Кіріспе

Оклахома штатындағы округ, АҚШ

Команчи округі – АҚШ-тың Оклахома штатында орналасқан округ. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халық саны 121 125 адамды құрайды, бұл Оклахома штатындағы ең көп халқы бар бесінші округ. Округтың орталығы – Лоутон қаласы. Округ 1901 жылы Оклахома территориясының бір бөлігі ретінде құрылған. Ол Команчи тайпасының құрметіне аталған. Команчи округі Лоутон, ОК метрополиялық статистикалық аймағының құрамына кіреді. Бұрынғы Команчи, Киова және Апачи тайпаларының резервациялық жерлерінде салынған Команчи округі 1901 жылдың 16 тамызында лотерея арқылы қоныстануға ашылды. Аймақта үш қала, жеті шағын қала, сондай-ақ Форт-Силл әскери базасы және Уичита тауларының жабайы табиғат қорығы орналасқан. Округ ландшафты Ұлы жазықтарға тән – жазық жер бедері және көлбеу төбелермен сипатталады, ал солтүстік аймақтары Уичита тауларымен ерекшеленеді. I-44 және үш ірі АҚШ тас жолы округті автомобильмен, Лоутон Форт Силл аймақтық әуежайы – әуемен, ал Greyhound Lines және Лоутон аймақтық көлік жүйесі – автобуспен байланыстырады. Команчи округінің экономикасы негізінен мемлекеттік секторға негізделген, ол округтің жалпы ішкі өнімінің жартысын құрайды. Округты үш комиссиядан тұратын кеңес басқарады, олардың мүшелері төрт жылдық кезеңде кезең-кезеңімен сайланады. Округта бірнеше мектеп округі және Камерон университеті білім беру қызметтерін ұсынады, сондай-ақ денсаулық сақтау үшін үш аурухана бар.

Тарих

Қазіргі Оклахома жеріне алғаш рет ежелгі американдық үндістер қоныстанған, соның ішінде Кловис (б.з.д. 11500), Фолсом (б.з.д. 10600) және Плейнвью (б.з.д. 10000) мәдениеттері. Батыс зерттеушілері бұл аймаққа 16 ғасырда келді, испан зерттеушісі Франсиско Васкес де Коронадо 1541 жылы сапар жасады. Бұл аймақтың көп бөлігін Уичита және Каддо тайпалары мекендеген. 1700 жылдары Солтүстіктен екі тайпа – Команчилер мен Киовалар Оклахома және Техас аймағына көшіп келді. 18 ғасырдың көп бөлігінде Оклахома аймағы Луизиана ретінде француз билігінде болды. 1803 жылы Томас Джефферсон Луизиананы сатып алғаннан кейін бұл аймақ АҚШ билігіне көшті. 1830 жылы Конгресс американдық үнді тайпаларын қоныстандырып, оларды Үнді аумағына көшіру туралы заң қабылдады. Аумақтың оңтүстік бөлігі бастапқыда 1867 жылға дейін Чоктау және Чикасау тайпаларына берілді, содан кейін Медисин Лодж келісімі бойынша Чоктау және Чикасау жерлерінің оңтүстік-батыс бөлігі Команчи, Киова және Апачи тайпаларына бөлінді. Форт-Силл 1869 жылы генерал-майор Филип Шеридан құрылысын бастады, ол Үндістан аумағында американдық үнді тайпаларының Техасқа жасаған шабуылдарын тоқтату мақсатында әскери науқанды басқарып тұрған. 1874 жылы Команчи, Киова және Оңтүстік Шайен тайпалары Үндістан аумағындағы резервацияларын тастағанда аймақта Қызыл өзен соғысы басталды. АҚШ армиясының тұрақты шайқастары мен әрекеттері нәтижесінде 1875 жылдың маусым айында тайпалар Үндістан аумағына қайтаруға мәжбүр болды. Киова, Каддо және Команчи округтерінде округ орталықтары үшін үш орын таңдалды, ал Лоутон Команчи округінің орталығы болып белгіленді. 1901 жылдың 6 тамызынан бастап аукцион арқылы түпкілікті емес қоныстар ашылды. 1906 жылдың желтоқсанында округтің оңтүстік аймақтары, американдық үнділердің мал жайылымына арналған жайылымдық жерлерге, Үлкен жайылымға қоныстанды. 1910 жылы Команчи округінің батыс бөлігі мен Киова округінің оңтүстік бөлігі қысқа ғұмырлы Свонсон округін құру үшін пайдаланылды. Команчи округінің шағымдарынан кейін Суонсон округі 1911 жылдың 27 маусымында Жоғарғы сот шешімімен таратылды. 1912 жылы сол кездегі Қызыл өзенге дейін созылған Команчи округінің оңтүстік бөлігі жаңа округті құру үшін пайдаланылды. Команчи округі Ұлы жазықтарға тән далалы, ағаштары сирек және көбінесе тегіс жер бедерімен, көлбеу төбелермен орналасқан. Округтің солтүстік аймағында Вичита таулары, оның ішінде Скотт және Пиншот таулары – аймақтың ең биік нүктелері орналасқан. Аймақтың көп бөлігі округтің солтүстік бөлігіндегі Перм пост-оук конгломераты әктастарынан тұрады. Округтің оңтүстік бөлігінде Перм Гарбер құмтасы және кейбір Хеннесси тобының тақтатастары жиі кездеседі. Аймақтың өзендері, соның ішінде Шығыс Каш-Крик және Батыс Каш-Крик, Квартерлік аллювиум шөгінділерін қамтиды. Солтүстік-батысында Вичита таулары негізінен кембрий кезеңіне жататын Вичита гранит тобынан тұрады. Команчи округінде үш қала бар. Ең ірісі – Лоутон округтің орталығында орналасқан және округ орталығы болып табылады. АҚШ халық санауы мәліметтері бойынша, 2010 жылы Лоутон халқы 96 867 адамды құрады, бұл округ халқының 78 пайызын білдіреді. Cache Лоутонның батысында 62-ші АҚШ тас жолында орналасқан және 2796 тұрғыны бар. Солтүстік-шығыста Элгин 44-ші мемлекетаралық автокөлік жолының бойында орналасқан және 2156 тұрғыны бар. Округте Флетчер, Стерлинг (солтүстік-шығыста), Медицин Парк (солтүстік орталық аймақта), Индиахома (батыста), Джеронимо (оңтүстік-шығыста) және Чаттануга мен Факсон (округтің оңтүстік аймақтарында) сияқты бірнеше қалалар орналасқан. Сондай-ақ, Команчи округінде Форт Силл орналасқан. 90 000 акр аумақты алып жатқан әскери база АҚШ армиясының далалық артиллериясы мен әуе қорғанысы артиллериясының оқу орталығына арналған. Команчи округінің қорғалатын аймақтарына 59 020 акрлық Вичита таулары жабайы табиғат қоры кіреді. 1901 жылы құрылған бұл баспана АҚШ-тағы 546 жабайы табиғат баспанасының бірі болып табылады және бизон, елік және Техас ұзын мүйізді ірі қарасы сияқты жергілікті жайылым жануарларына табиғи орта жасайды.

Климат

Команчи округі құрғақ субтропикалық климат аймағында орналасқан (Кёппен климаттық жіктелімі Cfa), ауа райы күн сайын жиі өзгереді, бірақ тұрақты түрде ыстық әрі құрғақ жаз айларында бұл өзгерістер азаяды. Жаз айларында көбінесе оңтүстік немесе оңтүстік-шығыстан соғатын күшті желдер ыстыққа төтеп беруге көмектеседі. Қыс айларында солтүстік желдер суық күндерді күшейте алады. Оңтүстік-батыс Оклахоманың орташа жылдық температурасы жазда өте жоғары болады, орташа есеп бойынша 21 күн және одан да көп температура тіркеледі. Қыс айлары көбінесе жұмсақ, алайда суық күндер де болады. Аймақта жылына орташа есеппен сегіз күн температура нөл градустан жоғары көтерілмейді. 1957 жылы Лоутонның оңтүстік аймағына F4 торнадосы, ал 1979 жылы F3 торнадосы соқты.

Заң және мемлекеттік басқару

Команчи округі аудандық сайлау арқылы сайланған үш мүшеден тұратын округтік комиссияға ие. Әр округ комиссары партиялық сайлауда төрт жылдық мерзімге кезең-кезеңімен сайланады. Аудан шекаралары федералдық санақтан кейін 10 жылда бір рет қайта қаралады. Комиссия округтік бағдарламалар мен мекемелерді тексеруге және бекітуге, округ лауазымды тұлғаларының жұмысын бақылауға, округ инфрақұрылымын күтіп ұстауға, сондай-ақ округтың қаржылық мәселелерін қадағалауға жауапты. 2011 жылы комиссия мүшелері: 1-ші округтен Гейл Тернер, 2-ші округтен Рон Кирби және 3-ші округтен Дон Хоторн болды. Округтік комиссарлардан басқа, округтың басқа да сайланған лауазымды тұлғаларына округ прокуроры, округ шерифі, қазынашы, бағалаушы, округтік кеңсе меңгерушісі және сот кеңсе меңгерушісі кіреді. Федералдық деңгейде Лоутон Оклахома штатының 4-ші сайлау округінде орналасқан, оны Том Коул өкілдік етеді. Штат Сенатында округты 31-ші округ (Дон Баррингтон) және 32-ші округ (Рэнди Басс) өкілдік етеді. Палатада округты 50-ші округ (Деннис Джонсон), 62-ші округ (Т. У. Шэннон), 63-ші округ (Дон Армес), 64-ші округ (Энн Куди) және 65-ші округ (Джо Дорман) қамтиды.

Экономика

Команчи округінің экономикасы негізінен мемлекеттік басқару, өндіріс және бөлшек сауда салаларына негіделген. 2010 жылы Лоутон статистикалық аймағының жалпы ішкі өнімі 4,89 миллиард долларды құрады, оның жартысы (2,66 миллиард) мемлекеттік секторда. Жекеменшік секторлар ЖІӨ-нің 2,23 миллиард долларын құрады, оның ішінде ең ірі салалар: өндіріс (451 миллион), жылжымайтын мүлік және жалға беру (305 миллион) және бөлшек сауда (255 миллион). 2010 жылдың мамыр айында 41 720 адам жұмыспен қамтылған. Ең көп жұмыс орындары кеңсе және әкімшілік қолдау саласында (6 760 адам), тамақ дайындау және қызмет көрсету саласында (4 630 адам) және сату және байланысты салаларда (4 150 адам) тіркелді.

Медиа

Лоутон Конституциясы – округта жарияланатын жалғыз күнделікті газет, оның таралымы 30 000 дана. Сонымен қатар, Форт-Силл газеті "The Cannoneer" апта сайын, негізінен әскери қызметкерлер үшін, ал "The Cameron Collegian" газеті Камерон университетінің студенттеріне арналған. Бұған қоса, "Okie" журналы – Оңтүстік-Батыс Оклахома аймағындағы жаңалықтар мен ойын-сауыққа арналған ай сайын жарияланатын журнал. "Fletcher News" Флетчер, Элгин және Стерлингті қоса, Солтүстік-Шығыс Команч округінің жаңалықтарын онлайн жариялайды: http://www.fletchernews.com.html. Лаутон қаласындағы радиостанцияларға екі AM станциясы – KXCA 1050 және KKRX 1380, сондай-ақ бірнеше FM станциялары кіреді, олардың ішінде NPR филиалы KCCU 89.3, KZCD 94.1, KMGZ 95.3, KJMZ 97.9, KBZQ 99.5, KLAW 101.3 және KVRW 107.3. ABC филиалы KSWO TV 7 каналы – аймақтағы жергілікті жаңалықтарды ұсынатын жалғыз телеарна. KFDX TV 3 (NBC), KAUZ TV (CBS) және KJTL TV (Fox) сияқты барлық басқа ірі арналар Уичито-Фолс қаласында орналасқан.

Көлік

Команчи округіне негізінен Х. Е. Бейли автожолы деп аталатын 44-ші мемлекетаралық автожол қызмет көрсетеді. Ол округті солтүстік-шығыста Оклахома-Ситимен және оңтүстікте Техас штатындағы Уичита-Фоллс қаласымен байланыстырады. Округ сонымен қатар АҚШ-тың 62-ші тас жолымен байланысты, ол батыста Алтус және солтүстікте Анадарко қалаларын қосады. Басқа да маңызды магистральдарға 277 және 281 АҚШ тас жолдары жатады, олар H. E. Бейли автожолымен бірге оңтүстікке қарай Уичита-Фоллсқа дейін, ал солтүстікке қарай тиісінше Анадарко және Чикаша аймақтық қалаларына дейін жетеді. Округ арқылы бірнеше мемлекеттік автомобиль жолдары өтеді, оның ішінде Лоутон мен Дунканды байланыстыратын 7-ші мемлекеттік автомобиль жолы бар. 17-ші мемлекеттік тас жолы 62-ші АҚШ тас жолынан басталып, Эльгин қаласын Стерлинг қаласына жалғастырады және Грейди округіндегі Rush Springs қаласына дейін барады. 36-шы мемлекеттік тас жол Чаттануга және Факсон қалаларын байланыстырады, ал оның шығыс соңы 44-ші мемлекетаралық тас жолында аяқталады. 49-шы мемлекеттік тас жол округке Киова округінен кіріп, Wichita Wildlife Refuge арқылы шығысқа қарай белгіленбеген болып өтеді. Қоршаудан шыққаннан кейін ол белгіленеді және Медицина-Парк арқылы 44-ші мемлекетаралық автожолындағы шығыс терминалына дейін жетеді. 58-шы мемлекеттік тас жол Кадо округіндегі Карнеги қаласын 49-шы мемлекеттік тас жолымен Медицина-Паркке жалғастырады. 115-ші мемлекеттік тас жолы Киова округіндегі Маунтин-Вью қаласынан Миерс қаласы арқылы Уичита тауларына дейін созылады. Ол оңтүстікке қарай бағытталғанда белгіленбеген болып қалады. Қоршаудан шыққаннан кейін ол қайтадан белгіленеді және 62-ші АҚШ тас жолындағы Каш қаласының солтүстігінде аяқталады. Қалааралық көліктер Greyhound Lines компаниясымен қамтамасыз етіледі, автобустар Оклахома-Сити және Даллас қалаларына қатынайды. Бұрынғыда, Jefferson Lines компаниясы да Лаутонға кем дегенде 2016 жылға дейін қызмет көрсеткен. Әуе көлігі арқылы Команчи округіне Лоутон Форт Силл аймақтық әуежайы (LAW, KLAW) қызмет көрсетеді. Қазіргі таңда ол күнделікті American Eagle рейстерін Даллас/Форт-Уорт халықаралық әуежайына ұсынады және сонымен қатар әскери мақсаттар үшін де пайдаланылады.

Білім беру және денсаулық сақтау

Округте он тәуелсіз мектеп ауданы бар. Ең үлкені – 2009 жылы 16 398 оқушыны құраған Лоутон мемлекеттік мектебі. Ауданның екі балабақшасы, жиырма алты бастауыш мектеп, төрт орта мектеп және үш жоғары мектеп – Эйзенхауэр, Лоутон және МакАртур бар. Аймақтағы басқа да ірі мектеп округтері – Cache Public Schools және Elgin Public Schools. Cache Public Schools-те 1648 оқушы оқыды және бес мектептен тұрады. Elgin Public Schools-те 1698 оқушы және үш мектеп бар. Ең ірісі – 2009 жылы 426 оқушымен Лоутон христиан мектебі. Лаутон өнер және ғылым академиясы PK-ден 12-ші сыныпқа дейін сабақтар ұсынады және 115 оқушы қабылданды. Trinity Christian Academy 3-ші сыныптан 8-ші сыныпқа дейін сабақ береді. Команчи округінде бір университет орналасқан – Камерон университеті. Камерон – Оңтүстік-Батыс Оклахома штатындағы ең ірі, төрт жылдық, мемлекеттік қаржыландырылатын университет, ол Бизнес, Білім беру, Гуманитарлық ғылымдар және Ғылым мен Технология салаларында 50-ден астам бағдарлама ұсынады. 1909 жылы құрылған Камеронның күзгі семестрдегі орташа оқушылар саны 6000-ға жетеді, 70 штаттық профессорлық қызмет орны бар. Команчи округіне сондай-ақ Оклахоманың мансаптық және техникалық білім беру жүйесінің бөлігі болып табылатын Ұлы жазықтық технологиялық орталығы қызмет көрсетеді. Ұлы жазықтықтар аймақ тұрғындарына кәсіптік білім, оқыту және даму мүмкіндіктерін ұсынады. Команчи округінде үш ірі аурухана бар. Ең үлкені – Команчи округі Мемориалдық ауруханасы, 283 төсектік коммерциялық емес аурухана, онда 250 дәрігер жұмыс істейді. Оңтүстік-Батыс медициналық орталығы – 199 төсектік аурухана, онда 150 дәрігерден тұратын штат бар. Сонымен қатар, қалада АҚШ-тың қоғамдық денсаулық сақтау Лоутон үнді ауруханасы орналасқан, ол үлкен американдық үнді халқына денсаулық сақтау қызметтерін ұсынады. Онда 26 төсек және 23 дәрігерден тұратын штат бар.