Кіріспе

Дыбыс өңдеу құрылғысы

Шу қақпасы немесе жай ғана қақпа – дыбыс сигналының күшін басқаруға арналған электрондық құрылғы немесе бағдарламалық жасақтама. Компрессорға ұқсас, ол музыкалық ноталардың басталуындағы күшті шабуылдар сияқты, белгілі бір шектен жоғары сигналдарды әлсіретеді, ал шу қақпасы – шектен төменгі сигналдарды. Дегенмен, шу қақпасы сигналдарды белгілі бір мөлшерде әлсіретеді, бұл диапазон деп аталады. Ең қарапайым түрінде, шу қақпасы негізгі сигнал белгіленген шектен жоғары болғанда ғана өтуге рұқсат береді: қақпа «ашық». Егер сигнал шектен төмен түссе, сигналдың өтуіне рұқсат берілмейді (немесе сигнал күрт әлсіретеді): қақпа «жабылады». Шу қақпасы «сигнал» деңгейі, қажетсіз «шу» деңгейінен жоғары болғанда қолданылады. Шек деңгейі «шу» деңгейінен жоғары орнатылады, сондықтан негізгі «сигнал» болмағанда қақпа жабылады. Электр гитарада кеңінен қолданылатыны – бұрмалау эффектілерінен туындаған гул мен сызылу шуын жою. Шу қақпасы сигналдан шуды алып тастамайды; қақпа ашық болғанда, сигнал да, шу да өтеді. Сигнал мен қажетсіз шудың екеуі де ашық қақпа күйінде болса да, шу осылайша аз байқалады. Шу, негізгі сигнал болмаған кезде, мысалы, гитара солосындағы үзіліс кезінде, ең байқалады. Қақпа әдетте «шабуыл», «босату» және «ұстау» параметрлерін ұсынады, сондай-ақ «алдын ала қарау» функциясын да қамтуы мүмкін.

Бақылау құралдары мен параметрлері

Шу қақпалары қақпаның ашылатын деңгейін орнату үшін шекті басқаруға ие. Күрделірек шу қақпаларында қосымша мүмкіндіктер болады. Босату басқаруы қақпаның ашықтан толық жабылуға дейінгі уақытын анықтау үшін қолданылады. Бұл – солғанға дейін созу ұзақтығы. Жылдам босату дыбысты күрт тоқтатады, ал баяу босату сигналды ашықтан жабылуға дейін бірте-бірте әлсіретеді, нәтижесінде баяу солғану пайда болады. Егер босату уақыты тым қысқа болса, қақпа қайта ашылғанда дыбыс естілуі мүмкін. Босату – шектен кейін қақпада ең көп кездесетін екінші басқару элементі. Шабуыл басқаруы қақпаның жабықтан толық ашылуына дейінгі уақытын анықтау үшін қолданылады. Бұл – солғанға дейін созу ұзақтығы. Ұстау басқаруы сигнал шектен төмен түскеннен кейін және босату кезеңі басталғанға дейін қақпаның толық ашық күйде қанша уақыт тұратынын анықтау үшін қолданылады. Ұстау басқаруы көбінесе сөйлеу сигналындағы сөздер мен сөйлемдер арасындағы қысқа үзілістерде қақпаның жабылмауын қамтамасыз ету үшін орнатылады. Диапазон басқаруы қақпа жабылған кезде сигналға қолданылатын әлсірету мөлшерін орнату үшін қолданылады. Көбінесе толық әлсіреу болады, яғни қақпа жабылғанда сигнал өтпейді. Кейбір жағдайларда толық әлсіреу қажет болмайды және диапазонды өзгертуге болады. Күрделі қақпаларда сыртқы тізбек болады. Бұл қақпаны басқа аудиосигналмен іске қосуға мүмкіндік беретін қосымша кіріс. Электрондық музыка өндірісінде қолданылатын бүйірлік тізбекті шу қақпасының бір түрі – транскейт немесе жай ғана қақпа, онда шу қақпасы аудиосигналмен емес, алдын ала бағдарламаланған үлгімен басқарылады, нәтижесінде тұрақты дыбыстың нақты бақыланатын кесілуі пайда болады. Шу қақпалары көбінесе гистерезисті қолданады, яғни оларда екі шек бар: біреуі қақпаны ашу үшін, екіншісі бірнеше дБ төмен орнатылған қақпаны жабу үшін. Бұл дегеніміз, сигнал жабылу шегінен төмен түскеннен кейін, қақпаны ашу үшін ашылу шегіне дейін көтерілуі керек, сондықтан жабылу шегінен үнемі өтетін сигнал қақпаны ашпайды және дірілдеуді тудырмайды. Ұзақ уақыт ұстау да жоғарыда айтылғандай, дірілдеуден сақтануға көмектеседі.

Рөлдер

Шу қақпасының негізгі функциясы – белгілі бір деңгейден төменгі дыбыстарды жою болып табылады. Шу қақпалары көбінесе жазу студияларында және дыбыс күшейту жүйелерінде қолданылады. Рок музыканттары өздерінің гитара күшейткіш жүйелерінен шығатын артық шуды басқару үшін кішкентай, тасымалдамалы "стомпбокс" құрылғыларын да пайдалануы мүмкін. Сонымен қатар, топтық шектеулі шу қақпалары, тек статикалық шу ғана бар жиілік диапазондарын жою арқылы, аудио жазбалардан фондық шуды жою үшін де қолданылады.

Дыбыс шуын азайту

Аудионы кейін өңдеуде шуды тосқауылдау LP пластинкаларынан шыққан сыбдыр, аудиотаспадан шыққан шыбырлау, радио немесе күшейткіштен шыққан статикалық шу және қуат жүйесінен шыққан гул сияқты тұрақты шу көздерін азайтады, бұл бастапқы дыбысқа елеулі әсер етпейді. Музыка немесе сөйлеу сияқты аудиосигнал бірнеше жиілік диапазондарына бөлінеді, бұл үшін бір-бірімен жапсарлас жолақты өткізу сүзгілері жиынтығы қолданылады, және егер кез келген диапазонның сигнал амплитудасы белгіленген шектен төмен болса, онда ол диапазон соңғы дыбыстан жойылады. Бұл естілетін ая шуын күрт азайтады, өйткені тек тосқауылдан өткен диапазон ішіндегі шудың жиілік компоненттері ғана сақталады. Бұл техника 1980-ші жылдардың басында кейбір аудиофильді пластинка ойнатқыштарда нақты уақыт электроникасында қолданылған, ал қазір аудио өндірісінде постөңдеу кезінде кеңінен қолданылады, онда аудиосигналды Фурье түрлендіруге арналған бағдарламалық құралдар фондық шудың егжей-тегжейлі спектрін бере алады. CoolEdit және Audacity сияқты танымал сандық аудио өңдеу бағдарламаларында сандық шуды тосқауылдау кодын пайдалану оңай: пайдаланушы тек статикалық шудан тұратын аудио сегментін таңдайды, ал әр жиілік диапазонындағы амплитуда деңгейлері сигналдың барлық бөлігіне қолданылатын шекті деңгейлерді анықтау үшін қолданылады. Шуды тосқауылдау тұрақты және жиілігі шектеулі болғанда (мысалы, айнымалы токтан шыққан гул) немесе негізгі сигнал деңгейінен төмен болғанда (кемінде 15 дБ қажет) жақсы жұмыс істейді. Егер сигнал фондық статикалық шумен бірігіп кетсе (мысалы, The Beatles тобының Abbey Road альбомындағы "Sun King" трегіндегі щеткамен соғылған барабан дыбысы) немесе шуға қарағанда әлсіз болса (өте әлсіз таспа жазбаларындағыдай), шуды тосқауылдау түпнұсқалық статикалық шудан гөрі көбірек алаңдататын артефактілерді тудыруы мүмкін. Көп микрофонды жаздыру сеансы кезінде шуды тосқауылдау микрофонға тиесілі емес көздерден келетін дыбыстың ағып кетуін азайту үшін қолданылады. Мысалы, барабан жиынтығын микрофонмен жабдау. Көптеген көп микрофонды барабан жазбаларында бір микрофон тосқауыл барабанының дыбысын, ал екіншісі бас барабанының дыбысын жазу үшін қолданылады. Тосқауыл микрофоны жоғары деңгейдегі тосқауыл сигналынан және төмен деңгейдегі бас барабаны сигналынан тұратын сигналды шығарады (бас барабаны тосқауыл микрофонынан алыс болғандықтан). Егер шу тосқауылдың шекті деңгейі дұрыс орнатылса, тосқауыл барабаны сигналын оқшаулауға болады. Тосқауыл барабаны сигналын толық оқшаулау үшін босату жылдамдығы жеткілікті жылдам болуы керек, бұл тосқауыл дыбысының соңғы бөлігінің "қырқылуына" әкелуі мүмкін. Мұны әдетте басқа барлық тосқауылдан өткен көздерге жалпы "аудио байланыс" ретінде әрекет ететін бір немесе бірнеше жоғарғы микрофондарды қосу арқылы түзетуге болады. Шу тосқауылдары тікелей эфирде жаздырылған материалды өңдеу кезінде, бөлімдер арасындағы немесе диалогтардың бөліктеріндегі фондық шуды жою үшін пайдалы. Алайда, қақпаларды орнату кезінде, олар адамдар орындықтарды жылжытқан кездегідей, кездейсоқ шуға байланысты іске қосылмауы үшін сақ болу керек. Сахнадағы вокалдық қолдану үшін оптикалық микрофондық коммутатор қолданылуы мүмкін. Инфрақызыл сенсор микрофонның алдында адамның бар-жоқтығын сезініп, микрофонды қосады.

Жазуды пайдалану

Уақытпен бақыланатын шуды тосқауылдаудың жақсы мысалы – инженер-өндіруші Хью Падгам жасаған Фил Коллинстің "In the Air Tonight" хит-синглінің барабанында естілетін "тосқауылдау реверберациясы" эффектісі. Бұл жағдайда барабанға қосылған күшті реверберация табиғи түрде ыдыраудың орнына, бірнеше миллисекундтан кейін шу қақпасымен кесіледі. Бұл сондай-ақ: "құрғақ" барабан сигналын ревербтік (немесе басқа процестік) құрылғыға жіберу, ревербтік сигналдың жолына шу қақпасын орнату және барабан дыбысын қақпа құрылғысының бүйірлік тізбегіне қосу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қақпа құрылғысы "сыртқы бүйірлік тізбек" (немесе "сыртқы кілт") режиміне орнатылғанда, қақпа барабан сигналының деңгейіне жауап береді және реверберацияланған дыбыс емес, барабан сигналы шектен төмен түскенде "тоқтатады". Ұзақ, тұрақты дыбыстарды басқару үшін бүйірлік тізбек кірістерінің әртүрлі комбинацияларын пайдалану – бұл кең таралған өндірістік тәсіл. Мысалы, хай-хэт сигналы хай-хэт сигналымен толық синхронды ырғақты мелодиялық (немесе гармониялық) сигналды жасау үшін синтезделген дыбысты басқару үшін қолданылуы мүмкін. Бұл құрылғыны осылай пайдаланудың жақсы мысалын Godley & Creme тұжырымдамалық альбомы "Consequences" альбомынан табуға болады. Альбомның сюжеті табиғи апаттардың әсерін беру үшін бірқатар арнайы дыбыс эффекттерін жасауды қажет етті. "Өрт" сахнасы үшін Годли мен Крем көпжолғы дауыстардың дыбысымен іске қосылған шу қақпасын қолданды, ол ашулы өрттің "дауысын" жасады. Бұл сегментті жазған кезде, дауыс сигналы басталған сайын, шу қақпасы тағы бір арнаны ашты, ол алдын ала жазылған сыңғырлау дыбысының циклын (микрофонның алдында Bubble Wrap-ты жарып, дыбысын жазғаннан жасалған) тасыды. Дауыстар мен сыңғырлаулардың үйлесімі ерегізгіш және өте сенімді "сөйлейтін от" эффектін жасады. Pink Floyd-тың "The Dark Side of the Moon" альбомының инженері Алан Парсонс: "Менің ойымша, альбомға ерекше дыбыс берген нәрсе – мен бәрін Kepex-тедім" деді. "Kepex – бұл өте ерте шу қақпалары, біз Kepex-ті тек алғашқы он алты тректен екіншісіне ғана емес, сонымен қатар миксте де қолдандық. Олар сол кезде өте революциялық болды және ерекше дыбысқа ие болды. Олар жүрек соғуына өте тиімді болды. Бұл – бас-барабан, сіз шудың шу қақпасымен модуляцияланатынын естисіз, ол осы дыбыстың ажырамас бөлігі болып табылады."

Көп бұғаттағыш қақпа

Джей Ходжсонның «көп құлыпты қақпалау» деп аталатын, классикалық музыка жазбаларында жылдар бойы қолданылып келген техникасының табысы көбінесе продюсер Тони Висконтиге жатқызылады, ол Дэвид Боуидің «Батырлар» әнінде осы техниканы рок музыкасында алғаш рет қолданған болуы мүмкін. Висконти Боуидің вокалын үлкен кеңістікте 9 дюйм (23 см), 20 фут (6,1 м) және 50 фут (15,2 м) қашықтықта орналасқан үш микрофон арқылы жазды. Әр микрофонға әртүрлі қақпа қолданылды, сондықтан Боуи қажетті деңгейге жеткенде ғана алыс микрофон қосылды, ал келесі микрофон қосылғанда әр микрофон өшірілді. «Осылайша Боуидің орындауы қарқындылығы артады, оның ән айтуына көбірек атмосфера қосылып, соңғы шумаққа дейін ол естілу үшін айқайлауға мәжбүр болады. Боуи естілу үшін қаншалықты көп айқайласа, Висконтидің көп құлыпты жүйесі оның дауыстық жолдарын соншалықты микстең артқа жылғады [құрғақ дыбыс жақын, ал атмосфералық дыбыс артқа жылғады], бұл Берлин қабырғасының арғы жағынан бір-біріне махаббаттарын айқайлаған Боуидің тағдырлы жандардың жағдайына көрнекті метафора жасайды».

Дыбысты күшейту

Шу қақпалары ауыр металл концерттерінде барабан микрофонына түсіруде маңызды рөл атқарады. Барабан мен тарелка микрофонының каналдарында әдетте шу қақпалары орнатылады, сонда микрофондар тек тиісті барабан немесе тарелка ойнатылғанда ғана қосылады. Бұл барабан микрофондары арасындағы "араласуды" күрт азайтады. Бұл сахнадағы басқа күшейтілген дыбыстар тудыратын аудио кері байланысты азайту үшін қолданылады.