Кіріспе
Биіктік – белгілі бір нүктеге қатысты вертикальді немесе "жоғары" бағыттағы қашықтық өлшемі. Нақты анықтамасы мен эталондық нүктесі контекстке қарай өзгереді (мысалы, авиация, геометрия, географиялық зерттеу, спорт немесе атмосфералық қысым). Биіктік термині көбінесе теңіз деңгейінен жердің биіктігін білдірсе де, географияда осы мақсатта көтеріңкілік термині жиі қолданылады. Вертикальді қашықтықтың "төмен" бағыттағы өлшемдері әдетте тереңдік деп аталады.
Altitude is a distance measurement, usually in the vertical or "up" direction, between a reference datum and a point or object. The exact definition and reference datum varies according to the context (e. g., aviation, geometry, geographical survey, sport, or atmospheric pressure). Although the term altitude is commonly used to mean the height above sea level of a location, in geography the term elevation is often preferred for this usage. Vertical distance measurements in the "down" direction are commonly referred to as depth.
Биіктік және төмен қысым
Жер бетіндегі (немесе атмосферадағы) орташа теңіз деңгейінен едәуір биік орналасқан аймақтар жоғары биіктік деп аталады. Жоғары биіктік кейде теңіз деңгейінен 8000 фут (2438 метр) биіктіктен басталады деп есептеледі.
Температуралық профиль
Атмосфераның температуралық профилі сәулелену мен конвекция арасындағы өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Күн сәулесі көру спектрінде жерге тиіп, оны қыздырады. Жер одан кейін беткі қабаттағы ауаны қыздырады. Егер сәулелену ғана жылуды жерден ғарышқа жеткізу жолы болса, атмосферадағы газдардың парниктік әсері жердің температурасын шамамен тұрақты ұстап тұрар еді, ал температура биіктікпен бірге экспоненциалды түрде төмендеуі мүмкін. Алайда, ауа қызғанда, оның тығыздығы төмендейді. Сондықтан, қызып кеткен ауа көтеріліп, жылуды жоғары қарай тасымалдайды. Бұл конвекция процесі. Конвекция белгілі бір биіктіктегі ауаның тығыздығы қоршаған ортамен теңелгенде тепе-теңдікке жетеді. Ауа нашар жылу өткізгіш болғандықтан, ауаның бір бөлігі жылу алмаспай көтеріліп, түседі. Бұл адиабатикалық процесс деп аталады, оның ерекше қысым-температура қисығы бар. Қысым төмендеген сайын температура да төмендейді. Температураның биіктікпен төмендеу деңгейі адиабатикалық градиент деп аталады, ол шамамен километрлік биіктікке 9,8 °C (немесе 1000 футқа) құрайды. Орташа есеп бойынша, Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ICAO) халықаралық стандартты атмосфераны (ISA) анықтайды, онда температура градиенті километрлік биіктікке 6,49 °C (1000 футқа 3,56 °F) тең. Нақты градиент биіктікке және орналасқан жерге байланысты өзгеруі мүмкін. Соңында, Жер атмосферасындағы тропосферада (шамамен биіктікке дейін) ғана маңызды конвекция жүреді; стратосферада тік конвекция өте аз.
Адамдар
Медицина жоғары биіктікте адамдарға әсер ететінін мойындайды, ал екі жылдан астам уақыт бойы экстремалды биіктікте өмір сүрген адамдар туралы тіркелген дерек жоқ. Биіктік өскен сайын атмосфералық қысым төмендейді, бұл оттегінің жартылай қысымын төмендету арқылы адамдарға әсер етеді. 8000 футтан (2438 м) жоғары биіктікте оттегінің жетіспеуі биіктікке байланысты ауру, биіктіктегі өкпе ісігі және биіктіктегі ми ісігі сияқты қауіпті ауруларды тудыруы мүмкін. Биіктік неғұрлым жоғары болса, салдары да соғұрлым ауыр болады. Биіктікке бейімделуге күндер немесе апталар қажет болуы мүмкін. Дегенмен, ("өлім аймағында") биіктікке бейімделу мүмкін емес. Жоғары биіктікте тұрақты түрде тұратын адамдардың арасындағы жалпы өлім-жітім көрсеткіші айтарлықтай төмен. Сонымен қатар, АҚШ-та биіктік пен семіздіктің азаюы арасында доза-жауап байланысы бар. Сонымен қатар, жақындағы гипотеза жоғары биіктік ертропоэтиннің әсері арқылы Альцгеймер ауруына қарсы қорғаныс бере алады, ал ертропоэтин бүйректердің гипоксияға жауап ретінде бөлінетін гормоны. Алайда, биіктікте тұратын адамдардың арасындағы өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіші статистикалық тұрғыдан жоғары. Өзіне-өзі қол жұмсау қаупінің себебі әзірге белгісіз. Түздік жарыстарда (5000 метр немесе одан да көп) басым әсер оттегінің азаюы болып табылады, бұл әдетте спортшының жоғары биіктіктегі өнімділігін төмендетеді. Спорт ұйымдары биіктіктің өнімділікке әсерін мойындайды: мысалы, Халықаралық жеңіл атлетика федерациясы (IAAF) биіктікте қол жеткізілген рекордтық көрсеткіштерді "А" әрпімен белгілейді. Спортшылар өз өнімділігін арттыру үшін биіктікке бейімделуден пайдалана алады. Денеге биіктікке бейімделуге көмектесетін өзгерістер теңіз деңгейінде де өнімділікті арттырады. Бұл өзгерістер биіктіктегі жаттығудың негізі болып табылады, ол көптеген төзімділік спорт түрлеріндегі (жеңіл атлетика, ұзақ қашықтыққа жүгіру, триатлон, велосипед және жүзу) спортшылардың жаттығу бағдарламасының маңызды бөлігін құрайды.
Басқа организмдер
Оттегінің жеткіліксіздігі және төмен температура биік тауларда өмір сүруді қиындатады. Осыған қарамастан, көптеген түрлер биік тау жағдайларына сәтті бейімделген. Жануарлар ағзаға оттегі сіңіруді және тіндерге жеткізілуін күшейту үшін физиологиялық бейімделулерді дамытты, осылайша метаболизмді қолдауға мүмкіндік алады. Жануарлардың биік тауға бейімделу стратегиялары олардың морфологиялық ерекшеліктері мен филогенетикалық тарихына байланысты. Мысалы, кішкентай сүтқоректілердің дене жылуын сақтау қиын, себебі олардың көлемі мен бетінің арақатынасы төмен. Оттегі метаболизмдік жылу өндірісінің көзі болғандықтан, биік таулардағы гипобарикалық гипоксия мәселелі. Сонымен қатар, биік тауларда дене мөлшерінің кіші болуы және түрлердің аздығы байқалады, бұл оттегінің жартылай қысымының төмендеуіне байланысты болуы мүмкін. Бұл факторлар биік таулы мекендердегі өнімділікті төмендетіп, тұтыну, өсу және қызмет үшін қолданылатын энергия мөлшерін азайтады. Дегенмен, құстар сияқты кейбір түрлер биік тауларда жақсы өмір сүреді. Құстардың биік тауларда ұшуға қолайлы физиологиялық ерекшеліктері бар.