Кіріспе

Жарықтандыруды басқару консолі (жарық тақтасы, жарықтандыру тақтасы немесе жарықтандыру пульті деп те аталады) – бір мезгілде бірнеше сахна жарығын басқаруға арналған, театрлық жарықтандыру дизайнында қолданылатын электрондық құрылғы. Олар ойын-сауық индустриясының барлық салаларында қолданылады және әдетте залдың алдыңғы бөлігінде (FOH) немесе басқару кабинасында орналастырылады. Барлық жарықтандыруды басқару консольдері жарықтың күшін реттейтін диммерлерді басқара алады. Көптеген заманауи консольдер интеллектуалды жарықтандыруды (қозғалатын, түсін және гобо үлгілерін өзгерте алатын жарықтарды), түтін машиналарын, тұман генераторларын және басқа да арнайы эффектілер құрылғыларын басқара алады. Кейбір консольдер дыбыс тақталары, проекторлар, медиа серверлер, автоматтандырылған жеңілдеткіштер мен моторлар сияқты басқа электрондық жабдықтармен де байланыса алады, бұл синхронизацияны жақсартуға немесе басқаруды біріктіруге мүмкіндік береді. Жарықтандыру консольдері жарықтандыру жүйесіндегі диммерлермен және басқа құрылғылармен электрондық басқару протоколы арқылы байланысады. Бүгінгі таңда ойын-сауық индустриясында ең көп қолданылатын протокол – DMX512, бірақ басқа протоколдар (мысалы, 0-10 В аналогты жарықтандыруды басқару) да қолданыста болуы мүмкін, ал ACN және DMX 512 A сияқты жаңа протоколдар құрылғылардың үнемі артып келе жатқан күрделілігінің талаптарын қанағаттандыру үшін дамып келеді. Кейбір жарық консольдері жергілікті IP желісі инфрақұрылымы арқылы байланыс орнатып, кеңейтілген жүйелерді басқаруға мүмкіндік береді. Бұл үшін қолданылатын ең көп таралған протокол – ESTA E1.31 sACN (айтылуы: стриминг A. C. N.) немесе Art-Net.

Басқару консольдарының түрлері

Консольдер мөлшері мен күрделілігі жағынан әртүрлі, кішкентай, алдын ала бағдарланған панельдерден бастап, арнайы жылжымалы жарық консольдеріне дейін. Дегенмен, барлық жарық консольдерінің мақсаты бір: жарықтарды басқаруды ұйымдастырылған, пайдалануға оңай жүйеге шоғырландыру, соның арқасында жарық дизайнері жақсы қойылым жасауға назар аудара алады. Көптеген консольдер MIDI Show Control сигналдарын және командаларын қабылдайды, бұл шоуды басқару жүйелеріне өз мүмкіндіктерін күрделі қойылымдарға енгізуге мүмкіндік береді.

Алдын ала орнатылған тақталар

Алдын ала орнатылған тақталар – ең қарапайым жарықтандыру консольдары, сонымен қатар кішірек орналымдарда ең көп таралғандары. Олар екі немесе одан көп бірдей фейдерлік топтардан тұрады, олар сахналар деп аталады. Бұл сахналардағы фейдерлерді (бақылау сырғытқыштарын) қолмен реттеуге болады. Әр сахнада бірдей сандағы арналар болады, олар бірдей диммерлерді басқарады. Сондықтан консоль операторы сахнаны офлайн режимінде немесе "көрінбейтін" режимде құра алады, ал әртүрлі сахналарды таңдап араластыру немесе бір сахнадан екіншісіне көшу үшін кросс-фейдер немесе субмастер қолданылады. Әдетте, кем дегенде, алдын ала орнатылған тақтада оператордың әр сахнаға арналған сызбасы болады, ол жарық дизайнері анықтағандай, тақтаның және фейдерлердің орналасқан жерлерін көрсетеді. Оператор фейдерлерді сызбадағы нұсқауларға сәйкес орналастырады. Әдетте, сигнал кезінде оператор келесі сахнаны орнатады, содан кейін кросс-фейдерді пайдаланып сахналар арасында көшеді. Цифрлік жад консольдарының пайда болуынан бері алдын ала орнатылған тақталар бұрынғыдай көп қолданылмайды, себебі олар сахналарды цифрлық түрде сақтай алады және әдетте алдын ала орнатылған тақталардан гөрі әлдеқайда ыңғайлырақ, бірақ қымбат. Дегенмен, DJ сияқты шағын жиынтықтар үшін олар пайдалануға оңай интерфейсі мен салыстырмалы икемділігі үшін таңдау жасалатын тақта болып қала береді. Алдын ала орнатылған тақталар көбінесе тек дәстүрлі шамдарды басқарады; бірақ кейбір жетілген гибридті консольдарды шамдардың басқару арналарын алдын ала орнатылған тақта басқара алатын арналарға бейімдеу арқылы интеллектуалды шамдарды да басқаруға болады. Алайда, бұл қиын процесс болғандықтан, оны жасау ұсынылмайды.

Жады консольдары

Жадқа негізделген консольдер қазіргі кезде ірі орналымдардың барлығында, әсіресе театрларда кең таралды. Бұл типтегі контроллерлер таңдау ретінде алдын ала бағдарланған консольдерді толыққанды ығыстырды. Жады консольдері сахналар шоудан шоуға өзгермейтін өндірістерде, мысалы, театрлық қойылымдарда тиімдірек, себебі сахналар жобаланып, цифрлық түрде жазылады, сондықтан адамдық қателердің ықтималдығы төмендейді және бірдей нәтиже алу үшін жарық сигналдары арасында аз уақыт жұмсалады. Олар сонымен қатар жарық сигналдарындағы арналардың көп санын қамтуға мүмкіндік береді, себебі жеке арналық фейдерлерді физикалық түрде жылжытпау арқасында уақыт үнемделеді. Көптеген жады консольдерінде фейдерлер жиынтығы болады. Бұл фейдерлерді бір арнаны (арна – жарық дизайнерінің диммер немесе диммерлер тобына берген сандық атауы) немесе арналар тобын ("субмастер" деп аталады) басқару үшін бағдарламалауға болады. Консольде сценаларды бағдарламалау немесе тікелей басқару үшін аналогтық режимде қолмен басқару пульті сияқты жұмыс істеу мүмкіндігі де қарастырылған болуы мүмкін. Күрделірек консольдерде фейдерлер эффекттерді, тізбектерді (сигналдар тізбегі) және қозғалмалы жарық эффекттерін (егер консоль мұндай жарықтарды басқара алса) басқару үшін қолданылуы мүмкін.

Жылжымалы жарық басқарушылары

Жылжымалы жарық контроллері – жад консольдарынан бір қадам жоғары деңгейдегі құрал. Олар диммерлер арқылы қарапайым шамдарды басқарумен қатар, интеллектуалды жарық приборларын басқаруға қосымша мүмкіндіктер береді. Орташа деңгейдегі контроллерлерде бұл мүмкіндіктер әдетте негізгі алдын ала орнатылған параметрлер мен Cue стек басқару элементтерінен бөлек бөлім ретінде ұсынылады. Бұл бөлімге операторға басқарылатын приборды немесе приборларды таңдауға мүмкіндік беретін түймелер жиынтығы, сондай-ақ джойстик немесе бірнеше дөңгелек немесе айналмалы энкодерлер кіреді. Олардың көмегімен интеллектуалды жарық приборларының бағыты (пан және тилт), фокус, түс, гоболар сияқты атрибуттарын басқаруға болады. Фейдер, слайдердің орнына байланысты өз мәнін көрсететін болса, дөңгелек үздіріссіз өзгеріп, нақты басқару құралының мәні туралы визуалды ақпаратты бермейді. Сондықтан, бұл ақпаратты көрсету үшін LCD немесе LED сияқты дисплейдің болуы қажет. Көбінесе, жоғары деңгейдегі контроллерлерде бір немесе бірнеше сенсорлық экрандар болады, олар жарықтандырудың барлық аспектілерін біріктіретін графикалық интерфейсті ұсынады. Интеллектуалды жарықты басқарудың стандартты әдісі болмағандықтан, мұндай контроллерлердің маңызды функциясы – жүздеген түрлі интеллектуалды жарық приборларын басқарудың әртүрлі тәсілдерін пайдаланушы үшін біртұтас абстрактілі интерфейске біріктіру болып табылады. Жарық контроллерінің бағдарламалық құралына әртүрлі приборлар мен олардың атрибуттары туралы білімді енгізу арқылы, операторға пан немесе тилт сияқты атрибуттардың бір приборда қалай басқарылатынын екінші прибордан жасыруға болады. Бұл операторға қалай қол жеткізілетінін емес, қандай нәтижеге қол жеткізуді қалайтыны туралы ойлауға мүмкіндік береді (мысалы, 30 градус сағат тілі бойынша бұру) және кез келген прибор үшін қалай орындалатынына қарамастан (мысалы, 137 мәнін 23-каналға жіберу). Сонымен қатар, егер жарық приборы басқа өндірушіден келген, басқа басқару тізбектері бар прибормен ауыстырылса, басқару операторына ешқандай өзгеріс байқалмайды. Интеллектуалды жарық приборларын басқару туралы толық ақпарат алу үшін Digital MultipleX (DMX) бөлімін қараңыз.

Дербес компьютерлік басқарушылар

Персональды компьютер (ПК) негізіндегі контроллерлер портативтілігі мен төмен құнының арқасында танымалдылығын арттыруда. Бұл жарықтандыру консолі шешімдері аппараттық консольдегідей мүмкіндіктерге ие бағдарламалық жасақтаманы пайдаланады. Диммерлер, автоматтандырылған құрылғылар және басқа стандартты жарықтандыру құралдары әдетте қазіргі стандартты компьютерлік интерфейстерге ие болмағандықтан, DMX 512 порттары және USB арқылы қосылатын фейдер/субмастер панельдері сияқты нұсқалар кең таралған. Бұл жүйе "қажеттілікке қарай құрастыру" мүмкіндігін береді: соңғы пайдаланушы бастапқыда өзінің бюджетіне және басқа да қажеттіліктеріне сай келетін ПК ұсынады, ал кейін жүйені жақсартуға болады, мысалы, DMX шығыстарындарын көбейту немесе қосымша консоль стиліндегі панельдер қосу арқылы. Көптеген тақта өндірушілері өз консольдерінің ПК бағдарламалық нұсқасын ұсынады. Коммерциялық жарықтандыруды басқару бағдарламалық жасақтамасына көбінесе арнайы және мүмкін қымбат DMX аппараттық интерфейсі қажет. Алайда, ENTTEC және DMXKing DMX USB Pro сияқты арзан (<$150) DMX > USB ПК интерфейстері, ашық API және басқа да өздігінен жасау (DIY) мүмкіндіктерімен, сондай-ақ тегін немесе ашық кодты бағдарламалық жасақтамамен аппараттық комбинациялар қолжетімді. Көптеген консоль өндірушілері өздерінің аппараттық консольдері үшін бағдарламалық симулятор немесе "офлайн редактор" жасайды, оларды көбінесе тегін жүктеуге болады. Симуляторды шоуды алдын ала бағдарламалау үшін пайдалануға болады, содан кейін сигналдар нақты консольге жүктеледі. Сонымен қатар, жарықтандыруды визуализациялау бағдарламалық жасақтамасы сахнада жарықтың қалай көрінетінін симуляциялау және болжау үшін қолжетімді, бұл эффектілерді бағдарламалау және дұрыс емес түс өзгерістері сияқты қателерді анықтау үшін пайдалы болуы мүмкін.

Қашықтан фокус жасау құрылғысы

Көптеген жад консольдарында қосымша қашықтан басқару блогы (RFU) контроллері болады, оны жарық тақтасына жалғап, тақтаның функцияларын басқаруға болады (әдетте, мүмкіндіктері шектеулі болса да). Олар көбінесе қолмен ұстауға ыңғайлы мөлшерде болады. Бұл жарық тақтасын жылжыту қиын жағдайларда тиімді, бірақ тақта орналасқан жерден алшақ басқару қажет болғанда пайдалы. Яғни, егер жарық тақтасы жарықтандыру құралдарынан алыс орналасқан басқару бөлмесінде болса, мысалы, сахна жолында, RFU орнатылып, электрик немесе жарық дизайнері оны шамдарға жақын жерге алып келе алады. Кейбір жаңа және жетілдірілген тақталарда RFU USB немесе тіпті сымсыз байланыс арқылы қосылады. Әртүрлі өндірушілер Android және iPhone сияқты құрылғылар үшін бағдарламалық жасақтама ұсынады, олар құрылғыларды консольдердің қашықтан басқару құралы ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тәуелсіз бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер iPhone-нан Art Net пакеттерін жібере алатын қосымшаларды жасады, осылайша iPhone-ды Art Net-тен DMX түрлендіргішімен немесе Art Net-ке үйлесімді шамдар мен диммерлермен бірге қолданғанда толыққанды консоль ретінде пайдалануға болады. Мысалы, ETC (электрондық театрларды басқару) компаниясының iRFR (Apple құрылғылары үшін) немесе aRFR (Android құрылғылары үшін) қосымшаларын қарастыруға болады. Визуализаторлар, жарықтандыруды басқару консольдары және медиа серверлер арасында алдын ала өндіріс кезінде маңызды емес ақпаратты тасымалдау үшін қолданылатын желілік протокол – Controller Interface Transport Protocol, немесе CITP. Протокол SDMX, медиа және миниатюраларды қарау, сондай-ақ әртүрлі құрылғылар арасында медиа ағынын қамтамасыз ету сияқты бірнеше мақсаттарда қолданылады.