Кіріспе

Оңтүстік бустер – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарының оңтүстік аймақтарында кенеттен оңтүстік желдің бағытын өзгерткенінің халық арасындағы атауы. Ол көбінесе ыстық күндері оңтүстік-шығыстан соғып, салқын, көбінесе қатаң ауа райы мен температураның күрт төмендеуін әкеледі, бұрынғы ыстық ауа райын тоқтатып, жеңілдетеді. Ыстық және салқын ауа массаларының шекарасын белгілейтін оңтүстік бустер кейде жағалауға перпендикуляр қалыптасқан бұлт ретінде көрінеді, ол оңтүстіктен пайда болып, желдің өзгеруімен бірге жүреді, бірақ кейде оңтүстік желдің келуін көрсететін ешқандай белгі байқалмайды. Оңтүстік бустерлер Тасман теңізіндегі төмен қысым аймағының артында пайда болады, одан кейін Батыс және Оңтүстік Австралияның оңтүстігінде антициклонның жылдам қозғалысы (Ұлы Австралия шығанағы маңында) жүреді. Олардың пайда болуына себеп – жағалау бойында орналасқан таулар тізбегімен әрекеттесетін беткей суық фронт және материк пен мұхит үстіндегі үйкеліс айырмашылығы салдарынан ағынның бұзылуы. Оңтүстік-шығыс Австралия жағалауында оңтүстік бустерлер жыл сайын шамамен 32 рет болады, олардың күші әртүрлі, көбінесе көктем және жаз айларында. Оңтүстік бустерлер көбінесе Жаңа Оңтүстік Уэльс және Викториямен байланысты болғанымен, Тасманияның шығыс жағалауында, Жаңа Зеландияда, сондай-ақ Аргентина мен Чилиде де кездеседі.

Өңірлер

Жаңа Оңтүстік Уэльсте оңтүстік бустерлер әдетте Оңтүстік жағалаудағы Ноура мен Ньюкасл арасында ең жоғары қарқындылығына жетеді. Оңтүстік бустерлер сирек Солтүстік жағалаудан немесе Порт-Маккуариден өтеді. Олар көбінесе штаттың солтүстік жағалауында тропикалық циклонның болуымен күшейеді. Бұл аймақта температураның өзгеруі одан да аз байқалады. Оңтүстік бустерлер жақын жағалаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар Жаңа Оңтүстік Уэльстің ішкі аймақтарына да әсер етеді, атап айтқанда штаттың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі аймақтарға, мысалы, Үлкен Батыс Сидней аймағы, Баттерсттан шығысқа қарай созылған Орталық Таулы аймақтың шығыс бөлігі, Хантер аймағының төменгі бөлігі, Оңтүстік-Батыс еңістердегі Альбери, кейде Монаро (Жаңа Оңтүстік Уэльс) аймағындағы Кума, АКТ-дегі Канберра, Оңтүстік Таулы аймақтағы Гулберн және Сноу Таулары. Соңғы аймақтар оңтүстікке жақын орналасқандықтан ең күрт салқындауды бастан кешіреді. Сиднейге жылына орташа есеппен бес оңтүстік бустер келеді, көбінесе көктемнің соңы мен жаздың басында. Күшті бустерлер әдетте қалаға ыстық күннің түстен кейін немесе кешкісін жетеді, бірақ кейде бірнеше күн ыстық ауадан кейін де пайда болуы мүмкін. Бұл Сидней аймағындағы, әсіресе яхтшылар үшін маңызды ауа райы құбылысы. Оңтүстік бустерлер көктемде пайда болады, Мельбурнның солтүстігіндегі құрлық жылына бастағанда. Алайда, Викторияға батыстан салқын жел әкелетін Оңтүстік мұхиты құрлықтағыдай жылдам жылынбайды. Сондықтан солтүстіктен келетін ыстық және мұхиттан келетін суық ауа арасындағы температура айырмашылығы өте үлкен болады, бұл найзағайдың пайда болуына қолайлы жағдай жасайды. Оңтүстік Австралияда Гамбиер тауы оңтүстік-шығысқа орналасқандықтан штаттың оңтүстік бустерлерінен ең көп зардап шегеді. Кейде бустер Аделаида мен Уайаллаға да жетеді. Батыс Австралияда Бастер жылы айларда Оңтүстік мұхитына жақын орналасқандықтан Евклаға да жетеді, онда температура күрт төмендеуі мүмкін. Жаңа Зеландияның Веллингтонындағы бұл дауылдар әдетте қысқа болады және желдің жылдамдығы жиі 120–160 км/сағ аралығында болады, бірақ одан да жоғары жылдамдықтар да белгілі. Оңтүстік Америкада бұл оңтүстік майлар Чили мен Аргентинаның оңтүстік жағалауына жиі еніп, содан кейін Анд тауларының екі жағында да солтүстікке қарай жылжиды.

Жазбалар

Ең күшті тіркелген Оңтүстік Бустер 2010 жылғы 12 наурызда сағат 16:30-да Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласында тіркелді, сонда максималды желдің күші өлшенді. Генри Амброз Ханттың "Оңтүстік Бустерлер туралы эссесінде" Данденонг дауілі бустерлер тізіміне енгізілді және ол: "Жел жергілікті жерде сағатына бір жүз елу үш миль (246 км/сағ) жылдамдыққа жетті, он минут бойы сағатына жүз он екі миль және тоғыз сағат бойы сағатына елу жеті миль жылдамдықта соқты" деп жазды. "Данденонг" желкенді кемесі дауыл кезінде Джервис шығанағында құлап, қырық адамның өмірін алды, сол себепті дауыл осылай аталды. Бұл жылдамдық енді ресми түрде мойындалмайды, бірақ 2015 жылғы желтоқсандағы "Курнелл торнадосы" осы аймақта одан да күшті желдің болуы мүмкін екенін көрсетті, ал торнадодан бір күн бұрын ертеңгі күні оңтүстік бустер болуы мүмкіндігі айтылды.

Оқиғалар

2016 жылдың 21 қарашасында сағат 18:00 шамасында Мельбурн қаласында күшті оңтүстік жел соғып, нәтижесінде 10 адам, астмамен ауырғандар, тыныс жетіспеуден көз жұмды. Қала бойынша мыңдаған адамдар дауылдың салдарынан аллергиялық реакциялар мен астмаға ұқсас белгілерді бастан кешірді. Бұл себебі, 60 км/сағ жылдамдықпен соққан күшті оңтүстік жел, шалғын шөбінің тозаңын ылғалды ауаға таратып, оны өте ұсақ бөлшектерге жіктеді. Бұл бөлшектер адам өкпесіне енуге жеткілікті кішкентай болды, олар дауыл жасушаларын құрайтын жылы ауа ағынымен жоғары көтеріліп, содан кейін дауылдың салқындату ағынымен жерге қайта түсіп, дауылдың таралу аймағында тарады. Қаладағы ауруханалар мен медициналық орталықтар бес сағаттың ішінде 8500 шұғыл шақыруды қабылдап, 1400 адамды ауруханаға жатқызуға қиындықтармен қарсы келді.