Кіріспе

Берілген үлгідегі барлық бөлшектердің ішінде белгілі бір жолмен ыдырайтындардың үлесі. Бөлшектер физикасы және ядролық физикада, ыдыраудың тармақталу үлесі (немесе тармақталу қатынасы) – жекелеген ыдырау режимі арқылы ыдырайтын бөлшектердің үлесі немесе ыдырайтын барлық бөлшектердің жалпы санына қатысты өлшем. Бұл атомдардың радиоактивті ыдырауына да, элементар бөлшектердің ыдырауына да қатысты. Ол бөлшектік ыдырау тұрақтысының толық ыдырау тұрақтысына қатынасына тең. Кейде ішінара жартылай ыдырау мерзімі беріледі, бірақ бұл термин шатастырады; бәсекелес режимдердің болуына байланысты, ішінара жартылай ыдырау мерзімінен кейін бөлшектердің жартысы белгілі бір ыдырау режимі арқылы ыдырайды деген тұжырым дұрыс емес. Ішінара жартылай ыдырау мерзімі – бөлшектік ыдырау тұрақтысы λ-ны көрсетудің тағы бір тәсілі ғана, олар мына қатынас арқылы байланысты:

Мысалы, Cs ыдырауында 98,1% ε (электрон тұтқындау) немесе β (позитрон) ыдырауы, ал 1,9% β (электрон) ыдырауы болып табылады. Cs-тің (6,479 күн) тармақталу үлесі мен жартылай ыдырау мерзімінен бөлшектік ыдырау тұрақтыларын есептеуге болады: 0,10 күн (ε + β+) және 0,0020 күн (β). Ішінара жартылай ыдырау мерзімі 6,60 күн (ε + β) және 341 күн (β) құрайды. Мұнда ішінара жартылай ыдырау мерзімі терминінің мәселесі анық көрінеді: (341+6,60) күннен кейін барлық ядролар ыдырайды, бастапқыда ойлағандай, жартысы ғана емес. Маңызды тармақталуға ие изотоптарға мыс-64, мырыш-74, родий-102, индий-112, йод-126 және гольмий-164 жатады.

Атомдық күйлердің тармақталған бөлшектері

Атомдық, молекулалық және оптикалық физика саласында тармақталу фракциясы – қозған күйден белгілі бір төменгі энергиялық күйге ыдырау ықтималдығын көрсетеді. Атомдық жүйеде қозған күйге көшуді жасасақ, ол негізгі күйге немесе ұзақ өмір сүретін күйге ыдырауы мүмкін. Егер күйге ыдырау ықтималдығы (тармақталу фракциясы) p болса, онда екінші күйге ыдырау ықтималдығы 1-p болады. Ал басқа ыдырау мүмкіндіктері де сәйкес бөлінеді, олардың ықтималдықтарының қосындысы 1-ге тең. Кейде тармақталу фракциясының орнына тармақталу қатынасы қолданылады. Бұл жағдайда тармақталу қатынасы – екі күй арасындағы тармақталу фракцияларының қатынасы. Мысалы, егер күйге тармақталу фракциясы p болса, онда күйге және күйге ауысу жылдамдықтарын салыстыратын тармақталу қатынасы \frac{p}{1-p} болады.