Жасанды су қоймалары (dew pond) – мал суаруға арналған, көбінесе төбеде орналасқан су көздері. Жаңбыр суымен толады, табиғи су жетіспейтін аймақтарда маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жасанды тоған – мал суару үшін, әдетте төбе басында орналасқан тоған. Шөл тоғаны – әдетте төбе басында мал суару үшін салынған жасанды тоған. Шөл тоғандары жер бетіндегі судың табиғи көздері жеткіліксіз болған аймақтарда қолданылады. Шөл тоғаны (кейде бұлт тоғаны немесе тұман тоғаны) атауы алғаш рет 1865 жылы Корольдік ауыл шаруашылығы қоғамының журналында кездеседі. Атауына қарамастан, олардың негізгі су көзі – шөл немесе тұман емес, жаңбыр. Жер құрттарының табиғи түрде жоғары қарай бұрқалып, саз қабатын тесіктеп жіберуіне қарсы шара ретінде, сазға көмір шаңы қосылып немесе әк қосылып араластырылатын. Саз, әдетте, күннен жарылудың алдын алу үшін сабанмен жабылады. Тоғандағы су деңгейі төмендеген кезде, бетінде салқын, ылғалды ауа қабаты пайда болып, булануды шектейді. Сазды балшықтан негізгі қабатты салу әдісі 1907 жылғы 14 желтоқсанда "The Field" газетінде сипатталған. 1850 жылы туған Сассекс фермері өзінің және ата-бабаларының шөл тоғандарын қалай салғанын айтады:
Artificial pond usually sited on the top of a hill, intended for watering livestock. A dew pond is an artificial pond usually sited on the top of a hill, intended for watering livestock. Dew ponds are used in areas where a natural supply of surface water may not be readily available. The name dew pond (sometimes cloud pond or mist pond) is first found in the Journal of the Royal Agricultural Society in 1865. Despite the name, their primary source of water is believed to be rainfall rather than dew or mist. To deter earthworms from their natural tendency of burrowing upwards, which in a short while would make the clay lining porous, a layer of soot would be incorporated or lime mixed with the clay. The clay is usually covered with straw to prevent cracking by the sun As the water level in the basin falls, a well of cool, moist air tends to form over the surface, restricting evaporation. A method of constructing the base layer using chalk puddle was described in The Field 14 December 1907. A Sussex farmer born in 1850 tells how he and his forefathers made dew ponds:
Құрылыс аяқталғаннан кейін алғашқы суды құрылысшылар жасанды тәсілдермен қамтамасыз етуі керек. Қазба жұмыстарын қыс мезгілінде аяқтау артық болды, осылай кез келген қарды жинап, еріп кетуін күту үшін тоғанның ортасына жинап қоюға болады.
The initial supply of water after construction has to be provided by the builders, using artificial means. A preferred method was to arrange to finish the excavation in winter, so that any fallen snow could be collected and heaped into the centre of the pond to await melting.
Тарих
Деу-тоғандардың құпиясы көптеген тарихшылар мен ғалымдардың қызығушылығын тудырған, бірақ соңғы уақытқа дейін олардың пайда болуына қатысты келісімге келмей келген. Бұл техниканың ежелгі заманнан бері белгілі болғанына кеңінен сенеді, өйткені Киплингтің "Пук пен Пук төбесі" кітабында айтылғандай: "Флинт адамы Шанктонбери сағасының астында Деу-тоғанды жасады". Чанктонбери-Хиллдегі екі деу-тоған, жақын жерде қазылған кремний құралдары мен басқа да жер жұмыстарымен салыстыру арқылы неолит дәуіріне жатқызылды. Ландшафт археологиясы да оларды жақын маңдағы төбе бекінісінің тұрғындары (вероятно, кеш бронза дәуірінің құрылысынан бұрын) мал суару үшін пайдаланғанын көрсетті. Уилтширлік археолог Мод Каннингтонның қарапайым бағасы, тарихқа дейінгі шығу тегін жоққа шығармай, қолда бар дәлелдердің мұндай оң интерпретацияларын "қиялға берілу" деп сипаттайды. Дегенмен, кем дегенде бір Уилтшир деу-тоғанының ежелгілігіне күшті дәлел келтіруге болады: 825 жылы жасалған жер актісінде Уилтширдегі Милк-Хиллдегі Оксенмир тоғаны туралы айтылады, бұл деу-тоғандардың саксон кезеңінде қолданыста болғанын көрсетеді. XVIII ғасырдың ортасынан XIX ғасырдың ортасына дейінгі парламенттік қоршаулар малға дәстүрлі су көздеріне қол жеткізу қиын болғандықтан, көптеген жаңа жота тоғандарының құрылысына әкелді. Сондай-ақ, Джек пен Джилл туралы ертегінің құдықтан емес, төбедегі деу-тоғаннан су жинау туралы екені жөнінде ұсыныс айтылды. Табиғатты зерттеуші Гилберт Уайт 1788 жылы жазғы құрғақшылықтың ұзақ кезеңдерінде оның туған жері Селборнның (Гэмпшир) төменгі жағындағы жасалма тоғандар, қойларын қамтамасыз етуге қарамастан, суларын сақтап қалғанын, ал төменгі аңғардағы үлкен тоғандардың құрғап қалғанын атап өтті. 1877 жылы Х. П. Слэйд төменгі тоғандардың беткі су ағынынан келген қоқыстармен толып, жайпақ болғанын, ал жоғарыдағылар терең болғанын байқады: судың аз көлемі тез кемиді. Кейінгі бақылаулар көрсеткендей, жағдайы қолайлы болған түні деу-тоғанының су деңгейі 2-3 дюймға дейін көтерілуі мүмкін. Бірақ бұл тұжырымдар 1930 жылдары судың жылу сақтау қабілетінің (жылу сыйымдылығы) жерден әлдеқайда жоғары екені және сондықтан жазда тоған үстіндегі ауа конденсацияға ықпал ету үшін соңғы орын болатыны көрсетілгенде жоққа шығарылды. Қорытынды бойынша, шешуші фактор – тоғанның өзінен тысқары созылған, иілген алаптың мөлшері: үлкен алап мұндай қоршаусыз жасалған тоғанға қарағанда көбірек жауын-шашын жинақтайды. Деу-тоғандар әлі де Оңтүстік Англияның төмендіктерінде, Солтүстік Дербишир және Стаффордширдің сортаңдарында, сондай-ақ Ноттингемширде кең таралған.
The mystery of dew ponds has drawn the interest of many historians and scientists, but until recent times there has been little agreement on their early origins. It was widely believed that the technique for building dew ponds has been understood from the earliest times, as Kipling tells us in Puck of Pook's Hill: " the Flint Men made the Dewpond under Chanctonbury Ring." The two Chanctonbury Hill dew ponds were dated, from flint tools excavated nearby and similarity to other dated earthworks, to the neolithic period. Landscape archaeology too seemed to demonstrate that they were used by the inhabitants of the nearby hill fort (probably from an earlier date than that of the surviving late Bronze Age structure) for watering cattle. A more prosaic assessment from Maud Cunnington, an archaeologist from Wiltshire, while not ruling out a prehistoric origin, describes such positive interpretations of the available evidence as no more than “flights of fancy”. A strong claim to antiquity may, however, be made for at least one Wiltshire dew pond: A land deed dated 825 CE mentions Oxenmere at Milk Hill, Wiltshire, showing that dew ponds were in use during the Saxon period. The parliamentary enclosures of the mid eighteenth to mid nineteenth centuries caused many new upland ponds to be made, as access to traditional sources of drinking water for livestock was cut off. The suggestion has also been made that the nursery rhyme about Jack and Jill may refer to collecting water from a dew pond at the top of a hill, rather than from a well. The naturalist Gilbert White, writing in 1788, noted that during extended periods of summer drought the artificial ponds on the downs above his native Selborne, Hampshire, retained their water, despite supplying flocks of sheep, while larger ponds in the valley below had dried up. In 1877 H. P. Slade observed that this was because the lower ponds have debris washed into them from surface water drainage, making them shallow, but the higher ones do not: the smaller volume of water is depleted more rapidly. Later observations demonstrated that during a night of favourable dew formation a typical increase in water level of some two or three inches was possible. In turn these conclusions were disproved in the 1930s, when it was pointed out that the heat retaining quality of water (its thermal capacity) was many times greater than that of earth, and therefore the air above a pond in summer would be the last place to attract condensation. The deciding factor, it was concluded, is the extent of the saucer shaped basin extending beyond the pond itself: the large basin would collect more rainfall than a pond created without such a surrounding feature. Dew ponds are still common on the downlands of southern England, the North Derbyshire and Staffordshire moorlands, and in Nottinghamshire.
Шолпан өндірісін өлшеу
Шолғаның түсу мөлшерін және булану деңгейін өлшеу және олардың арасындағы байланысты зерттеу бойынша алғашқы ғылыми тәжірибелерді 1876 жылдың маусымынан 1877 жылдың ақпанына дейін Беркширдегі Астон Апторп қаласында Гарри Пулл Слейд жүргізді. Слейд түнгі шолғаның түсу мөлшерін (құрғақ және түнгі жауыннан кейінгі мақта жүнінің салмағын өлшеу арқылы), көл жанындағы мыс ыдыстардан булануды, көлдің суының азаюын және салыстырмалы ылғалдылықты өлшеді. Ол, түнгі жауын көп болған күндері, көлдегі су деңгейі толықтырылмағанын, керісінше, үнемі төмендегенін анықтады. Булану мен конденсацияның жеріндегі өлшеулер Поппенбюль муниципалитетіндегі (Шлезвиг-Гольштейндегі Эдерштедт түбегі, Германия) Helmfleeth шолғалы тоғанда Броккамп пен Вернердің (1970) жұмыстары бойынша метеорологиялық өлшеу құралдарын және су бетіндегі булану ыдысын пайдаланып жүргізілді. Бұл өлшеулер температура өзгерістері мен ауа райының жағдайларына байланысты шолғаның пайда болуын растады. Хелмфлит шолғалы тоғаны батпақты аймақты сумен қамтамасыз ету жүйесінің бір бөлігі болып табылады және осы күнгі күнге дейін пайдаланылуда.
The first scientific experiments to measure and correlate the rate of dew deposit with evaporation were made by Harry Pool Slade of Aston Upthorpe, Berkshire, between June 1876 and February 1877, at a dew pond on Aston Upthorpe Downs Slade measured overnight dew deposit (by weighing cotton wool when dry and after overnight exposure), evaporation from copper pans beside the pond, the depletion of the pond, and relative humidity. He found that on days with heavy overnight dewfall the level of water in the pond was not replenished but invariably diminished. In situ measurements of evaporation and condensation were taken at the Helmfleeth dew pond in Poppenbüll municipality (Eiderstedt Peninsula in Schleswig Holstein, Germany) using meteorological measuring instruments and a floating evaporation pan after Brockamp & Werner (1970). These measurements proved the dew formation on the basis of temperature changes and the weather conditions. The Helmfleeth dew pond is part of the water supply for a marsh area and is still in use today.
Тарихи тұман тоғандарының көшірмелері
2014 жылы дәстүрлі техника Шығыс Фризеландтағы нөсер тоғандарының үлгілерінде заманауи құрылыс материалдарымен расталды. Осы мақсатта екі құрлықтағы ойыста әртүрлі техникалар сынақтан өтті. Пломбалау үшін саудада қолжетімді ПВХ пленкасы, ал жылу оқшаулау үшін көбік шыны қиыршығы қолданылды. Құрылыс жұмыстарын шеберлер, ал климаттық талдауды Вернер мен Колдеви жүзеге асырды.
In 2014, the traditional technique was verified by means of modern building material at reproductions of dew ponds in East Friesland. In this context, various techniques were tried in two terrestrial hollows. Commercially available PVC film was used for the sealing and foam glass gravel for the insulation. The construction was carried out by craftsmen and the climatological analysis by Werner and Coldewey.