Кіріспе
Швециядағы кем дегенде 200 тұрғыны бар аймақтар. Швециядағы қалалық аумақ немесе tätort кем дегенде 200 тұрғыны бар және қала, қалашық немесе ірі ауыл болуы мүмкін. Осы статистикалық анықтама басқа скандинавиялық елдердегі қалалық аумақтар үшін де қолданылады. 2018 жылы Швецияда шамамен екі мың қалалық аумақ болды, онда Швеция халқының 87% тұрды. "Қалалық аумақ" – швед тіліндегі "tätort" терминінің жиі қолданылатын ағылшын тіліне аудармасы. Дегенмен, Швеция Статистика агенттігі ресми түрде "елді мекен" (ort) терминін пайдаланады. Оны АҚШ-тағы "халық санағымен белгіленген аудандармен" салыстыруға болады.
An urban area or tätort in Sweden has a minimum of 200 inhabitants and may be a city, town or larger village. The same statistical definition is also used for urban areas in the other Nordic countries. In 2018, there were nearly two thousand urban areas in Sweden, which were inhabited by 87% of the Swedish population. Urban area is a common English translation of the Swedish term tätort. The official term in English used by Statistics Sweden is, however, "locality" (ort). It could be compared with "census designated places" in the United States.
Тарих
ХХ ғасырдың басына дейін тек қалалар ғана қалалық аймақтар деп есептелді. Қалалық құрылыс және муниципалдық бірлік әдетте бір-бірімен сәйкес келетін. Бірақ, қалалық даму мен индустрияландыру ресми қала мәртебесіне ие болмаған көптеген жаңа елді мекендерді құрды. Жаңа қала шеткерлері қала шекарасының сыртында өсті, олар факті бойынша қалалық, бірақ заң бойынша ауылдық еді. Бұл статистикалық қиындық тудырды. 1910 жылғы халық санағы "ауылдық жердегі тығыз орналасқан елді мекендер" деген ұғымды енгізді. "Татторт" термині (әдеби мағынасында "тығыз жер") 1930 жылы пайда болды. Муниципалдық бірігулердің нәтижесінде көбірек ауылдық аумақтар қалалық муниципалитеттердің құрамына енді, бұл осы мәселенің екінші жағы болды. Әкімшілік шекаралар шын мәнінде ауылдық және қалалық халқының санын анықтауға қолайлы емес еді. 1950 жылдан бастап қала шегінде де ауылдық және қалалық аймақтарды бөліп қарау қажет болды, мысалы, 1948 жылы "қала" деп жарияланған Кирунаның үлкен шөлді аймағы сияқты. 1965 жылдан бастап муниципалдық және округтік шекараларға қарамастан, тек "әкімшілік емес елді мекендер" санауға алынады. 1971 жылы "қала" муниципалитет түрі ретінде таратылды.
Терминология
Қалалық аумақтар "таторт" түсінігінде округтер мен муниципалитеттерге бөлінуге қарамастан дербес анықталады және тек халық тығыздығы бойынша белгіленеді. Іс жүзінде, Швецияда көбінесе сілтемелер қалаларға емес, муниципалитеттерге жасалады, бұл халықаралық салыстыруды қиындатады. Көптеген муниципалитеттерде көптеген елді мекендер бар (мысалы, Кристианстад муниципалитетінде 26-ға дейін), бірақ кейбір елді мекендер бірнеше муниципалитеттерге қарасты. Стокгольм қалалық аймағы 11 муниципалитет аумағында орналасқан. Әртүрлі қалалардың халқын салыстырғанда, қалалық аумақтың (tätort) халқы муниципалитет халқынан гөрі артықшылыққа ие. Мысалы, Стокгольмнің халқы шамамен 1,6 миллионға бағалануы керек, ал муниципалитеттерінікі шамамен 990 000, ал Лундтің халқы шамамен 94 000, ал емес 130 000.
Статистикалық мақсаттарда қолданылатын терминдер
Тätort – статистикада қолданылатын маңызды түсінік. Бұл анықтама Солтүстік елдерінде келісім бойынша қабылданған: Қалалық аймақ – өзендер, саябақтар, жолдар сияқтыларды ескермегенде, үйлер арасы 200 метрден аспайтын тығыз салынған аумаққа ие кем дегенде 200 тұрғыны бар кез келген ауыл, қала немесе кент. Бұл анықтама аудандық, қалалық немесе облыстық шекараларға қарамастан қолданылады. Centralort көбінесе муниципалитет орталығы немесе аймақтың қызмет, сауда және әкімшілік орталығы ретінде қолданылады.
Халықтық және дәстүрлі терминдер
Storstad - бұл термин әдетте Швецияның үш ірі қаласына: Стокгольм, Гетеборг және Мальмёге арналған. Швеция Статистикасы осы үш қала мен олардың жақын аймақтарына және муниципалитеттеріне қатысты «метрополитен аймағы» (storstadsområde) терминін қолданады. [[Шаһар (Швеция)]] – Швеция Статистикасы қолданбайтын термин, бірақ ол шамамен 10 000-нан астам халқы бар қалалық аймақтарға сәйкес келеді. Сондай-ақ «орташа ірі қала» деген категория да бар. «Көпинг» термині 1971 жылы үкіметтік және статистикалық контексте ресми қолданыстан шығарылды, қазір тек қарапайым адамдар оны сирек қолданады, бірақ ол бірнеше қалалардың атының құрамында сақталған. Бұл термин қала мәртебесінен төмен, аралық құқықтық мәртебесі бар елді мекенді білдірген. «Municipalsamhälle» термині 1875 және 1971 жылдар аралығында қолданылды, бірақ қазір тек тарихи контексте ғана қолданылады. 1863 жылы Швеция 2500 муниципалитетке бөлінді, оның 89-ы қала, 8-і – нарық қалалары («köpingar»), ал қалғаны – ауылдық муниципалитеттер («landskommuner»). «Municipalsamhälle» – бір немесе бірнеше ауылдық муниципалитеттің әкімшілік орталығы, қалалармен ортақ ерекше ережелер мен жеңілдіктерге ие болған. 1971 жылы муниципалитеттердің түрлері жойылып, барлық муниципалитеттер үшін бірыңғай стандарт енгізілгеннен кейін бұл термин қолданыстан шықты. «Samhälle» ([[Community#Location]]) – қала мен ауылдың арасындағы өлшемдегі қалалық аймақтарды білдіретін жиі қолданылатын ұғым. «Samhälle» термині швед тілінде «қоғам», «қауымдастық» немесе «мемлекет» мағынасында да қолданылады. («Gemeinschaft» және «Gesellschaft» ұғымдарымен салыстырыңыз.) «Samhälle» міндетті түрде қазіргі «tätort» немесе тіпті «småort» ұғымдарының критерийлеріне сай келуі керек емес. «By» (ауыл және [[Hamlet (орталық)]]) – дәстүрлі термин, бірақ күнделікті тілде ірі қала немесе қалалық ауданды білдіруі мүмкін. Егер статистикалық контексте қолданылса, «by» өлшемі «småort» өлшемінен кіші деп есептелуі керек. (Назар аударыңыз! Бұл сөзді дания және норвегия тілдеріндегі «қала» мағынасын білдіретін сол сөзбен шатастырмаңыз, ал «ауыл» – «landsby» деп аталады.)
Маусымдық аймақтар мен қала маңы
Статистикалық тұрғыдан алғанда, Fritidshusområde – 50-ден кем тұрақты тұрғыны бар, бірақ кемінде 50 үйі бар (әдетте демалыс немесе жазғы үйлер) бір-бірінен 150 метрден аспайтын қашықтықта орналасқан аймақ. Швециядағы "екінші үйлердің" шамамен үштен бірі осындай аймақтарда орналасқан. Бұл термин күнделікті қолданыста да жиі қолданылады, бірақ оның анықтамасы шамалы дәлдікпен беріледі. Förstad және förort – жиі қолданылатын, бірақ сәл жағымсыз коннотациясы бар терминдер.
Статистика
2015 жылға дейін Statistics Sweden елді мекендердің шекараларын әр бес жыл сайын белгілеп келді, содан бері үш жылдық жаңарту мерзімін сынақтан өткізіп жатыр.