Кіріспе

Россманн қатқыры – нуклеотидтерді байланыстыратын ақуыздарда кездесетін үшіншілік қатқыры, мысалы, фермент кофакторлары FAD, NAD+ және NADP+. Бұл қатқыры алма-кезек бета жіптер мен альфа спиральді сегменттерден тұрады, онда бета жіптер сутек байланысы арқылы бірігіп, кеңейтілген бета табақ құрайды, ал альфа спиральдер табақтың екі жағын қоршап, үш қабатты сэндвич құрайды. Классикалық Россманн қатқырында алты бета тізбесі болады, ал Россманнға ұқсас қатқыры, кейде Россманноидты қатқыры деп аталады, тек бес тізбесі бар. Бастапқы бета-альфа-бета (bab) қатқыры – Россманн қатқырының ең сақталған сегменті. Мотивтің аты Майкл Россманнның есімімен байланыстырылған, ол 1970 жылы лактат дегидрогеназа ферментінде бұл құрылымдық мотивті алғаш рет байқады және кейін бұл нуклеотидтерді байланыстыратын ақуыздарда жиі кездесетін мотив екенін анықтады. Россманн және Россманноидты қатқыры бар ақуыздар өте көп. Олар Ақуыз деректер банкіндегі белгілі құрылымды ақуыздардың 20%-ын құрайды және KEGG метаболикалық жолдарының 38%-дан астамында кездеседі. 1989 жылы Вайцман ғылым институтының Исраэль Ханукоглу NADP+ байланыстыратын кейбір ферменттердегі NADP+ байланыстыру орнының консенсустық тізбегі NAD+ байланыстыру мотивінен өзгеше екенін анықтады. Бұл жаңалық ферменттердің коэнзимдік ерекшеліктерін қайта жасау үшін пайдаланылды.

Құрылымы

Россманн қатпарлары алты параллель бета-жіпшенің құрамынан тұрады, олар кеңейтілген бета-парақ құрайды. Алғашқы үш жіпше α-спиральдармен байланысқан, нәтижесінде бета-альфа-бета-альфа-бета құрылымы пайда болады. Бұл үлгі бір рет көшіріліп, алты жіпшені қамтитын инверттік тандемді қайталану тудырады. Жалпы, жіпшелер 321456 ретімен орналасады (1 = N-терминалы, 6 = C-терминалы). Бес жіпшені қамтитын Россманнға ұқсас қатпарлар 32145 ретімен орналасады. Қатпардың жалпы үшіншілік құрылымы үш қабатты сэндвичке ұқсайды, онда толтыру кеңейтілген бета-парақтан тұрады, ал екі «нандық» бөлігі параллель альфа-спиральдардың байланысуы арқылы қалыптасады. Бұл сегмент FAD, NAD және NADP сияқты динуклеотидтердің ADP бөлігімен байланыста болғандықтан, «ADP байланыстыратын бета-бета қатпары» деп те аталады.

Функция

Ферменттердегі Россманн қатпарларының функциясы – нуклеотидтік кофакторларды байланыстыру. Ол сондай-ақ көбінесе субстратты байланыстыруға да көмектеседі. Метаболизм ферменттері әдетте бір ғана нақты функцияға ие, ал UDP глюкоза-6 дегидрогеназа жағдайында негізгі функциясы – UDP глюкозаның екі қадамдық NAD⁺ тәуелді тотығуын UDP глюкуроникалық қышқылына катализдеу. UgdG-нің N және C терминалды домендері MAR деп аталатын ежелгі митохондриялық рибонуклеазалармен құрылымдық ерекшеліктерін бөліседі. MAR төменгі эукариоттық микроорганизмдерде кездеседі, Россманноидтық қатпарға ие және изохоризматазалар суперотбасына жатады. Бұл байқау NAD⁺ тәуелді дегидрогеназдарында кездесетін Россманн құрылымдық мотивтері нуклеотидтік кофакторды байланыстыру домені және рибонуклеаза ретінде жұмыс істейтін екі функцияға ие болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Россман және Россманноидтар

Россман бүктелісі мен Россманға ұқсас бүктелістердің эволюциялық байланысы белгісіз. Бұл бүктелістер Россманноидтар деп аталады. Барлық осы бүктелістер, Россман бүктелісін қоса, нуклеотидтерді байланыстыру қабілетімен қатар, бейтарап каталитикалық белсенділікке ие болған, жалғыз ортақ ата-бабалық бүктелістен пайда болды деген гипотеза бар. 156 жеке H тобы, олардың ішінде 123 X тобы анықталды, олардың гомологиясы дәлелденді. Бұл топтар ECOD-ке енгізілді.

Дәстүрлі Россман тобы

NADP байланыстыратын фермент адренадоксин редуктазаның филогенетикалық талдауы, прокариоттардан бастап метазоаларға және приматтарға дейін, FAD және NAD байланыс орындарындағы көпшілігінің реттілік мотивінен айырмашылығы қатаң сақталып қалатынын көрсетті. Көптеген мақалалар мен оқулықтарда Россман бүктемесі βαβ құрылымының қатаң қайталануы ретінде анықталады. Алайда, көптеген NAD(P) және FAD байланыс орындарындағы Россман бүктемелерін жан-жақты қарастыру, тек бірінші βα құрылымының ғана қатаң сақталуын көрсетті. Кейбір ферменттерде бета-жапырақ құрайтын бета-қабырғалар арасында көптеген тізбектер мен бірнеше спиральдер (яғни, жалғыз спираль емес) болуы мүмкін. Ханукоглу айтуынша, бұл ферменттердің ортақ тегі сақталған реттілік және құрылымдық ерекшеліктерімен анықталады. Ханукоглудың (2017) нәтижесі Медведев және авторлар (2020) тарапынан расталды, "Россманмен байланысты" деп аталатын ECOD "H тобы" түрінде. Тіпті осы топтың ішінде ECOD нуклеотидтік емес белсенділіктің кең ауқымын сипаттайды.