Кіріспе

2024 жылдан бері Пәкістан Президенті Асиф Әли Зардари (;; 1955 жылдың 26 шілдесінде туған) – 2024 жылдың 10 наурызынан бастап Пәкістанның 14-ші президенті қызметін атқарып жүрген пәкістандық саясаткер. Ол Пәкістан Халық партиясы Парламентінің президенті және Пәкістан Халық партиясының тең төрағасы болды. Бұрын ол 2008 жылдан 2013 жылға дейін Пәкістанның 11-ші президенті болған, тәуелсіздік алғаннан кейін туған алғашқы президент. Ол екі рет сайланған Пәкістанның премьер-министрі Беназир Бхуттоның күйеуі. 2018 жылдан 2023 жылға дейін және 2024 жылы Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясының депутаты болды. Синд облысының жер иесі Хаким Әли Зардаридің ұлы Зардари 1987 жылы Беназир Бхуттоға үйленгеннен кейін танымал болды, ол 1988 жылы сайлауда жеңіске жетіп, Пәкістанның премьер-министрі болды. 1990 жылы президент Ғұлам Исхақ Хан Бхутто үкіметін таратып жібергенде, Зардари оның құлауына әкелген сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп кеңінен сынға ұшырады. Бір айдан кейін президент Фарук Легари Бхутто үкіметін таратып жіберді, ал Зардари тұтқындалып, Муртазаны өлтіру және сыбайлас жемқорлық айыптарымен айыпталды. Түрмеде отырған күнінде де, ол 1990 жылы Ұлттық Ассамблеяға, ал 1997 жылы Сенатқа сайланғаннан кейін парламентте қызмет етті. 2004 жылы түрмеден босатылып, Дубайге кетіп, 2007 жылдың 27 желтоқсанында Бхутто қаза тапқанда қайтып келді. PPP-ның жаңа тең төрағасы ретінде ол партиясын 2008 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткізді. Ол әскери тәртіпті орнатушы Первез Мүшәррафты отставкаға кетуге мәжбүрлеген коалицияны жетектеді және 2008 жылдың 6 қыркүйегінде президент болып сайланды. Сол жылы ол түрлі қылмыстық істер бойынша ақталды. 2013 жылғы жалпы сайлауда PPP ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін Зардари конституциялық мерзімін толық аяқтаған елдің алғашқы сайланған президенті болды (2013 жылдың 9 қыркүйегі). Оның мұрасы әлі де даулы, саяси сарапшылар оның басшылығында сыбайлас жемқорлық пен жемқорлықтың болғанын айтады. Дегенмен, 2024 жылғы жалпы сайлаудан кейін келісімге қол жеткізілген коалициялық келісімнің нәтижесінде ол 2024 жылдың наурызында тағы да Пәкістан президенті болды.

Ерте өмір және білім

Зардари 1955 жылғы 26 шілдеде Синд провинциясының Карачи қаласындағы белгілі синдтық отбасында дүниеге келді және онда өсіп-білім алды. Ол Зардари әулетінен шыққан және тайпа бастығы және ірі жер иесі Хаким Әли Зардари мен Билкис Сұлтана Зардаридің жалғыз ұлы. Оның әкесінің анасы ирактық тегінен, ал анасы Синдтің білім беру саласындағы қайраткері және Синд Мадресетил Исламның негізін қалаушы Хасан Әли Эффендидің немересі болған. Жастық шағында ол поло және бокспен айналысқанды ұнатқан. Ол "Зардари төртеуі" деп аталған поло командасын жетектеді. Зардаридің академиялық білімі туралы мәліметтер әлі де нақты емес.

Ерте саяси мансап және Беназир Бхутто дәуірі

Зардаридің алғашқы саяси мансабы сәтсіз аяқталды. 1983 жылы ол Синд провинциясының Навабшах қаласындағы аудандық кеңеске сайлауда жеңіліске ұшырады, бұл қалада оның отбасы мыңдаған гектар жерге иелік еткен. Зардари саясаттан шет қалуға келісіп, әйелінің тілегін орындады. Бірнеше ай өткен соң, Бхуттоның партиясы 1988 жылғы сайлауда 207 орынның 94-ін ұтып алып, Пәкістанның тұңғыш әйел премьер-министрі болды.

Бхуттоның бірінші әкімшілігіне қатысу және тұңғыш қамауға алу

Ол әдетте әйелінің алғашқы әкімшілігіне араласпады, бірақ ол және оның байланыстылары үкіметке қатысты жемқорлық істеріне тартылды. Тамыз бен қазан аралығындағы уақытша үкімет кезінде Бхуттоның қарсыласы, уақытша премьер-министр Гулам Мустафа Джатои Бхутто әкімшілігінің жемқорлық әрекеттерін тергеуді бастады. Оған "Мырза Он Пайыз" деген лақап таңбаланды. 1990 жылғы қазан айындағы сайлауда ол түрмеде отырғанда Ұлттық Ассамблеяға сайланды. Ол 20 000 доллар көлемінде кепіл төледі, бірақ оның босатылуына терроризм сотында сотталып жатқан күдіктілерді босату құқығын жойған үкіметтік жарлық кедеріс келтірді, бұл сот ісін жеделдетуге бағытталған шара еді. 1994 жылғы наурыз айында Зардари банк алаяқтығынан ақталды. Бхуттоның алғашқы мерзіміне қатысты барлық басқа жемқорлық айыптары алынып тасталды немесе соттан қайтарылды.

Бхуттоның екінші әкімшілігінің саяси қатысуы

1993 жылғы сәуірде ол Наваз Шарифтің алғашқы толымсыз премьер-министрлігінен кейін құрылған уақытша үкіметтегі 18 министрдің бірі болды. Уақытша үкімет шілде айындағы сайлауларға дейін өмір сүрді. 1994 жылғы сәуірде Зардари әйелінің күйеуі ретінде реттелмеген ықпал етуі және «де-факто премьер-министр» рөлінде әрекет етуі туралы айыптауларды жоққа шығарды. 1995 жылғы наурыз айында ол жаңа Қоршаған ортаны қорғау кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Екінші Бхутто әкімшілігінің басында Бэназир мен анасы Нұсрат Бхутто арасындағы Бхутто отбасының дау-жанжалы Нұсраттың ұлы, Бэназирдің кіші інісі Мұртаза Бхуттоның саяси болашағына байланысты туды. Бэназир Зардариге көрсеткен қолдауы үшін алғыс айтты. Мұртазаның жесірі Гинуа Бхутто да Зардариді оның өліміне кінәлады. Президент Фарук Легари, Мұртазаның өлімінен жеті апта өткен соң Бхутто үкіметін таратып жіберді, сонымен қатар Бэназир мен Зардаридің де осы оқиғаға қатысы болуын күдіктенді.

"Нью-Йорк таймс" газетінің хабарлауынша:

1998 жылдың қаңтар айында «Нью-Йорк Таймс» газеті Зардаридің кең ауқымды сыбайлас жемқорлығы және мемлекеттік қаражатты заңсыз пайдалануы туралы толыққанды мәліметтер жариялаған маңызды есепті шығарды. Бұған дейін жеке банк қызметі үшін сынап тасталған Citibank, осы есептің салдарынан одан да қиын жағдайға түсті.

Екінші рет қамауға алу және сотталу

1997 жылғы наурыз айында Зардари Карачи түрмесінде отырғанда Сенатқа сайланды. 1997 жылғы желтоқсан айында ол қатаң күзетпен Исламабадқа жеткізіліп, ант берді. Швейцария оны да ақша жылу үшін айыптады. Қылмыстық қудалау басталғаннан кейін, Citibank Зардаридің шотын жапты. 1999 жылғы сәуірде Бхутто мен Зардари кедендік баждарды жинаудағы жемқорлықты жою үшін жалданып алынған швейцариялық тауар сапасын тексеру компаниясынан сыйақы алғаны үшін сотталды. Оларға 8,6 миллион доллар айыппұл салынды. Зардари бұрынғы айыптаулар бойынша сотталуды күтіп отырған. 1999 жылғы мамырда ол өзіне зиян келтіруге тырысқаны үшін ауруханаға түсті. Ол полицияның өмірге қастан жасауға тырысқанын мәлімдеді. Сотталу екі швейцариялық фирмадан кедендік алаяқтық үшін алынған парамен байланысты болды. 2004 жылғы қарашада ол сот шешімімен босатылды. Бір айдан кейін Исламабадтағы кісі өлтіру ісі бойынша сотқа келмегені үшін күтпеген жерден тұтқындалды. 2004 жылдың соңында екінші рет босатылғаннан кейін ол Дубайға жер аударылды.

Шөгеру және құқықтық мәселелер

2005 жылғы сәуірде ол Лахорға оралды. Полиция оны әуежайдан үйіне дейін сүйеп әкеліп, митингтер өткізуіне кедергі келтірді. Равалпинди сотының сұрауымен Интерпол 2006 жылғы қаңтарда осы жұпқа қатысты қызыл хабарлама жариялады, онда мүше мемлекеттер жұпты экстрадициялау туралы шешім қабылдауға шақырылды. 2007 жылғы қыркүйекте Бхутто Пәкістанға оралатынын жариялағанда, оның күйеуі Нью-Йорк қаласында медициналық ем алуда болды. 2007 жылғы қазан айында Карачиде болған және Бхуттоның оралуын даққан жарылыстан кейін, ол пакистандық барлау қызметтерін шабуылдың артында тұрғаны үшін айыптады және «бұл жауынгерлердің ісі емес» деді. Ол Бхуттомен бірге бармады, Дубайда қыздарымен қалды. Бхутто шабуылдардың бас тергеушісін қызметтен босатуды талап етті, өйткені ол 1999 жылы Зардариді түрмеде азаптауға қатысқан деп мәлімдеді. 2007 жылғы қарашада Мушарраф исламишілдік күшейгенін сылтау етіп, алты аптаға төтенше жағдай режимін енгізді (2007 жылғы Пәкістанның төтенше жағдай режиміне қараңыз), Бхуттоның Зардаримен кездесу үшін Дубайға кеткенінен кейін бірнеше күн өткен соң. Жоғарғы Сот шешім шығарар алдында, Мушарраф оның мүшелерін өзінің жақтастарымен ауыстырды. Шет елдегі эмиграциясы кезінде Зардариде бірнеше құқықтық мәселелер туындады. Пәкістанда Мушарраф 2007 жылғы қазан айында жазылған Ұлттық келісім туралы жарлық арқылы оның айыптамалары бойынша кешірім берді. Ол британдық меншігіне қатысты сот шешімін кейінге жылдыру үшін медициналық диагнозын сәтті пайдаланды. Ол Нью-Йорк, Лондон және Дубай қалаларындағы үйлері арасында көшіп-қонып, үш баласымен бірге тұрды.

Бхуттоның өлтірілуі және оның мұрагерлігі

Зардари ислам қағидаларына сәйкес Бхуттоның мәйітін қарудан өткізуге жол бермеді. Ол үкіметтің кісі өлтіруге «Аль-Каида» қатысқандығы туралы айыптауларын жоққа шығарды. Ол оның өлімі бойынша халықаралық тергеу жүргізуді талап етіп, Мүшәрраф үкіметі тиісті қорғауды қамтамасыз еткенде, оның тірі қалуы мүмкін еді деді. Зардари мен оның отбасы БҰҰ тергеуіне келісім ретінде Мүшәррафтың Бхуттоның денесін эксгумациялау талабын қабылдауға дайын екенін білдірді, бірақ Мүшәрраф бұл ұсыныстан бас тартты. Бхуттоның саяси өсиеті бойынша, ол партия төрағасы лауазымына Зардариді мұрагер етіп тағайындады.

Ақпандағы парламент сайлауы және коалиция құру

Зардари 8 қаңтардағы парламенттік сайлауды кешіктірмей өткізуге және барлық оппозициялық партиялардың қатысуын қамтамасыз етуге шақырды. Ол және ПМЛ (Н) партиясының басшысы Наваз Шариф, егер сайлау нәтижесі бұрмаланса, ұлттық наразылықтар ұйымдастырылатынын мәлімдеді. Ол 2008 жылғы қарашада сайлау тіркелмегендіктен парламентке сайлана алмады, сол кезде Бхутто тірі болғанда саяси амбициялары болмаған. Ақпан айында өткен сайлауда PPP және PML-N партиялары сәйкесінше ең көп және екінші орынды иеленді. Ол АҚШ-тың елшісі Энн В. Паттерсонмен кездесті, ол Мұшаррафпен келісім жасауға ынталандырды. Жаңа коалицияны нығайту мақсатында ол сайлауды бойкоттаған Авами ұлттық партиясы, Муттахида Кауми қозғалысы және Балуш ұлтшылдарының басшыларымен байланыс жасады. Бірнеше апталық күмәнданулар мен партия ішіндегі тартыстардан кейін ол премьер-министр болғысы келмейтінін айтты.

2008 жылғы коалициялық үкімет

2008 жылдың 9 наурызында Мурри декларациясы деп аталатын келісім бойынша, ол және Шариф бұрын Мушарраф жұмыстан босатқан 60 судьяны 2008 жылдың 30 сәуіріне дейін қайта қызметке орналастыруға келісті. Бұл мерзім кейін 12 мамырға дейін ұзартылды. Мамыр айының соңында коалиция Мушаррафпен қақтығысқа дайындалды. 2008 жылдың маусымында Лахорда ол және Шариф Мушаррафты қызметтен алу және конституциялық түзетулерді талқылау үшін кездесті. ПМЛ Н бұл түзетулердің Мурри декларациясын толыққанды орындау үшін жеткіліксіз деп санайтын. Ол сот жүйесін қалпына келтіруге құштар емес еді, себебі коалициядағы дау-дамайлар күшейді және халықтың көңілі Шарифке бұрылды. Коалиция үкіметті Шарифтің маусымдағы қосымша сайлауға қатысуына тыйым салғаны үшін сынады. Мушарраф және сот жүйесі мәселелеріне байланысты коалиция өсіп келе жатқан азық-түлік тапшылығымен және 30 жылдың ішіндегі ең жоғары деңгейдегі инфляциямен күресе алмады. Ол Мушаррафты парламентті таратуға қарсы ескертті, ал коалиция 2008 жылғы Пекин Олимпиадасында Мушаррафтың орнына Гилланиді таңдады. 18 тамызда Мушарраф импичментке ұшыраудан қашу үшін отставкаға кетті.

Президенттікке көтерілу

Мұшаррафтың орнынан кеткеннен кейін үш апта ішінде президенттік сайлау өтті. Зардари Пәкістандағы тайпалық әскерилік оппозицияға қарсы танымал емес науқан жүргізуге уәде берді және АҚШ-тың қолдауын алды. Президенттікке үміткер болу талабын орындау үшін ол Лондон бизнес мектебін бітіргенін айтты, бірақ оның партиясы тиісті сертификат ұсынбады. Ол PPP және Муттахида Кауми қозғалысы (MQM) тарапынан президенттікке қолдау алды. PML-N экс-төреші Саид уз Заман Сиддикиді ұсынды, ал PML-Q Мұшахид Хусейн Саидты ұсынды. Зардари сайлау коллегиясының 702 дауысының 481-ін алып, көпшілік дауысқа ие болды. Ол 2008 жылдың 6 қыркүйегінде президент болып сайланды.

Бастапқы күндер

2008 жылдың 9 қыркүйегінде өткен салтанатты шарада Ауғанстан Президенті Хамид Карзай арнайы қонақ ретінде қатысты, бұл Ауғанстан-Пәкістан шекарасындағы тайпалық бүлікшілдікке қарсы күресте екі елдің ынтымақтастығын күшейтудің белгісі болды. Сайлаудан кейін Зардари Президенттің Парламентті тарату өкілеттігін жойатын конституциялық түзетуді бекітуге уәде берді, бірақ ол уәдесін орындайтынына қатысты халықтың күмәні сақталды. Оның алғашқы парламенттік сөйлесуі 20 қыркүйекте Исламабадтағы «Мариотт» қонақ үйінде болған жарылыс оқиғасынан көлеңкеде қалды. Бірнеше күн өткен соң, ол президент ретіндегі алғашқы шетелдік сапары аясында Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтеріне барды.

Біріккен Ұлттар Ұйымының сапары

2008 жылдың 23-26 қыркүйегінде ол түрлі шетелдік басшылармен, соның ішінде АҚШ президенті Джордж Буш және Қытай президенті Ху Цзиньтаомен кездесті. АҚШ вице-президентіне үміткер Сара Пейлинмен әдемі сөздер айтып, оның есесінен саяси ұятқа ұшырады. Бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясында ол АҚШ-тың Пәкістан аумағындағы дрон шабуылдарын жазайықтап айтты. "Вашингтон пост" газетінің хабарлауынша, ол жоғары лауазымды американдық шенеуніктермен кездескенде "құпия келісімге" қол қойып, Predator шабуылдарын үйлестіру және мақсаттардың бірлескен тізімін бекіту туралы мәміле жасаған. Ол Үндістан премьер-министрі Манмохан Сингхпен 2008 жылдың соңына дейін бейбіт келіссөздерді қайта бастауға келісті.

Экономикалық дағдарыстар

2008 жылдың 14-17 қазанында ол Қытайда шетелдік көмек жөнінде келіссөздер жүргізді, себебі Пәкістан төлемдерді орындау мүмкіндігінен қалды. Қытай кез келген көмек ұсынудан бас тартты, бірақ екі атом электр стансасын дамытуға және болашақтағы бизнес инвестицияларына көмектесуге уәде берді. 22 қазанда ол Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) Пәкістанның төлем балансы мәселесін шешу үшін көмек сұрады. Ол 4-6 қараша аралығында Сауд Арабиясына қаржылық көмек алу және сауда келісімдерін жасау үмітімен барды. Алайда, жарияланған хабарламалар Зардари мен Сауд Арабиясының патшалық отбасы арасындағы қарым-қатынастың нашарлағанын көрсетті, бұл негізінен Сауд Арабиясының Зардариге сенімсіздігінен және Шарифтің басымдығынан туындады. 2008 жылдың қараша айының ортасында Зардари үкіметі ХВҚ-ға валюталық резервтерін арттыруға көмектесетін құтқару шаралары туралы ресми хат жіберді. 2008-2010 жылдарға арналған 11,3 миллиард долларлық көпжылдық несие пакеті аясында Пәкістан 7,4 миллиард доллар көлемінде несие алды. ХВҚ қатаң реформа талаптарын қойды, оның ішінде салық жүйесін қайта құру және мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру шаралары кірді. Зардаридің үкіметтік коалициясы оппозицияның экономикалық ұсыныстарын қабылдап, үкімет құламайынша газ субсидияларын қалпына келтірді және ХВҚ ұсынған көптеген реформалардан бас тартты. Асиф Зардари Пәкістан саясатында "Мырза Он (10) Пайыз" деп белгілі, себебі ол мемлекеттік келісімдер үшін 10% көлемінде пара талап етеді деген айып бар.

Үндістанмен қарым-қатынасы

2008 жылдың қазан айының басында ол Үндістандағы Кашмир ұлтшылдарын (Кашмир қақтығысын қараңыз) "террористтер" деп қайта-қайта атағаны үшін күшті ішкі сынға ұшырады. 2008 жылдың қараша айының ортасында ол Пәкістанның бірінші болып ядролық қару қолданбау саясатын қабылдауға дайын екенін мәлімдеді және экономикалық байланыстарды жақын етуге шақырды. 2008 жылдың қараша айындағы Мумбаи шабуылы екі ел арасындағы қарым-қатынасты уландырды. Ол бастапқыда шабуыл жасағандардың Пәкістанмен байланысы жоқ екенін жоққа шығарды, бірақ үкімет көп ұзамай 7 желтоқсанда Лашкар-е-Тайба жетекшілеріне қарсы әскери операция жүргізді. Үндістан Зардари үкіметін шабуылға тікелей қатысқан жоқ деп таныды, бірақ сонымен бірге оған қатысқан деп күдіктенген 20 пакистандық азаматты экстрадициялауды талап етті. Зардари тергеуге көмектесу үшін Интерсервис барлау басқармасының директоры Ахмет Шужа Пашаны жіберуге ұсыныс жасады. 2012 жылдың 8 сәуірінде президент Зардари ұлы Билавал Зардари Бхуттомен бірге жеке сапармен Үндістанның Аджмер қаласындағы Дарга Шарифке сапар жасады. Ол сондай-ақ Үндістан премьер-министрі Манмохан Сингхпен кездесті.

Ауғанстандағы соғыс

Үкімет Ауғанстанмен шекаралас Пакистан аймақтарында, Федералдық әкімшіліктегі тайпалық аймақтарда (ФАТА) және Хайбер-Пахтунхвада (ХП) ұзақ жылдар бойы қақтығысқа тап болды. М. Мушаррафтың кетіп, Зардари билікке келгеннен кейін Ауғанстан президенті Хамид Карзаймен дипломатиялық қарым-қатынастар жақсарды. Обама әкімшілігінің Афған-Пакистан саясаты, Афған-Пакистан елшісі Ричард Холбрук арқылы, АҚШ-тың Ауғанстан мен Пәкістанға қатысты біртұтас көзқарасын көрсетті. 2009 жылдың қаңтар айының басында президент ретінде Ауғанстанға жасаған алғашқы сапарында Зардари ынтымақтастықты жақсарту үшін қарым-қатынастарды жаңаруға уәде берді. Наурыз айының соңында Обама Афған-Пәкістан қақтығысында ынтымақтастық көрсеткені үшін бес жылға 7,5 миллиард доллар көлемінде азаматтық көмек пакетін жариялады. Сәуір айының соңында британ премьер-министрі Гордон Браун Зардариге барып, келесі төрт жылда 1 миллиард доллар көмек көрсететінін уәде етті. Мамыр айында Обама Вашингтонда Карзай мен Зардаримен үшжақты саммит өткізді, онда олар одан әрі ынтымақтастық мәселелерін талқылады. Маусымның ортасында Брюсселде Зардари Еуропалық Одақтан сауда жеңілдіктерін сұрады, бірақ нәтиже болмады; оның орнына бүлікшілердің тайпалық ықпалын азайту үшін 90 миллион долларлық даму көмегі уәде етілді. АҚШ Конгресі қазан айында Обаманың азаматтық көмек пакетін қабылдағаннан кейін, Пәкістан әскери элитасындағы армия генералдары Зардари үкіметімен арадағы келіспеушілікті күшейте түсіп, АҚШ-тың араласуын ашық сынады. 2009 жылдың ақпан айында ФАТА провинциялық үкіметі солтүстік-батыс Паштун тайпаларымен атысты тоқтату мақсатында Сват аймағында ислам заңын ресми түрде жариялады. АҚШ пен Ұлыбритания бұл қадамға қарсы болғандықтан, Зардари парламенттен күшейген қысымнан кейін сәуірдің ортасында ғана Сваттағы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды. 2010 жылдың қыркүйегінде Зардари мен Карзай Исламабадта кездесіп, дипломатиялық жолмен соғысты аяқтауға тырысудың орнына көтерілісшілермен күресуді қолдады. 2011 жылдың қаңтарында Зардари АҚШ-қа арнайы елші Холбруктың қосылу рәсіміне қатысу үшін барды. 2011 жылдың мамырында Абботтабадтағы үйдің бірінде Осама бен Ладеннің қаза болғаннан кейін Обама Зардариге қоңырау шалып, оқиғаға қатысты бірлесіп жұмыс істеді.

Сот жүйесін қалпына келтіру

2009 жылдың ақпан айында Зардари мен Мұшарраф тағайындаған Жоғарғы Сот Наваз Шарифті кез келген сайлауға қатысудан шеттетуге тырысты және оның інісі Шахбаз Шарифті Пенджаб провинциясының бас министрі лауазымынан кетіруге мәжбүрледі. Зардари Пенджаб провинциялық үкіметін таратып, Мұшаррафтан қызметтен босатылған 56 судьяны ішінара қалпына келтірді, бірақ бұрынғы бас судья Ифтихар Чоудриді қалпына келтірмеді. Наваз Шариф үй қамауына бағынбастан, мыңдаған қолдаушыларымен митинг өткізгеннен кейін, Шариф ағайындылары "Ұзақ жорық" деп аталған Заңгерлер қозғалысына қосылуға уәде берді. Зардари үкіметі халықтың қысымына көнді. 16 наурызда он судья қайта қызметке орналастырылды, ал 22 наурызда Чоудри лауазымына кірісті.

Низам-е-Адл ережесі

2009 жылдың сәуір айында президент Асиф Али Зардари «Низам-и Адл» ережесін заң ретінде бекітті. Бұл ереже Малаканд бөлігінде шарият заңын ресми түрде орнатып берді.

Президенттік өкілеттіктерді шектеу

2009 жылдың қараша айының соңында Зардари премьер-министр Гилланиге Пакистанның ядролық қару-жарағын бақылау жөніндегі Ұлттық командалық органының төрағалығын өткізді. 2009 жылдың желтоқсанында Жоғарғы Сот Ұлттық татуласу ордерінің рақымшылық ережелеріне қайшы екенін мәлімдеді, бұл Зардариге қарсы жемқорлық істерін жаңадан қарауға мүмкіндік берді. Зардари президенттік лауазымда болғандықтан қудалаудан қорғалғанмен, NRO-ның күшін жою және оның бұрынғы жемқорлық істері оның президенттігінің заңдылығына күдік тудырды. Оның отставкаға кетуіне қатысты талаптар күшейді. 2011 жылдың қаңтар айында, Айван-э-Садр президенттік сарайын сирек қыдыратын Зардари, бүкіл ел бойынша сөз сөйлеу арқылы жауап берді. 2010 жылдың қаңтар айында Жоғарғы Сот Пәкістан үкіметіне Зардариге қатысты Швейцариядағы жемқорлық ісін қайта қарауды бұйырды. Бірақ Зардари, МКМ-ге жақын Анвар Мансур бас прокурордың айыптау қоюына кедергі келтірді, нәтижесінде Мансур сәуір айының басында наразылық білдіріп отставкаға кетті. Сол айда Зардари премьер-министр Гиланидің қолдауына ие болды, ол Жоғарғы Соттың бұйрығына бағынбады. 2010 жылдың ақпанында Зардари Жоғарғы Соттың келісімінсіз кандидатты тағайындауға тырысып, дау тудырды, бірақ ол бас тартып, сот қабылдайтын кандидатты ұсынғаннан кейін дау шешілді. 2010 жылдың сәуірінде, саяси қысымнан кейін үкімет 18-ші түзетуді қабылдады, ол президентті парламентті тарату, премьер-министрді қызметтен босату және әскери басшыларды тағайындау өкілеттігінен айырып, тек рәсімдік лауазымға дейін төмендетті. Зардаридің өзі де саяси қысымға ықпал еткендіктен заң жобасын қолдады. 18-ші түзетуден кейін Зардаридің негізгі билігі парламенттегі ең ірі фракцияны басқаратын PPP-ның басшысы лауазымынан туындады. Қазан айында Бас судья Чаудхри әріптестерімен кездесіп, Зардари үкіметі оларды қызметтен босатуды жоспарлап отыр деген ақпаратты талқылады. Чаудхри үкіметтен бұл хабарламалардың негізсіз екеніне кепілдік беруді сұрады. 2011 жылдың қаңтар айының басында Зардари 19-шы түзетуге қол қойды, ол сот тағайындаулары бойынша Бас судьяның өкілеттігін арттыру арқылы президент пен сот арасындағы болашақ қақтығыстардың ықтималдығын азайтты. 2011 жылдың наурыз айында Зардари оппозицияның жұмыстан кетуіне байланысты жартылай толмаған палатада жылдық парламенттік үндеуін жасады. 2012 жылдың қарашасында Пәкістан үкіметі сот шешіміне жауап ретінде Швейцария билігіне Зардариға қатысты жемқорлық ісін қайта ашу туралы өтінішпен жүгінді. Швейцария үкіметі мерзімі өткен жемқорлық ісін қайта ашу мүмкін емес екенін мәлімдеді.

2010 жылы Пәкістан су тасқыны және Еуропа гастролі

2010 жылғы Пәкістан су тасқыны шілде айының соңында Хайбер-Пахтунхва аймағында жаңбыр жауғаннан басталды. Көп ұзамай Пәкістанның бестен бір бөлігі су астында қалды және 20 миллион адамға әсер етті, нәтижесінде елдің ең ірі табиғи апаттарының бірі орын алды. Сонымен қатар, британ премьер-министрі Дэвид Кэмерон Үндістанға сапары барысында Пәкістанның ішкі күштері Зардаридің Ұлыбританияға жоспарланған сапары алдында бір аптадай "террор экспортын" қолдап жатқанын мәлімдеп, Пәкістанмен дипломатиялық жанжал тудырды. Зардари ішкі қысымды елемегенімен, 1 тамызда Парижде бастау алған Еуропа сапарында француз президенті Саркозимен кездесті. Францияда ол НАТО Ауғанстандағы соғыста "адамдардың жүректері мен санасын ұтып алу үшін күресте жеңіліске ұшырады" деген мәлімдеме жасағаннан кейін АҚШ-тың наразылығын тудырды. Су тасқынының ауқымы айқын болған кезде, ол Нормандиядағы шатосына тікұшақпен ұшып, Кэмеронның Chequers елді мекеніндегі үйінде тамақтанғаны үшін көп сынға ілікті. Ұлыбританияда, әсіресе британдық пакистандықтар арасында оның сапарына қарсы наразылық күшейді. Оның ұлы Билавалдың алғашқы сөйлеуі күтілгендей болмады, себебі Зардари сапарды Билавалдың саяси амбицияларын ілгерілету үшін пайдаланғаны үшін айыпталды. Зардари 10 тамызда Пәкістанға оралды. Су тасқынынан зардап шеккен Суккур аймағына алғаш рет 12 тамызда сапар жасады. 15 тамызда ол БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунмен бірге су тасқынынан қираған аймақтардың үстінен ұшты. 18 тамызда ол елден шығып, Сочиде өткен төртжақты Ресей саммитіне қатысты, онда Тәжікстан мен Ауғанстан да өкілдерін атқарушы болды. 19 тамызда ол АҚШ сенаторы Джон Керримен бірге Джампур қаласына барды. 24 тамызда ол жергілікті билік органдарына Шахдадкотты су басудан құтқару үшін бар күштерін жұмылдыруға бұйырды.

2011 жылы Дубайда ауруханаға жатқызу

2011 жылдың желтоқсан айының басында Зардари Дубайға ұшып барып, медициналық тексерулерден өтіп, емделді, хабарларға сәйкес, "жеңіл инсульт" болған. Премьер-министр Юсуф Раза Гиланидың мәлімдемесінше, Зардари "өміріне қауіп болғандықтан" Пәкістаннан тыс жерде медициналық көмек сұрады. Қазіргі уақытта ол "Мемогейт" жанжалының ортасында отыр. 19 желтоқсанда Зардари Пәкістанға қайтып келді.

Қытай-Пакстан экономикалық дәліз

2013 жылғы 22 мамырда Пәкістан мен Қытай бірнеше келісімдерге және өзара түсіністік туралы меморандумдарға (Меморандумдар) қол қойды, олардың бастысы – ұзақ мерзімді Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізі жоспары, теңіз ынтымақтастығы және спутниктік навигация салалары болды. Президент Зардари мен Қытай Премьер-Министрі Ли Кэцян екі елдің өкілдері Айван-э-Садрда өткен салтанатты шарада құжаттарға қол қойғанда куә болды. Премьер-Министр Кэцянның сапары екі ел арасындағы көп салалы, ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа бағытталған маңызды құжаттарға қол қоюға арналды.

Бірінші президенттік мерзімнің аяқталуы

2013 жылғы 8 қыркүйекте Зардари өзінің бес жылдық мерзімін аяқтады, Пакистанның 66 жылдық тарихында демократиялық жолмен сайланған және өкілеттігін толық аяқтаған тұңғыш президент атанды. Ол Айван-э-Садрдан шығарда салтанатты эскортты қабылдады. Оның орнын Мамнун Хусейн президенттік лауазымға ие болды.

Бірінші және екінші мерзімнің аралығында

Ол президенттік қызметтен кейін PPP-де белсенділік танытып, оны қайта құруға дауыс берді. 2015 жылы ол Амин Фахимнен кейін PPPP төрағасы болды. 2016 жылдың желтоқсан айында ол өзінің және ұлы Билавалдың 2018 жылғы жалпы сайлауға қатысатынын жариялады. 2017 жылдың шілдесінде Панама құжаттары ісін терген кезде Зардари Наваз Шарифтің отставкасын талап етті. 2017 жылдың тамызында Пәкістанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы соты оны соңғы күдік тудырған істен ақтап берді, онда ол қайтыс болған әйелі Беназир Бхуттомен бірге заңсыз сыбайлық ақшаларын жылыстады және кірісінің көздерінен артық мүлікті сақтады деген айып тағылған еді. Бұл іс 19 жыл бойы оны мазалады. Оның қарсыласы Имран Хан Зардаридің ақталуы PMLN және PPP арасындағы келісімнің нәтижесі деп есептеді. Алайда ол кез келген ынтымақтастықты жоққа шығарды. Ұлттық есеп беру бюросы да бұл үкімге шағымдануға тырысты. 2 қыркүйекте, әйелінің кісі өлтіру ісі бойынша үкім шыққаннан кейін, ол Первез Мушаррафты іздеуге берілген және екі жоғары полиция шенеунігіне үкім шығарылғаннан кейін, үкімге қанағаттанбағанын және Пәкістан Талибанының бес күдіктісі ақталып кеткендіктен, үкімге шағымданатынын мәлімдеді. 2019 жылы ол ақша жылыстату ісі бойынша Исламабадта тұтқындалды. 2020 жылдың 10 тамызында сыбайлас жемқорлыққа қарсы сот Зардариге қатысты сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша айыптама тақты.

Екінші президенттік

2024 жылдың 3 наурызында Пәкістан Ұлттық Ассамблеясының спикері Пәкістан Парламентінің 2024 жылдың 9 наурызында жаңа Президентті сайлау үшін жиналатынын растады. Зардари ұлттық және провинциялық жиналыстардан 411 дауыс алып, Махмуд Хан Ачакзайға қарсы жеңіске жетті. Ол 2024 жылдың 9 наурызында 411 сайлау дауысымен Президент болып сайланды, ал оның қарсыласы Махмуд Хан Ачакзай 181 сайлау дауысымен қалды. 2024 жылдың 10 наурызында ол 14-ші Президент ретінде қызметке кірісті. Ол екінші мерзімге қатарынан сайланбаған тұңғыш азамат.

Қарсылық реакциясы

Пакистанның Ұлттық Ассамблеясындағы оппозиция жетекшісі Омар Әйүп Хан Зардариді «заңсыз» деп атады. ПТИ өкілі Рауф Хасан оның сайлануын «конституцияға қайшы және қабылдамас» деді.

Отбасы

Зардари мен Беназир Бхуттоның бір ұлы және екі қызы болған. Оның ұлы Билавал Бхутто Зардари қазіргі уақытта Пәкстан Халық партиясының төрағасы. Оның үлкен қызы Бахтавар 1990 жылдың 25 қаңтарында, ал кіші қызы Асефа 1993 жылдың 3 ақпанында дүниеге келген. Беназир Бхуттоның қазасынан кейін оның қарындасы Фариал Талпур оның балаларының қамқоршысы атанды.

Оның анасы 2002 жылдың қараша айында түрмеде қамауда болғанда қайтыс болды. Оның әкесі Хаким Али Зардари 2011 жылдың мамыр айында дүниеден озды. Осыдан кейін ол Зардари тайпасының басшысы болды. Дегенмен, бастапқыда ол басшылыққа өтуден бас тартқан және бұл қызметті ұлы Билавалға беруді жоспарлаған.

Денсаулық

Оның психикалық денсаулығына қатысты пікірлер қарама-қайшы болды. 2005-2007 жылдары оған деменция, үлкен депрессия және посттравматикалық стресс синдромы диагнозы қойылды, бұл оның сыбайлас жемқорлыққа қатысты сот ісінің біріндегі үкімге әсер етті. Ол әйелі премьер-министр болып тұрғанда көп байлық жинады. Билауал Хаузы II және Зардари Хаузы.

Суррей иелігі

1995 жылы ол 1994 жылы фирмалар, трасттар және офшорлық компаниялар тізбегі арқылы Суррейдегі Роквуд қаласында 365 акр (148 гектар) жер аумағындағы 20 бөлмелі сәнді мүлікті сатып алды. Мүлікте тоғыз жатын бөлмесі және ішкі бассейн бар. Ол 1990 жылдары Суррей сарайын жөндеу үшін Карачиден үлкен партия тауар жіберген. Сондай-ақ ол сарайды безендіру үшін ұрланған өнер туындыларын сатып алған.

Урду тіліндегі дереккөздер

Акрам Шейх, Асиф Әли Зардариге арналған кіріспе, Masāvāt Publications: 1998, 240 б.
Жамағат, Қалам куәлігі: Асиф Әли Зардари туралы қаламгерлердің жазбалары, Fiction House: 2004, 208 б.
Сәйід Сартаж Хусаин, Түрмедегі тұтқын және Пәкістан, Jumhoori Publications: 2007, 202 б.
Муртаза Анжум, Асиф Әли Зардари: Республика және түсіністік саясаттың жақтаушысы, You Publishers: 2008, 208 б.
Ахмад Дауд, Асиф Әли Зардари: Саясаткер және шебер саясатшы, Nai Roshni Publications: 2009, 380 б.
Асғар Әли Жохия, Түрмеден Президент сарайына дейін: Асиф Әли Зардаридің ойлары, ашылулары, сезімдері, Dosti Publications: 2010, 187 б.
Жавед Ахмад Шах, Асиф Әли Зардари: Тұлға және саясат, Book Home: 2015, 176 б.

Синдхи тілі

Саттару Ринду, Асиф Али Зардари: Қайду Хан қиямет таны, Жаратушылар: 2008, 202 б. Мохан Лалу Мальхи, Асиф Али Зардари, Халық партиясы, Пакистан, Asha Publisher: 2010, 151 б.

Ағылшынша

Шахид Хусейн Вистро, Асиф: Бхуттоның ұрпағы және арманы, 2008, 88 б. Сагар Самежо, Пәкістан Хаппай: Асиф, Басқа бір үміт, Аль Хамд басылымдары: 2009, 380 б.