Бэкингем сарайының сыртын және Ковент-Гарден аймағының көп бөлігін жарықтандырады. Англияның басқа жерлерінде Ноттингемдегі Парк-эстейт өзінің бастапқы сипатын, соның ішінде бастапқы газбен жарықтандыру желісін сақтап қалған, ал сақталған Кейгли және Уорт-Вэлли темір жолындағы Оукуорт темір жол станциясы Ұлыбританиядағы мұралық темір жол желілерінің бірі болып табылады. АҚШ-та Бостонның тарихи аудандарында – Бикон-Хилл, Бэк-Бей, Бей-Виллидж, Чарльзтаун және басқа да аудандарда 2 800-ден астам газ шамдары жұмыс істейді. Огайо штатының Цинциннати қаласында тарихи аудандар деп танылған жерлерде 1 100-ден астам газ шамдары жұмыс істейді. Газ шамдары танымал Француз кварталының кейбір бөліктерінде және Жаңа Орлеан қаласындағы тарихи үйлердің сыртында да орнатылған. Оңтүстік Оранж (Нью-Джерси) газ шамды қаланың символы ретінде қабылдады және оларды барлық көшелерде пайдаланады. Нью-Джерсидегі басқа да ондаған қалаларда газ жарығы сақталған: Глен Ридж, Палмира, Ривертон, сондай-ақ Оранж, Кейп Мэй және Черри Хиллдің кейбір бөліктері. Иллинойс штатының Лейк Форест қаласында 450-ден астам газ көше шамдары бар, ал Иллинойс штатының Риверсайд ауылы әлі де өзінің бастапқы газ көше шамдарын пайдаланады, олар Фредерик Ло Олмстед жоспарлаған қауымдастықтың ерекшелігі болып табылады. Манхэттен Бич (Калифорния) газ шамдары бар бөлікке ие, онда барлық тротуарлар газ шамдарымен жарықтандырылған. Диснейлендте Балтимордан алынған XIX ғасырға тән нағыз газ шамдары "АҚШ-тың Бас көшесі" атты ойын-сауық паркінің бөлігінде орналасқан. Прагада газбен жарықтандыру 1847 жылдың 15 қыркүйегінде енгізілген, 1940 жылдары шамамен 10 000 газ көше шамдары болған. Соңғы газ шамдары 1985 жылы электрлендірілді. Алайда, 2002–2014 жылдары Корольдік жол бойындағы және орталықтағы кейбір көшелердегі көше шамдары газды пайдалану үшін қайта жаңартылды (тарихи бағаналар мен фонарьлардың көшірмелерін пайдалана отырып), сондай-ақ бірнеше тарихи шамдар (Hradčanské náměstí, Loretánská көшесі, Dražického náměstí және т.б.) газ шамдарына қайта ауыстырылды және Михле газ зауытында жарнама мақсатында бес жаңа газ шамдары орнатылды. 2018 жылы Прагада 417 нүктеде (шамамен 650 фонарь) газбен жарықтандыру орнатылған. Адвент және Рождество кезінде Карл мостындағы фонарьлар тарихи формадағы шамшымен қолмен басқарылады. Прагада газ шамдарын қайта енгізу жоспары 2002 жылы ұсынылып, 2004 жылдың қаңтарында Прага қалалық әкімдігі бекітті.

Үй ішінде

Табиғи газды (метан) үй ішінде жарық беру үшін қолдану дерлік тоқтатылды. Метанды жағу көп мөлшерде жылу шығарудан басқа, түссіз және иіссіз көміртек газын бөліп шығарады. Бұл газ қанға оттегіден гөрі оңай сіңіп, өлімге әкелуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, кез келген шамдарды пайдалану электр шамдарына үйренгендей ұзаққа созылмаған, ал ауасы нашар ғимараттарда бұл аз алаңдатушылық пен қауіп тудырған. Табиғи газға арналған жаңа мантиялық газ шамдарын сатушылар бар; сондай-ақ, кейбір ескі үйлерде әлі де шамдар орнатылған, ал кейбір қайта жаңарту жобаларында олар декоративтік мақсатта сақталған. Пропанға (кейде "газ баллоны" деп те аталады) арналған жаңа шамдар да жасалып, қолжетімді, ол мұнайды тазартудан алынатын өнім және көп жағдайда көмірқышқыл газы мен су буына толық жануға қабілетті. Электр қуаты немесе керосин қолжетімсіз немесе қажет емес кейбір аймақтарда пропан газ шамдары әлі де қолданылады, бірақ күн панельдері және кішкентай жел турбиналары сияқты баламалы энергия көздерінің артуы, сондай-ақ ықшам люминесценттік шамдар мен LED шамдардың тиімділігінің жоғарылауы да қолданысқа енді. Шалғайдағы коттедждерде немесе қалашықтарда сирек қолдану үшін пропан шамдары баламалы энергия жүйесіне қарағанда арзанға түсіп, аз күш жұмсауды талап етуі мүмкін.

Басқа қолданыстар

Перфорацияланған түтіктер әріп пішініне иілген, 1857 жылы Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында неон шамдары пайдалануға енгізілгенге дейін газбен жарықтандырылған жарнама таңбаларын жасау үшін қолданылған. Газ жарығы бүгінге дейін кемпингтік шамдар ретінде жиі қолданылады. Газ баллонына қосылған кішкентай көшпелі газ шамдары кемпинг саяхаттарында көптеп кездеседі. Буландырылған бензинмен жұмыс істейтін мантиялы шамдар, мысалы, Coleman фонарьлары да бар.