Кіріспе

Ғарыш кемелерінің артқы бағытты басқару және орын ауыстыру үшін қолданылатын қозғалтқыштары. Реакциялық басқару жүйесі (РБЖ) – бұл ғарыш кемесі жүйесі, ол қозғалтқыштарды пайдаланып артқы бағытты басқару және орын ауыстыруды қамтамасыз етеді. Бағытты басқару үшін реакциялық дөңгелектер де қолданылады. "Harrier" сияқты, қысқа немесе тік ұшып-қону кезінде немесе қанатты ұшу жылдамдығынан төмендегенде ұшақтың тұрақты бағытын басқару үшін қозғалтқыш итермесін пайдалану да реакциялық басқару жүйесі деп аталуы мүмкін. Реакциялық басқару жүйелері кез келген қажетті бағытта немесе бағыттардың кез келген комбинациясында шағын мөлшерде итермелеуді қамтамасыз ете алады. РБЖ айналуды (домалап, көлбеу және бұрылу) басқару үшін серпімді моментті қамтамасыз ете алады. Реакциялық басқару жүйелері әртүрлі жауап деңгейлерін қамтамасыз ету үшін көбінесе үлкен және кіші (вернье) қозғалтқыштардың комбинацияларын қолданады.

Ғарыш кемелерінің қозғалтқыштарының орналасуы

Меркурий ғарыш капсуласы мен Gemini модулі екі жаққа да бағытты басқару үшін соплолардың топтарын пайдаланды. Қозғалтқыштар массалық ортасынан тысқары орналастырылған, осылайша капсуланың айналу моментін қамтамасыз етті. Gemini капсуласы қайта кіру бағытын домалатып, ортасынан тысқары көтеру күшін бағыттап өзгертуге де қабілетті болды. Mercury қозғалтқыштары водород пероксидінен жасалған монопропеллентті пайдаланды, ол вольфрам тор арқылы өткенде буға айналды, ал Gemini қозғалтқыштары азот тетроксидімен тотыққан гипергольді монометилгидразин отынын қолданды. Gemini ғарыш кемесі гипергольдік орбиталық бағытталған және маневрлеу жүйесімен жабдықталған, бұл оны аудармамен қатар айналу қабілетіне ие алғашқы экипаждық ғарыш кемесі етті. Орбиталық бағытталған басқару оның адаптер модулінің айналасында орналасқан сегіз қозғалтқыштың жұптарын іске қосу арқылы жүзеге асырылды. Ауысу бағытын басқаруды адаптер модулінің алдыңғы бөлігіндегі (ғарыш кемесінің массалық орталығына жақын) шеңбер бойында орналасқан төрт қозғалтқыш қамтамасыз етті. Сол жерде орналасқан екі алға бағытталған қозғалтқыш артқа қарай жылға беруді қамтамасыз етті, ал адаптер модулінің артқы бөлігінде орналасқан екі қозғалтқыш алға жылға беруді қамтамасыз етті, оны кеменің орбитасын өзгерту үшін пайдалануға болады. Gemini модулі сонымен қатар қайта кіру кезінде айналуды басқару үшін мұрының түбінде орналасқан он алты қозғалтқыштан тұратын жекеленген Қайта кіруді басқару жүйесіне ие болды. Apollo командалық модулінде 12 гипергольдік қозғалтқыш және Gemini кемесіне ұқсас бағытталған қайта кіруді басқару болды. Apollo қызметтік модулі мен Ай модулі әрқайсысында он алты R 4D гипергольдік қозғалтқыштан тұратын жиынтық болды, олар аудармамен және бағытталған басқаруды қамтамасыз ету үшін төрт сыртқы кластерге топтастырылған. Кластерлер кеменің орташа массалық орталықтарына жақын орналасқан және бағытталған басқару үшін қарама-қарсы бағытта жұптармен іске қосылған. Аудармалық қозғалтқыштардың жұбы Союз ғарыш кемесінің артқы жағында орналасқан; кері әрекет ететін қозғалтқыштар да ғарыш кемесінің ортасында (массалық орталығына жақын) сыртқа және алға қарай жұпталған. Бұл элементтер жұптармен жұмыс істейді және ғарыш кемесінің айналуын болдырмайды. Бүйірлік бағыттағы қозғалтқыштар да ғарыш кемесінің массалық орталығына жақын орнатылған, сонымен қатар жұптармен.

Ғарыш ұшақтарындағы қозғалтқыштардың орналасуы

Суборбитальдық X-15 және оған ілеспе оқу аэроғарыш кемесі NF 104 AST, екеуі де аэродинамикалық басқару беттерін қолдану мүмкін емес ететін биіктікке ұшуға арналған, ғарышқа док станциясымен қосылуға арналмаған қанатты көлік құралдарындағы қозғалтқыштардың орналасуы үшін стандартты қағиданы белгіледі; яғни, тек қана кеңістікті бағыттауды қамтамасыз ететін қозғалтқыштары бар көліктер үшін. Көлденең және тік бұрылысқа арналғандары пилот кабинасының алдында, мұрын бөлігінде орналасқан және стандартты радар жүйесінің орнына қойылған. Ал, домалап бұрылуға арналғандары қанат ұштарында орналасқан. X-20, орбитаға шығуға жоспарланған, осы үрдісті жалғастырды. Бұлардан өзгеше, Space Shuttle Orbiter көптеген қозғалтқыштарға ие болды, олар орбиталық ұшу кезінде де, атмосфераға кірудің бастапқы кезеңінде де көліктің кеңістіктегі бағытын басқаруға, сондай-ақ орбитада кездесу және док станциясымен қосылу маневрлерін орындауға қажет болды. Шатлдың қозғалтқыштары көліктің мұрнына және артқы екі орбиталық маневрлеу жүйесінің (OMS) әрқайсысына топтастырылған. Көліктің астыңғы жағындағы жылу қалқанына кедерлес келетін соплолар болған жоқ; оның орнына, оң көлбеуді басқаратын мұрындық RCS соплолары көліктің бүйініне орнатылып, төмен қарай бұрылған. Төменге бағытталған теріс көлбеуді қамтамасыз ететін қозғалтқыштар құйрық бөлігінде орналасқан OMS бөлімшелерінде орналасқан.

Халықаралық ғарыш станциясының жүйелері

Халықаралық ғарыш станциясы негізгі кеңістіктік бағытты басқару үшін электр қуатымен жұмыс істейтін басқару моменті гироскоптарын (CMG) пайдаланады, ал RCS қозғалтқыш жүйелері қосымша және резервтік жүйелер болып табылады. Сенімсіз дереккөз: күні=2021 жылдың қыркүйегі.