Кіріспе
XPRIZE қоры – технологиялық дамуды ынталандыру үшін ашық конкурстарды жобалап, ұйымдастыратын коммерциялық емес ұйым. XPRIZE миссиясы – ынталандырылған бәсекелестік арқылы "адамзаттың игілігі үшін түбегейлі жаңа өрбулерді" қамтамасыз ету. Оның мақсаты – жеке тұлғаларды, компанияларды және ұйымдарды жаңа идеялар мен технологияларды дамытуға жетелеу. Ансари X жүлдесі 2004 жылы ғарыш аппараттарын жасау саласында табыс етілді, бұл ғарыш зерттеулері үшін технологияларды зерттеу мен дамытуға серпін беру мақсатында жасалды.
XPRIZE foundation is a non profit organization that designs and hosts public competitions intended to encourage technological development. The XPRIZE mission is to bring about "radical breakthroughs for the benefit of humanity" through incentivized competition. It aims to motivate individuals, companies, and organizations to develop ideas and technologies. The Ansari X Prize relating to spacecraft development was awarded in 2004, intended to inspire research and development into technology for space exploration.
Өмірбаян
Бірінші XPRIZE, Ansari XPRIZE, 1919 жылы француз қонақ үй иесі Реймонд Ортейг Нью-Йорк пен Париж арасындағы алғашқы тоқтамайтын ұшуға 25 000 долларлық сыйлық ұсынған Ортейг сыйлығынан шабыттанды. 1927 жылы, күтпеген Чарльз Линдберг "Сент-Луис рухы" деп аталған, өзгертілген бір қозғалтқышты Райан ұшағымен жүлдеге ие болды. Барлығында тоғыз команда Ортейг сыйлығын жеңу үшін 400 000 доллар жұмсады. 1996 жылы кәсіпкер Питер Диамандис екі апта ішінде үш жолаушыны тасымалдайтын аппаратты жасап, ғарысқа екі рет ұшатын алғашқы жеке қаржыландырылатын командаға 10 миллион доллар сыйлық ұсынды. Бұл жарыс, кейіннен Ансаридің ғарышқа ұшуына арналған XPRIZE деп аталды, жеті елден 26 команданы 10 миллион долларлық жүлде үшін 100 миллионнан астам доллар инвестициялауға ынталандырды. 2004 жылдың 4 қазанында Mojave Aerospace Ventures компаниясы Ансари XPRIZE жүлдесін жеңіп алды, олар SpaceShipOne ғарыш кемесімен жарысты сәтті аяқтады. Жүлде Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Сент-Луис ғылыми орталығында өткен салтанатты шарада табыс етілді. Сонымен қатар, ұйым XPRIZE Кубогының зымырандық бәсекесін де ұйымдастырды.
1996-2004 Ансари ХПРИЗЕ Суборбитальды ғарышқа ұшу үшін
Ансаридің суборбитальды ғарыш ұшуы үшін XPRIZE – бұл қорының алғашқы сыйлығы. Ол командаларды үш адамды тасымалдайтын жеке ғарыш кемесін жасауға және екі апта ішінде екі рет ұшып, ғарыш шекарасын ашуға шақырып, табысқа жеткізді. Ансари XPRIZE талаптарының бірінші бөлігін Майк Мелвилл 2004 жылғы 29 қыркүйекте Бёрт Рутан жобалаған және Microsoft компаниясының негізін қалаушы және бұрынғы бас директоры Пол Аллен қаржылаған SpaceShipOne ғарыш кемесімен орындады. Сол кемеде Мелвилл халықаралық деңгейде ғарыш кеңістігінің шекарасы деп танылған 100 шақырымдық (62.5 миль) биіктік белгісін бұзды. Брайан Бинни 2004 жылғы 4 қазанда талаптардың екінші бөлігін орындап, жүлдені жеңіп алды. Нәтижесінде жеңімпазға 10 миллион АҚШ доллары табысталды, ал жүлдеге қол жеткізу үшін 100 миллионнан астам доллар жаңа технологияларға инвестицияланды. Осы бірінші жүлдені беру XPRIZE-ге жеңімпаздармен бірдей деңгейде танымалдық әкелді. 2004 жылғы табыстан кейін Scaled Composites және XPRIZE-ге олардың мақсаттарын кеңейту және жалғастыру үшін жеткілікті медиа қолдау көрсетілді. Осы алғашқы жетістіктен кейін бірнеше XPRIZE сыйлықтары жарияланды. Ансари XPRIZE 2005 жылы Space Foundation-ның Дуглас С. Морроу қоғамдық жұмылдыру сыйлығын жеңіп алды. Бұл сыйлық жыл сайын ғарыш бағдарламалары туралы халықтың білуін арттыруға елеулі үлес қосқан жеке тұлғаға немесе ұйымға беріледі.
20072010 Прогрессивті сақтандыру Автомобиль XPRIZE
Progressive Insurance Automotive XPRIZE мақсаты – 100 MPGe (2,35 литр/100 шақырым) тиімділікке қол жеткізетін, 200 грамм/мильден кем көміртегі диоксидін шығаратын және жаппай өндіріс үшін жасалған аса тиімді көліктерді жобалау, құрастыру және жарысқа қатыстыру болды. Бәйге жеңімпаздары 2010 жылдың 16 қыркүйегінде жарияланды. Team Edison2 командасы 5 миллион долларлық Mainstream бәйгесінде төрт орындық, өте жеңіл көлігімен жеңіске жетті, ол E85 отынында 102,5 MPGe көрсетті. Li Ion Motors командасы 2,5 миллион долларлық Alternative Side by Side бәйгесінде 187 MPGe тиімділікке қол жеткізген аэродинамикалық Wave II электр көлігімен жеңімпаз атанды. Team X Tracer Switzerland командасы 2,5 миллион долларлық Alternative Tandem бәйгесінде 205,3 MPGe тиімділік көрсеткен электр мотоциклімен жеңіске жетті.
2010-2011 Венди Шмидт Мұнай тазалау XCHALLENGE
Венди Шмидт мұнай тазалау XCHALLENGE 2010 жылдың 29 шілдесінде жарияланды. 1 миллион долларлық жүлде мақсаты – мұхит платформаларынан, танкерлерден және басқа да көздерден төгілген теңіз суының бетіндегі мұнайды тазалау процесін үдететін жаңа, инновациялық шешімдерді іздендіру. Elastec/American Marine командасы бұрынғы технологияларға қарағанда судан мұнайды үш есе жылдам сығырып алатын құрылғыны жасап, бұл сынақты жеңіп алды.
2006-2009 Northrop Grumman Айға қону аппараты XCHALLENGE
Northrop Grumman Lunar Lander XCHALLENGE (NGLLXPC) – дәл, тиімді шағын зымыран жүйелерін құруға бағытталған, NASA бірлесіп ұйымдастырған жарыс. Ол 2006 жылы жарияланды, ал 1 миллион АҚШ доллары көлеміндегі бас жүлде 2009 жылдың 5 қарашасында Дэвид Мастен басқаратын Masten Space Systems компаниясына табысталды. id Software негізін қалаушы Джон Кармак басқаратын Armadillo Aerospace компаниясы екінші орынды алып, 500 000 АҚШ доллары сыйлыққа ие болды, сондай-ақ 2008 жылы тағы 500 000 АҚШ долларын жеңіп алды.
20122014 Nokia Sensing XCHALLENGE сынағы
Nokia Sensing XCHALLENGE мақсаты – денсаулық сақтау мәселелерін шешу үшін сенсорлар мен сенсорлық технологияларды қолдануды үдету және адамдардың жеке денсаулығын қадағалау мен сақтау жолдарын табу. Ол 2013 және 2014 жылдары өткізілген екі жеке сынақтан құралды. 2012 жылы жарияланды, ал 2013 жылы 12 финалист анықталды. 2014 жылдың 11 қарашасында Евгений Я. Чан басқаратын DMI командасы жеңімпаз деп жарияланды, олардың ұсынған rHEALTH технологиясы үлгілерде кең ауқымды мультиплекстеуді жүзеге асыру үшін лазерлер мен наножолақтарды пайдаланды. Аталған бәйгеде жалпы сомасы 2,25 миллион доллар болатын жүлде қоры табысталды.
20132015 Венди Шмидт мұхит денсаулығы XPRIZE
Венди Шмидт теңіздің қышқылдануын түсінуді жақсартуға бағытталған 2 миллион долларлық "Океан денсаулығы" XPRIZE байқауы. 2015 жылдың 20 шілдесінде бәйге жеңімпаздары жарияланды.
20112017 Qualcomm Tricorder XPRIZE
Qualcomm Tricorder XPRIZE 2011 жылдың 10 мамырында жарияланды және Qualcomm Foundation ұйымдастырушылық демеушілігімен өткізілді. Ол ресми түрде 2012 жылдың 10 қаңтарында басталды. 10 миллион долларлық жүлде "нақты дәрігерлер тобынан кем түспейтін немесе олардан жақсы диагностика жасай алатын" мобильді құрылғыны жасаған командаға беріледі. Атауы "Жұлдызды жол" сериалындағы ауруларды дереу диагностикалауға қолданылатын трикодер құрылғысынан алынған. Ешбір команда толық жүлде қорына ие болу үшін қажетті барлық талаптарды орындамады. Ең үздік нәтиже көрсеткендерге төмендетілген жүлделер табысталды (Final Frontier Medical Devices үшін 2,6 миллион АҚШ доллары, Dynamical Biomarkers үшін 1 миллион АҚШ доллары және "Батыл, ұлы инноватор" аталған Cloud DX үшін 100 000 АҚШ доллары). XPRIZE тарихында тұңғыш рет, негізгі жүлдеден қалған қаражат коммерциялық мақсатта тұтынушылардың сынауына (3,8 миллион доллар) және дамып келе жатқан елдердегі ауруханаларда қолдану үшін трикодерлерді бейімдеуге (1,6 миллион доллар) бағытталды.
20072018 Google Lunar XPRIZE
Google Lunar XPRIZE 2007 жылдың 13 қыркүйегінде жарияланды. Бұл сыйлықтың мақсаты Ансари XPRIZE сыйлығының мақсатына ұқсас – ғарыш зерттеулері мен технология саласына жеке инвестициялардың жаңа буынын жігерлендіру. Бұл бәйгеде командалар ай бетіне роверді сәтті ұшырып, қондырып, оны басқаруы керек болды. Жүлде алғашқы командаға – Айға 500 метрден астам қашықтықты сәтті жүріп өтіп, жоғары сапалы суреттер мен бейнелерді жіберген командаға 20 миллион доллар берілді. Екінші орынға 5 миллион доллар, сондай-ақ, 5000 метрден астам қашықтықты жүріп өту, Айда адам жасаған заттардың суреттерін түсіру немесе ай түнін өткеру сияқты қосымша мүмкіндіктер үшін 5 миллион доллар көлемінде бонус жүлделер қарастырылды. 2018 жылдың 23 қаңтарында ешбір команда ұшыруды жоспарлай, растай және төлей алмағандықтан сыйлық аяқталды. XPRIZE қоры «2018 жылдың 31 наурызына дейін Айға жету үшін ешбір команда ұшыру әрекетіне бармайтынын және 30 миллион АҚШ доллары көлеміндегі Google Lunar XPRIZE талап етілмейтінін» мәлімдеді.
2016-2018 Ану және Навин Джайн әйелдер қауіпсіздігі XPRIZE
Ану және Навин Джайн әйелдер қауіпсіздігі XPRIZE 2016 жылдың 24 қазанында іске қосылды және 1 миллион долларлық жүлде қорына ие. Бәйгеге қатысатын командалардың мақсаты – әйелдер үшін, өздігінен және жасырын түрде төтенше жағдай туралы дабыл қағып, ақпаратты қоғамдық желіге жеткізетін қауіпсіздік құрылғысын жасау болып табылады. 2018 жылдың 7 маусымында Leaf Wearables компаниясы 1 миллион долларлық жүлде қорының гран-при иегері атанды.
2016-2018 Су мол XPRIZE
2018 жылдың 20 қазанында XPRIZE Foundation 2016 жылдың 24 қазанында іске қосылған The Water Abundance XPRIZE сыйлығын, Tata Group және Австралиялық көмек ұйымдары ұсынған $1,75 миллиондық жүлде қорымен, Калифорния штатының Венеция қаласында орналасқан Skysource/Skywater Alliance консорциумына табыс етті, олар $1,5 миллиондық бас жүлдені алды. Бірегей технологиялық тәсілдерді әзірлеудегі шеберлігін мойындау үшін, Гавайи штатының Саут-Пойнт қаласындағы JMCC WING командасына қосымша $150,000 сыйлық берілді. Skysource/Skywater Alliance командасы 24 сағат ішінде тек жаңартылатын энергия көздерін пайдалана отырып, литріне 0,02 АҚШ долларынан келетін 2000 литрден астам суды сәтті өндірді. Архитектор Дэвид Герц басқаратын команда бұл сыйлықты дамып келе жатқан елдердегі су тапшылығы мәселесін шешу үшін жүйені өндіріске енгізуге жұмсауды жоспарлап отыр.
20142019 Ғарлық білім беру XPRIZE
2014 жылдың қыркүйегінде іске қосылған Global Learning XPRIZE – дамып келе жатқан елдерде оқу, жазу және арифметиканы жақсартуға арналған мобильді қосымшаларды жасау үшін тағайындалған 15 миллион долларлық сыйлық. Әрбір қосымша 18 айдың ішінде жасалады, ал үздік бес команданың әрқайсысы 1 миллион доллар сыйлық алады, ал жеңімпаз қосымшалар ашық лицензия бойынша қолжетімді болады. Топтың финалисі, ең жоғары нәтижелерді көрсететін қосымшаны жасаса, қосымша 10 миллион долларлық бас жүлдеге ие болады. 2019 жылдың 15 мамырында бас жүлде иегерлері жарияланды: Оңтүстік Корея мен АҚШ-тан шыққан Kitkit School және Кения мен Ұлыбританиядан шыққан One Billion арасында тең түсті.
20152019 Shell Ocean Discovery XPRIZE
2015 жылдың 14 желтоқсанында XPRIZE негізін қалаушы Питер Диамандис $7 миллиондық жаңа сыйлық іске қосылғанын жариялады. Бұл үш жылдық жаһандық бәйге зерттеушілерді Жердің теңіз түбін жақсырақ карталауға арналған технологияларды жасауға шақырады. 2019 жылдың 31 мамырында бас жүлде, барлығы $4 миллион, АҚШ-тағы GEBCO NF Alumni халықаралық командасына берілді, ал Жапониядан KUROSHIO командасы екінші орынды алып $1 миллион жүлде қорына ие болды. GEBCO NF Alumni теңіз түбін автономды түрде картаға түсіру үшін Maxlimer атты ұшқышсыз қайықты пайдаланды.
20152019 ересектер сауаттылығы XPRIZE
Бұл тапсырма ересектердің оқу сауаттылығын 12 ай ішінде жақсарту үшін шешімдер табу немесе жасау болды. Бұл тапсырма 2015 жылдың 8 маусымында жарияланды және Барбара Буш Отбасылық Сауаттылық Қоры мен Dollar General Literacy Foundation тарапынан 7 миллион доллармен марапатталды. Жеңімпаздар – Learning Upgrade және People ForWords – 2019 жылдың 7 ақпанында жарияланды.
2020 жылы жаңа буынның бетперделік сынағы
$1 миллиондық Next Gen Mask Prize сыйлығы тек 16-24 жастағы жастарға ғана арналған және оны Марк Бениофф пен CNBC телеарнасының Mad Money бағдарламасының жүргізушісі Джим Крамер демеушілік етті. 2020 жылдың 23 желтоқсанында The Luminosity Lab командасы тұманға қарсы маска дизайнымен жеңіске жетіп, 500 000 доллар жеңіп алды.
2020-2021 ж. пандемияға қарсы іс-қимыл ХІІІІ жүлде
Бұл COVID-19 инфекциясының таралуын болжау және тиісті шаралар жоспарын жасау үшін жасанды интеллектіге негізделген жүйелерді әзірлеуге бағытталған төрт айлық шақыру болды. 500 000 долларлық сыйлық Cognizant компаниясымен қаржыландырылды. Жеңімпаздар – Испаниядан VALENCIA IA4COVID19 және Словениядан JSI vs COVID – 2021 жылдың 9 наурызында жарияланды.
20062013 Archon Genomics XPRIZE
2006 жылдың 4 қазанында Archon Genomics XPRIZE, қоры ұсынған екінші XPRIZE жарияланды. Archon Genomics XPRIZE-нің мақсаты – адам геномын тізбектеудің құнын айтарлықтай төмендету және жылдамдығын арттыру, жекелендірілген, болжамдық және профилактикалық медицинаның жаңа дәуірін қалыптастыру, соның нәтижесінде медициналық көмекті реактивтіден алдын алуға бағытталғанға айналдыру. 10 миллион долларлық сыйлық қоры 10 күн немесе одан кем уақыт ішінде 100 адам геномын тізбектейтін құрылғыны жасап, пайдаланатын алғашқы командаға берілуге тиіс болды. Тізбектеуде әр 100 000 негізде бір қатеден аспау керек, тізбектер геномның кем дегенде 98% -ын дәл жабуы тиіс және геном басына 1000 доллардан аспайтын қайталанатын шығынмен жасалуы керек еді. Егер бірнеше команда бір уақытта жарысқа қатысып, барлық талаптарды орындаса, командалар аяқталу уақытына қарай реттеледі. Үштен артық емес командалар рейтингтеледі және сыйлық төмендегідей бөлінеді: екі команда табысқа жетсе, жеңімпазға 7,5 миллион доллар және екінші орынға 2,5 миллион доллар, ал үш команда табысқа жетсе 7 миллион доллар, 2 миллион доллар және 1 миллион доллар. Бәсекеге қатысуға құқығы бар командалардың барлығына бірдей уақытта бастау мүмкіндігі беріле отырып, жарыстар бастапқыда жылына екі рет өткізілуі жоспарланған. Бұл 2013 жылдың 5 қыркүйегінен 2013 жылдың 1 қазанына дейін өтетін бір жарысқа ауыстырылды, бірақ ол 2013 жылдың 22 тамызында тоқтатылды. Бас директор бұл өзгерістің себебін былай түсіндірді: «Компаниялар қазірдің өзінде геномды 5000 доллардан кем шығынмен, бірнеше күннің ішінде тізбектей алады және біз сыйлық үшін қойған мақсаттарға жылдам қадам басып барамыз. Осы себепті біз XPRIZE-ді алғаш рет тоқтатуға шешім қабылдадық». Жарыстың дұрыстығы және оның салдары туралы қоғамдық пікірталас 2014 жылдың 27 наурызында жарияланды.
2014 IBM Watson A.I. XPRIZE
A.I. XPRIZE жарысы жасанды интеллект жүйесі арқылы әсерлі TED баяндамасын жасау мақсатымен жарияланды. Диамандис ИЖ-нің пайдалы мүмкіндіктерін, кейде ИЖ туралы әңгімелерде кездесетін антиутопиялық көзқараспен салыстыруға ниеттеніп отыр. 2020 жылға жоспарланған бәйгеде жеңімпаз көрермендер шешімімен анықталады.
2015 жылы NRG Cosia Carbon XPRIZE
2015 жылдың 29 қыркүйегінде X Prize компаниясының төрағасы және бас директоры Питер Диамандис көміртегі диоксидті көмір немесе табиғи газ электр стансасынан шығаратын, көміртегі диоксид эмиссиясын азайтуға бағытталған технологияларды сынау үшін 4,5 жылдық бәйгеге 20 миллион долларлық жүлде жариялады. Бәйгенің үшінші кезеңі 2018 жылдың сәуір айында басталды, 27 жартылай финалисттің ішінде он финалист анықталды; әрқайсысы 5 миллион доллар көлемінде марапат ақшасының тең үлесін алды. Бес команда АҚШ-тың Вайоминг штатындағы Жилет қаласындағы көмірмен жұмыс істейтін электр стансасында, ал қалған бесеуі Канаданың Альберта провинциясындағы табиғи газбен жұмыс істейтін электр стансасында сынақтан өтеді. 2020 жылдың ақпан айында бұл кезең аяқталып, келесі айда жеңімпаздар жарияланды. Бірақ кейіннен жариялау кешіктіріліп, 2021 жылдың сәуір айында жеңімпаздар анықталды: CarbonCure Technologies (Канада) және CarbonBuilt (АҚШ).
2019 жылғы жауын-шашын орманы XPRIZE
2019 жылдың 19 қарашасында 10 миллион долларлық Rainforest XPrize жарияланды. Тіркеу 2020 жылдың ақпан айында басталды және бірінші раунд 2020 жылдың қыркүйек айында өтеді.
2020 жылғы жедел ковид тестілеу
XPRIZE Rapid Covid Testing – 6 миллион долларлық, алты айға созылатын, COVID-19 тестілеу әдістерін кең көлемде жылдамдатуға, арзандатуға және пайдалануды жеңілдетуге бағытталған жарыс.
2020 Келесі миллиардты тамақтандыру XPRIZE
2020 жылы XPRIZE "Келесі миллиардты қоректендіру" шақыруы, жануар текті ингредиенттерден жасалмаған нағыз тауық еті немесе балық филесінің баламасын жасау мақсатымен 15 миллион долларлық 3 жылдық жарыс ретінде басталды. Қазіргі уақытта шақырудың соңғы кезеңі жүріп жатыр, 6 команда 2024 жылғы шілдеде финалда бақ сынасады.
2021 гигатондық масштабтағы көміртекті жою
Илон Маск пен Маск қоры қаржыландыратын 100 миллион долларлық көміртегіні алып тастау байқауы – тарихтағы ең ірі сыйлық қоры. Оның мақсаты – "2050 жылға қарай жылына 10 гигатон көміртегіні алып тастау мақсатына қол жеткізуге бағытталған тиімді шешімдерді дамытуға және кеңейтуге шабыттандыру және көмектесу, соның арқылы климаттың өзгеруімен күресуге және Жердің көміртегі балансын қалпына келтіруге". 2022 жылдың сәуірінде XPRIZE және Маск қоры Жер күніне орай, 100 миллион долларлық XPRIZE көміртегіні алып тастау байқауында 15 команданы кезеңдік жеңімпаздар деп тағайындады. Кезеңдік жеңімпаздар әрқайсысы 1 миллион доллар алды, ал 2025 жылы жалпы жеңімпаздар 80 миллион доллар сыйлық алады.
2023 XPRIZE Healthspan (Денсаулық сақтау саласы)
2023 жылдың қараша айында XPRIZE қартаю биологиясына бағытталған және бұлшықет, танымдық және иммундық клиникалық көрсеткіштерде 10 жыл немесе одан да көпке қызмет ету қабілетін қалпына келтіретін медициналық араласуларға арналған 101 миллион долларлық рекордтық сыйлық туралы хабарлады. Жеңімпаздардың есімдері 2030 жылдың соңында жариялануы күтілуде.