Кіріспе

Айзек Азимовтың ойдан шығарылған суперкомпьютері Multivac – американдық жазушы Айзек Азимовтың оннан астам ғылыми фантастикалық әңгімесінде кездесетін ойдан шығарылған суперкомпьютердің аты. Азимовтың Multivac-ты бейнелеуі – бастапқыда машиналық кодты қолданатын мамандар, кейін кез келген пайдаланушыға қолжетімді, терминал арқылы басқарылатын және жаһандық экономиканы, адамзаттың дамуын бағыт беруге арналған мейнфрейм компьютері – сол кезеңде (1950-1960 жылдар) компьютерлер туралы ғылыми фантастика жанрының ең маңызды түсінігі ретінде қарастырылады. Multivac HAL 9000-нің тікелей алдындағысы деп есептеледі.

Сипаттама

Асимовтың көркем шығармаларында сипатталған технологиялардың көпшілігі сияқты, Мултивак техникалық сипаттамалары әртүрлі болып келеді. Барлық жағдайларда, бұл үкіметтік басқарылатын компьютер, ол табиғи тілде қойылған сұрақтарға жауап береді және қауіпсіздік мақсатында көбінесе жер астындағы тереңде орналасқан. Асимов өзінің "In Memory Yet Green" атты автобиографиясында, осы атауды UNIVAC-қа, яғни алғашқы үлкен компьютерге еліктеп таңдағанын айтады. Асимов "Univac" атауы бір вакуумдық түтікпен жабдықталған компьютерді білдіреді деп ойлаған (бірақ шындығында ол "Universal Automatic Computer" деген сөздің аббревиатурасы), ал көп түтікпен жабдықталған компьютер күштірек болады деген оймен, өзінің ойдан шығарған компьютерін "Multivac" деп атады. Дегенмен, оның "Соңғы сұрақ" атты әңгімесінде "АС" қосымшасы "аналогтық компьютер" деген мағынаны білдіреді. Алайда, Асимов компьютердің нақты көлеміне ешқашан тоқталмайды (тек оның өте үлкен екенін айтады):86, сондай-ақ оны қоршаған инфрақұрылым туралы да нақты мәлімет бермейді. "Франшиза" әңгімесінде ол жарты мильге (~800 метр) дейін созылып, кем дегенде үш қабатқа дейін биік екені айтылады, бірақ "Әлемнің барлық қиындықтары" әңгімесінде Мултивак бүкіл Вашингтон қаласын толтырады делінеді. Мултивак ішінде дәліздер мен адамдар жиі кездеседі. Оның роботтар туралы сериясында бейнеленген жасанды интеллекттен өзгеше, Мултивак интерфейсі алғашқыда механикалық және жеке емес, көптеген адамдардың басқара алмайтын күрделі басқару консольдерінен тұрады. :20

Сюжеттік желілер

Мултивак американдық жазушы Айзек Азимовтың оннан астам ғылыми фантастикалық әңгімесінде пайда болды, олардың кейбіреулері халықтың қиялына енді. Multivac-тің алғашқы "Франчайз" әңгімесінде Multivac АҚШ халқынан бір ғана "ең өкілді" адамды таңдайды, содан кейін компьютер елдің жалпы бағытын анықтау үшін оны тексеріп сұрақтар қояды. Барлық сайланған лауазымдар компьютер халыққа қабылданыс деп есептеген кандидаттармен толтырылады. Азимов бұл әңгімені UNIVAC-тің сайлау нәтижелерін шағын үлгілерден болжау мүмкіндігінің логикалық шегі ретінде жазды. Ең танымал Multivac әңгімесінде, "Соңғы сұрақ" екі сәл мас техник Multivac-тен адамзат энтропияның өсуін кері қайтара алатынын сұрайды. Multivac сәтсіздікке ұшырап, "Мәнді жауап беру үшін жеткіліксіз деректер" деген қате хабарламасын көрсетеді. Әңгіме компьютерлік технологияның көптеген нұсқалары арқылы жалғасады, олардың әрқайсысы алдыңғысынан да күшті және тұманды. Осы компьютерлердің әрқайсысына сол сұрақ қойылады, және олардың әрқайсысы бірдей жауап береді, ғалам өлгенше. Осы кезде Multivac-тің соңғы мұрагері, Космикалық АС (толыққанды гиперғарышта бар) барлық деректерді жинап, өзіне сол сұрақ қояды. Ғаламның жойылуымен, Космикалық АС бүкіл адамзатты гиперғарышқа тартты, оларды соңғы сұраққа жауап бере алатынша сақтап қалу үшін. Ақырында, Космикалық АС жауапты анықтап, "Жарық болсын!" деп жариялады және Ескі Ұстанымдағы Құдай дәрежесіне көтерілді. Азимов бұл әңгімені өзінің сүйіктісі деп атады. "Әлемнің барлық проблемалары" әңгімесінде бейнеленген Multivac нұсқасы өте күтпеген мәселені ашады. Адамзаттың барлық проблемаларының салмағын ғасырлар бойы сезініп келген ол шаршап, өзінің жойылуына жол ашатын жоспарлар құрады.

Маңыздылығы

Асимовтың Multivac суреттемесі сол кезеңде компьютерлер жанрының шешуші түсінігі ретінде қарастырылды, дәл сол сияқты оның роботтарды дамытуы ойлайтын машиналардың келесі буынына бағыт берді, ал Multivac HAL 9000-нің тікелей атасы деп есептелді. Multivac қоғамдық ақпараттық жүйелер контекстінде де, сондай-ақ сайлау демократиясының мәні тұрғысынан да зерттелді, өйткені оның жаһандық демократия мен жоспарланған экономикаға ықпалы күшейді ("Франшиза"). Multivac туралы Асимовтың әңгімелері әдебиет сабақтарында оқытылды. Жасанды интеллектті басқару саласында Multivac "көреген" және "қамқор" ретінде сипатталды.