Кіріспе

Қарулы күштердің жер немесе су арқылы өтуге тиіс маңызды бағыты әскери стратегияда тұйықталған нүкте (немесе тұйықталған нүкте), кейде тар жол деп те аталады. Бұл – құлақша аңғар, шатқал немесе көпір сияқты жердегі географиялық ерекшелік, немесе мақсатына жету үшін қарулы күштердің өтуге мәжбүр болатын, мысалы, бұғаз сияқты маңызды су жолы. Бұл тұйықталған нүкте майданды едәуір тарылтады, соның салдарынан қарсыластың күшін толық пайдалануына кедеріл келтіріп, жауынгерлік тиімділігін төмендетеді. Тұйықталған нүкте сан жағынан кем қорғаныс күштеріне жер бедерін күшті күшейту құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді, өйткені шабуылшы тұйықталған нүктені басып алмағанша алға жылжуға тырыса алмайды.

Маңыздылық

Шектеу нүктелері бүгінгі таңда әлемдік экономикада және тауарлар, әсіресе мұнай тасымалында маңызды мәселе болып қалады: әлемдегі мұнайдың 20% Ормуз бұғазы арқылы тасымалданады. 2018 жылы бұғаз арқылы күніне 20,7 миллион баррель тасымалданды. Бұл тосқауыл 1980 жылдан бері үнемі жағдайдың шиеленісуіне ұшырап келеді. Оған 1988 жылы американдық жер-әуе зымыранымен Иранның 655-ші рейсін құлату, 2007 жылы ядролық USS Newport News суасты қайығы мен Mogamigawa мұнай танкерінің соқтығысуы, 2008 және 2011–2012 жылдары АҚШ-Иран теңіз күштері арасындағы дау, 2015 жылы MV Maersk Tigris кемесін ұстау, сондай-ақ 2018 және 2019 жылдары Иран Ислам Республикасының бұғазды жабу туралы жасаған қауіп-қорқытулары кіреді. Соңғы кезде, 2020 жылдың сәуір айында Иран әскерінің мәлімдемелері елдің аумақтық тұтастығын қорғауға дайын екенін көрсетті. Суэц каналы мен Сумед құбыр желісі күніне тасымалдайды, ал 2011 жылы канал әлемдік сауданың 7,5%-ын құрады. 1967 жылы Алты күндік соғыстан кейін канал сегіз жылға жабылды. Көптеген жағдайларда балама жолдар жоқ немесе тиімсіз. Мысалы, Суэц/Сумед бағытына балама ретінде Ізгі Үміт мүйісін айналып өтуге қосымша 6000 миль (9656 км) қажет болды. Сонымен қатар, Корольдік теңіз күштері Атлантикадағы шектеу нүктелерін стратегиялық тұрғыдан маңызды деп санайды.

Ормуз бұғазына қауіп төндіреді

Персия шығанағы мен Араб теңізін байланыстыратын Ормуз бұғазы – әлемдегі ең маңызды стратегиялық теңіз жолдарының бірі. Иран Ислам Республикасы Ормуз бұғазындағы қауіпсіздікке ең үлкен қатер төндіретін елдердің бірі болып табылады және күн сайынғы мұнай мен табиғи газдың көп көлемі осы тар жер арқылы өтетіндіктен, әлемдік энергетикалық қауіпсіздіктің маңызды факторы болып қала береді. Иран Ислам Республикасының егемендігі оның құрлық аумағынан, ішкі суларынан және Парсы шығанағындағы аралдарынан асып, Ормуз бұғазы мен Оман теңізіне дейін жетеді. Иран елге қабылданған санкцияларға байланысты Ормуз бұғазын жабу туралы бірнеше рет қорқытты, осы егемендігін пайдаланып. Бұл жаһандық мұнай нарығына қауіптің күшті деңгейін келтіреді, Ормуз бұғазы осы мәселедегі кілтті орын. Иранның әскери қабілеттері елдің кіруге тыйым салу/аймақты қорғау мүмкіндіктерінде көрінеді, оның ішінде машиналық құралдармен жабдықталған шағын шабуылдық кемелер, көптүрлі ракеталық жүйелер, кемеге қарсы зымырандар мен торпедалар бар. Теңіз миналары да Ормуз бұғазының қауіпсіздігіне қатер төндіру үшін стратегиялық құрал ретінде қолданылған. Сонымен қатар, Иран Ислам Республикасының Әскери-теңіз күштері жүргізген көптеген теңіздік оқу-жаттығулары мен конвенцияға қайшы әдістері олардың қабілетін көрсетіп, осы стратегиялық маңызға ие жолда әрекет етуге дайын екенін білдіреді. Ормуз бұғазы сияқты теңіз жолдарының стратегиялық маңызы, оларға төнген қауіптер мұнай бағасының күрт өсуіне әкеледі дегенді білдіреді. Соңғы он жылда Ормуз бұғазында немесе оның жанында мұнай нысандарына және танкерлерге жасалған бірнеше шабуылдар мұнай өнеркәсібіне елеулі әсер етті. Қауіпсіздік саласындағы зерттеулер тұрғысынан, Иран халықаралық мұнай экономикасындағы маңызды ойыншы болып табылады.