Кіріспе
Инвестицияларды басқарудың құқықтық құрылымы. Қаржылық қор – бұл құрылтайшылар мен демеушілердің өсиетіне сәйкес, белгілі бір мақсатта қаржы, жылжымайтын мүлік немесе басқа да инвестицияларды басқаруға және көп жағдайда шексіз мерзімге сақтауға арналған құқықтық құрылым. Қорлар көбінесе инфляцияға түзетілген негізгі немесе "корпус" құны сақталатындай етіп құрылады, ал қордың бір бөлігі жыл сайын жұмсалуы мүмкін (немесе кейбір жағдайларда, сақтықпен жұмсау саясатын қолдану арқылы жұмсалуға тиіс). Қорлар көбінесе коммерциялық емес ұйым, қайырымдылық қоры немесе жеке қор ретінде басқарылады, олар жақсы мақсатқа қызмет етеді, бірақ мемлекеттік қайырымдылық ұйымы ретінде танылмайды. Кейбір елдерде қорландырылған қорлар ұйымдар мен қордың мақсатына тәуелсіз сенім ретінде құрылуы жиі кездеседі. Қорларды басқаратын мекемелерге академиялық мекемелер (мысалы, колледждер, университеттер, жеке мектептер); мәдени орталықтар (мысалы, мұражайлар, кітапханалар, театрлар); қызмет көрсететін ұйымдар (мысалы, ауруханалар, зейнеткерлер үйлері, Қызыл Крест); және діни ұйымдар (мысалы, шіркеулер, синагогалар, мешіттер) жатады. Жеке қорлар әлемдегі ең бай ұйымдардың қатарында, әсіресе жеке жоғары білім беру қорлары. Гарвард университетінің қоры (2021 жылғы мәлімет бойынша 53,2 миллиард доллар) әлемдегі ең ірі академиялық қор болып табылады. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, Билл мен Мелинда Гейтс қоры 67,3 миллиард доллармен екінші бай жеке қор болып табылады.
A financial endowment is a legal structure for managing, and in many cases indefinitely perpetuating, a pool of financial, real estate, or other investments for a specific purpose according to the will of its founders and donors. Endowments are often structured so that the inflation adjusted principal or "corpus" value is kept intact, while a portion of the fund can be (and in some cases must be) spent each year, utilizing a prudent spending policy. Endowments are often governed and managed either as a nonprofit corporation, a charitable foundation, or a private foundation that, while serving a good cause, might not qualify as a public charity. In some jurisdictions, it is common for endowed funds to be established as a trust independent of the organizations and the causes the endowment is meant to serve. Institutions that commonly manage endowments include academic institutions (e. g., colleges, universities, and private schools); cultural institutions (e. g., museums, libraries, and theaters); service organizations (e. g., hospitals, retirement homes; the Red Cross); and religious organizations (e. g., churches, synagogues, mosques). Private endowments are some of the wealthiest entities in the world, notably private higher education endowments. Harvard University's endowment (valued at $53.2 billion as of 2021) is the largest academic endowment in the world. as of 2022, the Bill and Melinda Gates Foundation is the second wealthiest private foundation, with an endowment of $67.3 billion.
Түрлері
АҚШ-тағы көптеген жеке қорлар институционалдық қорларды сақтықпен басқару жөніндегі бірыңғай заңмен реттеледі, ол ішінара донордың ниетіне негізделген, бұл қордың негізгі капиталы мен кірісіне қандай шектеулер қойылатынын анықтауға көмектеседі. АҚШ-тағы қорлар көбінесе үш санатқа бөлінеді:
Жасалған қорлар – бұл донор емес, ұйымның басқару органы белгілеген қорлар. Сондықтан, қордың негізгі капиталы мен кірісі ұйымның қалауынша қолжетімді болуы мүмкін. Жасалған қорлар кез келген басқа донорлық шектеулерге де бағынады. Мерзімді қор – бұл сыйлық түрінде немесе кеңес тарапынан бөлінген қаражаттан құрылады, оны белгілі бір уақыт өткен соң немесе оқиға болған соң толығымен жұмсауға болады, мысалы, донордың қайтыс болуы.
Quasi endowment funds are designated endowments by an organization's governing body rather than by the donor. Therefore, both the principal and the income may be accessed at the organization's discretion. Quasi endowment funds are still subject to any other donor restrictions or intent. Term endowment is created with a gift or funds set aside by the board which can be spent in their entirety upon a set date or occurrence, such as the death of the donor.
Шектеулер мен донордың ниеті
Қамқорлық табысын донорлар көптеген мақсаттарға жұмсау үшін шектей алады. Нақты бір салаға арналған профессорлық қызметтер немесе стипендиялар жиі кездеседі; кейбір жағдайларда донор тек үй жануарларын күту үшін ғана қор құруға қаржы жұмсауы мүмкін. Мұндай шектеуді елемеу "қорға тиісу" деп аталады. Алайда, жағдайдың өзгеруі немесе банкроттық сияқты қаржылық қиындықтар донордың ниетін орындауға кедергі келтіруі мүмкін. Сот "cy près" доктринасы бойынша шектеулі қорды пайдалану мақсатын өзгерте алады, яғни донор ниетіне "қаншалықты болса, сондай" жақын балама табуға тырысады. Ең алғашқы университеттер Еуропа, Азия және Африкада құрылған. Олардың хан немесе монархтан алған сыйлықтары және мемлекеттік қызметкерлерді даярлаудағы рөлі ертедегі Жерорта теңізі маңындағы университеттерді ислам медреселерімен ұқсас етті, бірақ медреселер көбінесе кішкентайрақ болды және лицензияны немесе дипломды жеке ұстаздар берді, ал емес медресе. Вакф (وَقْف;), сондай-ақ "хубус" (حُبوس) немесе mortmain мүлігі деп те аталады, ислам құқығындағы ұқсас ұғым. Ол әдетте мұсылман діни немесе қайырымдылық мақсаттары үшін ғимаратты, жер учаскесін немесе басқа да мүлікті қайтарып алу ниеті болмайынша беруді қамтиды. Сыйлық ретінде берілген мүлік қайырымдылық қорда сақталуы мүмкін. Ибн Умар хабарласады, Омар ибн әл-Хаттаб Пайғамбарға (с.ғ.с.) Хайбар жерінен алған жері туралы кеңес сұрады. Пайғамбар (с.ғ.с.): "Егер қаласаң, осы мүлікті ешкімге сатпастан, кірісін қайырымдылыққа бер", - деді. Омар оны садақа ретінде берді, жердің өзі сатылмайды, мұраға қалдырылмайды және сыйға берілмейді. Ол оны кедейлерге, туыстарына, құлдарға, джихадқа, саяхатшыларға және қонақтарға берді. Оны басқарушы дұрыс пайдаланса немесе одан байымайтын досын тойдырса, ешқандай кінәсі жоқ. 784 мәтін: Адам өлгенде, одан үш нәрсе ғана қалды: үздіксіз қайырымдылық, пайдалы білім және оның үшін дұға ететін бала. 78. Ең көне екі белгілі вақфия (келісімшарт) құжаты 9 ғасырға, ал үшіншісі 10 ғасырдың басына жатады, олардың барлығы Аббасидтер кезеңіне тән. Ең көне жазылған вақфия 876 жылға дейін жетеді, ол көп томдық Құран басылымына қатысты және оны Стамбулдағы түрік және ислам өнері мұражайы сақтайды. Мүмкін, одан да көне вақфия Париждегі Лувр мұражайында сақталған папирус, онда жазылған күні көрсетілмеген, бірақ 9 ғасырдың ортасына жатады деп есептеледі. Мысырдағы ең көне вақф, 919 жылы (Аббасид кезеңінде) қаржылық шенеунік Абу Бакр Мухаммад бин Али әл-Мадхараи құрған, ол Биркат Хабаш деп аталатын көл және оны қоршаған жеміс бақтарынан тұрады, оның кірісі гидравликалық кешенді жұмыс істетуге және кедейлерді тамақтандыруға жұмсалуы керек еді. Үндістанда вақфтар мұсылман қауымдастықтары арасында кең таралған және Орталық вақф кеңесімен реттеледі және 1995 жылғы Вақф заңымен басқарылады (ол 1954 жылғы Вақф заңын алмастырды).
text=When a man dies, only three deeds will survive him: continuing alms, profitable knowledge and a child praying for him.|source=Ibn Ḥad̲j̲ar al ʿAsḳalānī , Bulūg̲h̲ al marām, Cairo n. d., no. 78
The two oldest known waqfiya (deed) documents are from the 9th century, while a third one dates from the early 10th century, all three within the Abbasid Period. The oldest dated waqfiya goes back to 876 CE, concerns a multi volume Qur'an edition and is held by the Turkish and Islamic Arts Museum in Istanbul. A possibly older waqfiya is a papyrus held by the Louvre Museum in Paris, with no written date but considered to be from the mid 9th century. The earliest known waqf in Egypt, founded by financial official Abū Bakr Muḥammad bin Ali al Madhara'i in 919 (during the Abbasid period), is a pond called Birkat Ḥabash together with its surrounding orchards, whose revenue was to be used to operate a hydraulic complex and feed the poor. In India, wakfs are relatively common among Muslim communities and are regulated by the Central Wakf Council and governed by Wakf Act 1995 (which superseded Wakf Act 1954).
Қазіргі заманғы колледждер мен университеттердің қоры
Академиялық мекемелер, мысалы колледждер мен университеттер, көбінесе мекеменің операциялық немесе капиталдық қажеттіліктерінің бір бөлігін қаржыландыратын қорды басқарады. Жалпы қордан басқа, әрбір университет мекеменің белгілі бір салаларын қаржыландыруға арналған бірнеше шектеулі қорларды да басқара алады. Ең көп таралған мысалдар – профессорлық лауазымдар (сондай-ақ атаулы кафедралар деп те аталады) және стипендиялар немесе гранттар. Профессорлық лауазымдарды құру практикасы қазіргі еуропалық университет жүйесінде Англияда 1502 жылдың 8 қыркүйегінде Ричмонд графесі және болашақ король Генрих VIII-нің әжесі Леди Маргарет Бофорт Оксфорд (Леди Маргареттың дінтану профессоры) және Кембридж (Леди Маргареттың дінтану профессоры) университеттерінде дінтану бойынша алғашқы құрметті кафедраларды құрған кезде басталды. Шамамен 50 жылдан кейін Генрих VIII екі университетке де Regius Professorships (Региус профессорлық лауазымдары) құрды, бұл жолы бес пән бойынша: дінтану, азаматтық құқық, еврей тілі, грек тілі және медицина – соңғысы қазіргі медицина және негізгі ғылымдар деп аталады. Бүгінде Глазго университетінде он бес Regius профессорлық лауазымы бар. Жеке тұлғалар да профессорлық лауазымдарды құру практикасын қабылдады. Исаак Ньютон 1669 жылдан бастап Кембридждегі Лукасиандық математика кафедрасын басқарды, ал соңғы кездегі белгілі физик Стивен Хокинг осы лауазымды иеленді. АҚШ-та қор білім беру мекемелерінің қаржылық тұрақтылығы үшін өте маңызды. Оқу орындарының түлектері немесе достары кейде қорға капитал салады. Қордан қаржыландыруды пайдалану АҚШ және Канадада кең таралған, бірақ Солтүстік Америкадан тыс жерлерде, Кембридж және Оксфорд университеттерін қоспағанда, сирек кездеседі. Сондай-ақ, АҚШ-тың бірнеше штаттарында орта және бастауыш мектептерді қолдау үшін қорлар құрылды.
Бекітілген профессорлық лауазымдар
Қамқоршылық профессорлық (немесе қамқоршылық кафедра) – бұл осы мақсат үшін арнайы құрылған қордан түсетін табыс есебінен тұрақты төленетін лауазым. Ірі зерттеу университеттерінде қамқоршылық кафедраны құруға әдетте 1 мен 5 миллион АҚШ доллары аралығында шығын жұмсалады. Әдетте, лауазым белгілі бір факультетте болады. Донор лауазымды атауға құқылы болуы мүмкін. Қамқоршылық профессорлық қызметтер университетке штаттық бюджеттен толық төленбейтін оқытушыны қамтамасыз ету арқылы көмектеседі, бұл университет студент-оқытушы арақатынасын жақсартуға немесе жалақыға жұмсалатын қаражатты басқа университет мұқтаждарына бағыттауға мүмкіндік береді – бұл көрсеткіш колледж рейтингтері мен басқа да институционалдық бағалауларда қолданылады. Сонымен қатар, мұндай профессорлық лауазым академиялық ортада құрметті саналады, және университет оны үздік оқытушыларын марапаттау үшін немесе басқа оқу орындарынан талантты профессорларды тарту үшін пайдалана алады.
Факультет стипендиялары
Қамқорлықпен қамтамасыз етілген профессорлық лауазым – бұл жоғары оқу орнының жаңа және/немесе кіші (сондай-ақ жоғары) профессорларды, өте жақсы оқыту және зерттеу қабілеттерін көрсеткендерді жұмысқа тарту және ұстап тұру үшін тұрақты төленетін қызмет. Донорға осы лауазымды өз атымен атауға рұқсат етілуі мүмкін. Профессорлық лауазымға тағайындалу сенімділікті және мекемелік адалдықты арттырады, соның арқасында оқу орны таланттарды іздеу және сақтап қалуда бәсекеге қабілетті болады.
Берілген стипендиялар мен стипендиялар
Қаржыландырылатын стипендия – бұл оқу ақысын (және мүмкін басқа да шығындарды) ұйым немесе жеке тұлға осы мақсат үшін арнайы құрылған қайырымдылық қордан түсетін кіріс есебінен тұрақты түрде төлейтін көмек. Ол университет саясатына немесе донорлардың тілегіне байланысты, еңбек еткеніне немесе қажеттілігіне негізделуі мүмкін (соңғысы тек колледж шығындары отбасына қаржылық қиындық тудыратын студенттерге ғана беріледі). Кейбір университеттер донорларға оларға көмектесіп жатқан студенттермен кездесуге мүмкіндік жасайды. Қаржыландырылатын стипендияны іске қосу үшін қажетті сома әртүрлі болуы мүмкін. Ғылыми шәкіртақылар да ұқсас, бірақ олар көбінесе аспиранттармен байланысты. Оқу ақысын төлеуден басқа, оларға қосымша стипендия да берілуі мүмкін. Стипендиямен бірге берілетін ғылыми шәкіртақылар студенттерді докторлық диссертациясы бойынша жұмыс істеуге ынталандыруы мүмкін. Көбінесе оқыту немесе ғылыми зерттеу жұмыстары ғылыми шәкіртақының міндетті бөлігі болып табылады.
Қайырымдылық қорлар
Фонд (сонымен қатар қайырымдылық қоры) – коммерциялық емес ұйым немесе қайырымдылық трастың бір түрі, ол әдетте гранттар арқылы басқа қайырымдылық ұйымдарын қаржыландырып, қолдау көрсетеді, бірақ қайырымдылық қызметін тікелей жүзеге асыруға да қабілетті. Фондтардың қатарына қоғамдық қайырымдылық фондтары, мысалы, жергілікті фондтар, және әдетте жеке тұлға немесе отбасы құрған жеке фондтар кіреді. Дегенмен, "фонд" терминін мемлекеттік гранттарды берумен байланысы жоқ ұйымдар да пайдалана береді.
Сенімгерлік басқару
Қаржылық қорды әдетте сенімгерлер кеңесі қадағалайды және сенімгер немесе кәсіби менеджерлер тобы басқарады. Әдетте, қордың қаржылық жұмысы қордың белгіленген мақсаттарына қол жеткізу үшін жоспарланады. АҚШ-та, әдетте, қордың активтерінің 4-6% жыл сайын операцияларды немесе капиталдық шығыстарды қаржыландыруға жұмсалады. Кез келген артық кіріс әдетте қорды арттыру және болашақ жылдардағы инфляция мен экономикалық төмендеулерді өтеу үшін қайта инвестицияланады. Бұл жұмсалатын сома қордың бастапқы капиталын кемітпестен тарихи түрде жұмсауға болатын үлес мөлшерін көрсетеді.
Донордың ниеті
Леона Хелмслидің ісі жиі донорлық ниеттің заңдық ұғымының кемшіліктерін, осы ұғымның қайырымдастық қорларға қалай қолданылатынын көрсету үшін мысалға келтіріледі. 2000 жылдары Хелмсли "иттердің күтімі мен әл-ауқаты үшін" миллиардтаған долларлық траст мұра етіп қалдырды. Сол кезде бұл трасттың құны АҚШ-тағы тіркелген барлық жануарларға қатысты қайырымдылық ұйымдарының 2005 жылғы барлық активтерінен 10 есе көп деп бағаланды. 1914 жылы Фредерик Гофф ұйымдасқан қайырымдылықтың "өлген қолын" жоюға тырысты және Кливленд қорына негіз салды: алғашқы қоғамдық қор. Ол қоғамдық сыйлықтарды қажеттілікке қарай тиімді пайдалана алатын корпоративтік құрылымды қор құрды. Бақылау және қадағалау жеке қорлардың негізін қалаушыларының "өлген қолынан" емес, қоғамның "тірі қолынан" шықты.
Экономикалық құлдырау
American Economic Review журналында жарияланған зерттеулер көрсеткендей, ірі академиялық қорлар экономикалық төмендеу кезінде қордың мақсатына керісінше әрекет етеді. Бұл мінез-құлық қорды жинақтау деп аталады, ол экономикалық төмендеудің көбінесе қорлардың төлемдерін азайтуға, төмендеуді өтеуге емес, әкелетінін көрсетеді. АҚШ-тағы ірі колледждер мен университеттердің қорлары, 1990 және 2000 жылдары үлкен, көп талқыланған табыстарға қол жеткізген, 2008 жылғы экономикалық төмендеу кезінде негізгі капиталдың айтарлықтай шығындарына тап болды. 2008 жылдың маусымында 37 миллиард доллар құраған Гарвард университетінің қоры 2009 жылдың ортасына қарай 26 миллиард долларға дейін азайды. Йель университеті, жылжымайтын мүлік және жеке капитал сияқты баламалы инвестицияларға көп инвестиция салуды көздейтін тәсілдің алғашқы қолданушысы, 2009 жылдың қыркүйегінде 16 миллиард долларлық қорға ие екенін хабарлады, бұл 2008 жылдың желтоқсанында болжағаннан 30%-ға артық жылдық шығын. Стенфорд университетінде қор 2009 жылдың қыркүйегіне қарай 17 миллиард доллардан 12 миллиард долларға дейін азайды. Браун университетінің қоры 2009 жылдың 30 маусымында аяқталған қаржы жылында 27 пайызға төмендеп, 2,04 миллиард долларға жетті. Джордж Вашингтон университеті сол қаржы жылында 18% жоғалтып, 1,08 миллиард долларға дейін төмендеді. Канадада 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін Торонто университеті 2009 жылы өткен жылғы құнының 31% ($545 миллион) жоғалғанын хабарлады. Бұл шығын хедж-фондарға тым көп инвестиция салғандықтан болды деп есептеледі.
Сату науқаны және әсерлі инвестициялар
Қамқорлық қорларын реформалаудың тағы бір жолы – қамқорлық қорларын жаман инвестициялардан бас тартуға шақыру үшін активтерді сату кампанияларын қолдану. Ең ерте заманауи активтерді сату кампанияларының бірі – апартеид саясатына қарсылық көрсету үшін қолданылған Оңтүстік Африкадан активтерді сату болды. Апартеид аяқталған кезде 150-ден астам университет Оңтүстік Африкаға жасаған инвестицияларынан бас тартты, бірақ бұл кампанияның саясатты тоқтатуға қаншалықты ықпал еткені нақты емес. Активтерді сату кампанияларының алдын ала жоспарланған түрі – әсерлі инвестициялау, немесе мақсатты инвестициялау, ол "қаржылық пайдамен қатар, өлшенетін, пайдалы әлеуметтік немесе экологиялық әсер тудыру ниетімен компанияларға, ұйымдарға және қорларға жасалатын" инвестицияларды білдіреді. Әсерлі инвестициялар әлеуметтік және экологиялық проблемаларды шешуге капитал жұмсайды.
Берешекті салықтар
Жалпы, эндаумент салықтары – қайырымдылық, білім беру немесе діни мақсаттарға арналғандықтан, әдетте салық салынатын қаржылық эндаументтерге салынатын салықтар. Эндаумент салықтары кейде эндаументтердің коммерциялық емес ұйымдар ретінде жұмыс істемейтіні, салық салудан жалтару құралы ретінде пайдаланылатыны, немесе жергілікті биліктерді маңызды мүлік салығынан және басқа да салықтардан айырып отыр деген сынға жауап ретінде енгізіледі.