Кіріспе
Солтүстік Каролина штатының округі, АҚШ
Уилкс округі – АҚШ-тың Солтүстік Каролина штатында орналасқан округ. Ол штаттың батыс таулы аймағының бір бөлігі болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша округтің халқы 65 969 адамды құрайды, ал ең ірі қаласы – Солтүстік Уилксборо. Уилкс округі Солтүстік Уилксборо, NC микрополитендік статистикалық аймағының құрамына кіреді.
Тарих
Surry County және Washington District (қазіргі Washington County, Tennessee) округтерінің бөліктерінен 1778 жылғы 20 сәуірде Солтүстік Каролина Бас Ассамблеясының 1778 жылғы заңымен құрылды. Аудандық соттың алғашқы отырысы қазіргі Браун Фордқа жақын Джон Браунның үйінде өтті. Округ құру туралы заң 1778 жылғы 15 ақпанда күшіне енді, және округ жыл сайын 15 ақпанда мерейтойын тойлайды. Уилкс округі ағылшын саяси радикалы Джон Уилкс атымен аталады, ол Америка революциясы кезінде отаршылдарды қолдағандықтан Лондон қаласының лорд-мэрі лауазымынан айырылды. 1799 жылы Уилкс округінің солтүстік және батыс бөліктері Аш округіне бөлінді. 1841 жылы Уилкс және Бёрк округтерінің бөліктері бірігіп Калдвелл округін құрды. 1847 жылы Уилкс округінің тағы бір бөлігі Калдвелл және Иредэлл округтерінің бөліктерімен біріктіріліп Александр округіне айналды. 1849 жылы Уилкс және Колдуэлл округтерінің қосымша бөліктері Аш және Янси округтерінің бөліктерімен біріктіріліп Уатауга округі құрылды. Кейіннен көптеген шекара өзгерістері болды, бірақ олардың ешқайсысы жаңа округтердің пайда болуына әкелмеді.
Ай шашы өндірісі және NASCAR-дың пайда болуы
Уилкс округі бір кездері «Әлемнің ай шарабының астанасы» деп аталды және заңсыз, үйде жасалған спирттің жетекші өндірушісі болды. 1920-1950 жылдары Уилкс окруғының жас жігіттері Солтүстік Каролинаның ірі қалалары мен қалаларына ай шарабын жеткізу арқылы күнкөріс жасады. Уилкс окруғының тумалары Солтүстік Каролинаның шекарасынан тыс жерлерде де контрабандалық спирттің тауашасы ретінде пайдаланды. Көптеген Уилкс окруғының спирт жасаушылары ақ спиртті Детройт, Нью-Джерси және Оңтүстік Флоридаға дейін тасыды. Бұл жиі жергілікті полиция мен федералды агенттерден қашуды қажет еткендіктен, округ автокөлік спортының туған жеріне айналды. Солтүстік Уилксборо спидвейі – NASCAR (Ұлттық автокөлік жарыстары қауымдастығы) трассасы болды; ол өзінің алғашқы жарысын 1947 жылдың 18 мамырында, ал NASCAR санкциялаған алғашқы жарысын 1949 жылдың 16 қазанында өткізді. Уилкс окруғының тумасы және тұрғыны Джуниор Джонсон NASCAR-дың алғашқы жұлдыздарының бірі болды, сондай-ақ ол аңызға айналған айшық жасаушы да еді. Жазушы Том Вулф 1965 жылы Esquire журналында «Соңғы американдық батыр – Джуниор Джонсон. Иә!» деген мақаласында оны таныстырды, бұл оған ұлттық деңгейде танымал болды. Вулфтың көрнекті мақаласы кейін Джефф Бриджес пен Валери Перриннің қатысуымен «Соңғы американдық батыр» (1973) фильміне бейімделді. Бенни Парсонс және Джимми Парду – Уилкс округынан шыққан тағы екі белгілі NASCAR жүргізушісі. Солтүстік Уилксборо спидвейі 1996 жылғы NASCAR маусымынан кейін жабылды. Екі жаңа иесі, Боб Баре мен Брутон Смит, Солтүстік Уилксбороның NASCAR жарыстарын Техас және Нью-Гэмпширдегі трассаларына көшірді. 2009 жылы Speedway Associates, Inc. үш жылдық жалға алды және спидвейде жарыстар мен басқа да іс-шараларды өткізе бастады. Алайда, 2011 жылдың мамырында топ қаржыландыру тоқтағанын және олар жалға беру шартын мерзімінен бұрын тоқтатып отырғанын мәлімдеді. 1996 жылы трасса жабылғаннан кейін, спидвейдің бай тарихы, трасса мен трибуналардың физикалық тозуы және спидвейді жаңарту мен сақтау жөніндегі күш-жігер туралы көптеген жаңалықтар мен мақалалар жазылды. 2021 жылдың қарашасында Солтүстік Каролина штатының заң шығарушы органы мен Солтүстік Каролина губернаторы Рой Купер автожарыстарды трассаға қайтару мақсатында Солтүстік Уилксборо спидвейіне 18 миллион доллар көлемінде күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуге рұқсат берді. Жаңартудан кейін спидвей 2022 жылдың тамызында он жылдан кейін алғашқы жарыстарын өткізді, CARS Tour терезесі әлемінің 125-ші жарысына көптеген жанкүйерлер келді. 2022 жылдың қыркүйегінде 2023 жылғы NASCAR All Star Race жарысы 2023 жылдың мамыр айында Солтүстік Уилксборо спидвейінде өтетіні хабарланды. Бұл 1996 жылдан бері трассада өткізілетін алғашқы NASCAR жарысы болды. All Star жарысы 2023 жылдың 21 мамырында спидвейде сатылып кеткен көпшілік алдында өтті, Кайл Ларсон жарысты жеңді. NASCAR Craftsman Truck Series жарысы да 2023 жылдың 20 мамырында спидвейде өтті, оны да Кайл Ларсон жеңді. 2023 жылдың қарашасында NASCAR 2024 жылғы NASCAR All Star Race жарысы 2024 жылдың мамыр айында Солтүстік Уилксборо спидвейінде өтетінін жариялады.
География
АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, округтің жалпы ауданы 756,33 шаршы миль (1959 км2) құрайды, оның ішінде 753,68 шаршы миль (1952 км2) құрлық және 2,65 шаршы миль (7 км2) (0,35%) су. Уилкс округі Аппалач тауларының бір бөлігі – Блю Ридж тауларының шығыс беткейінде орналасқан. Округтің биіктігі шығыста 900 футтан (274 м) басталып, батыста 4000 футтан (1219 м) асып түседі. Блю Ридж таулары оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып, округтің батыс және солтүстік көкжиегін құрайды. Округтың ең биік нүктесі – Томкинс Ноб, 4079 футқа (1243 м) дейін көтеріледі. Блю Ридж Парквеі округтің солтүстік және батыс шекараларымен Блю Ридж тауларының қырлары бойымен өтеді. Блю Ридж тауларының етегі мен аңғарлары округтің орталық бөлігін құрайды, ал кейбір жерлерде биіктік 610 метрден аспайды. Солтүстік Уилкс округінің етегінде орналасқан Стоун-Маунтин мемлекеттік паркі Солтүстік Каролина штатындағы ең танымал парктердің бірі болып есептеледі және тасқа қабысу спорты мен форель балық аулаумен мәшһүр. Брюши таулары, Блю Ридждің оқшауланған тармағы, округтің оңтүстік шекарасын құрайды. Уилкс округінің жер бедері шығысқа қарай жылдамдаған сайын бірте-бірте тегістеліп, төбелер азаяды; округтің шығыс бөлігі Солтүстік Каролина штатының Пьемонт аймағында жатыр. Уилкстегі ең ірі өзен – Ядкин өзені, ол округтің орталық бөлігі арқылы ағып өтеді. Округтың тағы үш ірі арнасы – Реддис өзені, Роринг өзені және Малбери сағасы, олардың барлығы Ядкин өзеніне құяды. 1916 және 1940 жылдардағы қиратушы су тасқынынан кейін АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы Уилксбородан батысқа қарай төрт миль қашықтықта Ядкин өзенінде У. Керр Скотт бөгеті мен су қоймасын салды. 1962 жылы ашылған бөгет 56 мильдік жағалауы бар көлді құрады. Көлде қайықпен жүзуге, жүзуге, балық аулауға және су шаңғысымен сырғанауға болады; ол әсіресе бас балық аулауға өте қолайлы. У. Керр Скотт көлі – Уилкстегі ең ірі су көлемі.
Климат
Биіктігінің кең ауқымына байланысты, Уилкс округінің климаты айтарлықтай өзгеріп тұрады. Қыс айларында округтің шығыс бөлігінде күн ашық болып, температура 40 градусқа дейін жететін жиі кездеседі, ал сол уақытта округтің таулы солтүстік, батыс және оңтүстік бөліктерінде қар немесе қыздаяқ жаууы мүмкін. Жалпы алғанда, Уилкс округінде жауын-шашын мөлшері мол, көктем және жаз айларында жиі найзағай болады; қыста жаңбыр, қар, қыздаяқ және мұз жаңбыры жаууы мүмкін, ал биіктік көтерілген сайын жиілігі артады. Округ орталығы Уилксборо қаласы жылына орташа есеппен 50 дюйм жаңбыр және 10 дюйм қар алады. Уилкс округінде қауіпті ауа райы жиі кездеспесе де, болады. Торнадолар сирек, бірақ қатты найзағайлар күшті желдерді әкелуі мүмкін, олар ағаштарды және электр сымдарын құлатып, бұршақ жаңбырын тудыруы мүмкін. 2017 жылдың 23 қазанында Моравиан Фолс ауданында сирек кездесетін EF 1 торнадосы пайда болып, кейін Уилксборо және Солтүстік Уилксборо қалаларына, содан кейін Малберри, Фэрплэйнс және Хейс аудандарына таралып, елеулі зақым келтірді. Уилкс округі теңізден шалқары орналасқандықтан, дауылдар көбінесе мәселе тудырмайды, бірақ жылдам қозғалатын күшті дауылдар, мысалы 1989 жылғы Хуго даулы сияқты, зақым келтіруі мүмкін. Көптеген арналар мен өзендердің аңғарлар арқылы өтуіне байланысты, Уилкс округінде кенеттен су тасқынына ұшырау ықтималдығы жоғары. Ең есте қаларлық екі су тасқыны 1916 және 1940 жылдары болды, олар бірнеше тұрғынды қаза қылды және миллиондаған долларлық зиян келтірді. 1962 жылы У. Керр Скотт бөгеті ашылғаннан бері Ядкин өзені округті су баспады. Уилкс округінде күшті жер сілкінісі болған емес, бірақ Бруши таулары арқылы жарылыс өтеді, сондықтан жеңіл жер сілкіністері жиі кездеседі. 1861 жылдың 31 тамызында Рихтер шкаласы бойынша 5,0 дейін бағаланған жер сілкінісі округтің оңтүстік бөлігін шайқап, аздап зақым келтірді.
2020 жылғы халық санағы
+Уилкс округінің нәсілдік құрамы. Нәсіл саны. Пайыздық үлесі. Ақ (испан тілді емес) – 56 316, 85,37%. Қара немесе африкалық америкалық (испан тілді емес) – 2 580, 3,91%. Түпкілікті американдықтар – 86, 0,13%. Азиялықтар – 324, 0,49%. Тынық мұхиты аралдарынан келгендер – 5, 0,01%. Басқа/Аралас – 2 004, 3,04%. Испандық немесе латиноамерикандықтар – 4 654, 7,05%. 2020 жылғы халық санауы бойынша округте 65 969 адам, 28 376 шаруашылық және 17 409 отбасы тұрды.
As of the 2020 census, there were 65,969 people, 28,376 households, and 17,409 families residing in the county.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы халық санағы бойынша округте 69 340 адам, 28 360 үй шаруашылығы және 19 683 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 33 065 тұрғын үйден құралды. Округтің нәсілдік құрамы: 90,60% ақ немесе еуропалық американдықтар, 4,08% афроамерикандықтар, 0,19% американдық индейлер, 0,43% азиялықтар, 0,03% Тынық мұхиты аралдарынан келгендер, 3,33% басқа нәсілдер және 1,33% екі немесе одан көп нәсілдің өкілдері. Барлық нәсілдердің ішінде 5,44% испандық немесе латиноамерикандықтарды құрады. 28 360 үй шаруашылығының 26,76% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрды, 54,03% бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,50% күйеуі жоқ әйелдер басқарды, ал 30,60% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 26,69% жеке адамдардан тұрды, ал 11,59% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,41 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,89 адамды құрады. Округтегі халықтың жас бойынша бөлінісі: 18 жасқа дейінгілер – 22,41%, 18-24 жас аралығындағылар – 7,16%, 25-44 жас аралығындағылар – 23,96%, 45-64 жас аралығындағылар – 29,49%, ал 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер – 16,99%. Орташа жас 42,4 жасқа тең. Әр 100 әйелге 97,69 еркек шақ келді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 95,42 еркек шақ келді. Округтағы үй шаруашылығының орташа табысы 30 668 доллар, ал отбасының орташа табысы 39 670 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 30 917 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 26 182 доллар болды. Округтағы жан басына шаққандағы орташа табыс 18 319 долларды құрады. Отбасылардың 17,60% және халықтың 21,50% кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 32,60% және 65 жастан асқандардың 13,40% кірді.
Экономика
Ауылдық сипаты мен салыстырмалы түрде аз халқына қарамастан, Уилкс округі көптеген ірі өнеркәсіптердің туған жері болды. Lowe's, елдегі үйді жақсарту дүкендерінің екінші ірі желісі (The Home Depot-тан кейін) 1946 жылы Уилкс округінде құрылды. 2003 жылға дейін Lowe's корпоративтік штаб-пәтері Уилкс округінде орналасқан еді, бірақ содан бері компания корпоративтік функцияларының көп бөлігін Солтүстік Каролина штатының Моурсвилл қаласына, Шарлоттаның қарқынды дамып келе жатқан маңындағы қалашыққа көшірді. Дегенмен, Уилксбородағы Lowe's-тің ірі кеңсесінде әлі де көптеген корпоративтік бөлімдер жұмыс істейді және Lowe's округтың екінші ірі жұмыс берушісі болып қала береді. 1991 жылы Уилксборода Carolina West Wireless телекоммуникациялық фирмасы құрылды және оның штаб-пәтері де округте орналасқан. Уилкс округінде бастау алған басқа да салалар – Lowes Foods (қазіргі штаб-пәтері Уинстон-Салемде) және The Northwestern Bank, ол 1986 жылы First Union Bank-пен біріктірілгенге дейін Солтүстік Каролинаның төртінші ірі банктерінің бірі болды. 1930 жылдары құрылған Солтүстік Уилксбородағы Carolina Mirror Company көп жылдар бойы Америкадағы ең ірі айна фабрикасы болып келді. Бүгінде Gardner Glass Products Inc. компаниясы Солтүстік Уилксборода әлі де айна өндірісімен айналысады. Уилксбородағы Holly Farms 1989 жылы Tyson Foods компаниясы сатып алғанға дейін АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы ең ірі құс өсіруші кәсіпорны болды. Уилкс округі АҚШ-тың шығысындағы құс етін өндірушілердің ішінде маңызды орынды сақтайды, ал округтың көптеген шаруалары Tyson Foods үшін құс шаруашылығымен айналысады. Tyson Уилкстегі ең ірі жұмыс беруші. Бұл фабрикалардың көпшілігі Латын Америкасы мен Азиядағы, әсіресе Қытай мен Вьетнамдағы төмен жалақы төленетін аймақтарға көшірілді. Stateline мәліметтеріне сәйкес, Уилкс округінде өндірісте жұмыс істейтін тұрғындардың саны 2000 жылы 8 548-ден 2015 жылы шамамен 4 000-ға дейін азайды, бұл 53%-дан астам төмендеуді білдіреді. 2000 жылдан 2014 жылға дейін Уилкстегі үй шаруашылықтарының орташа табысы 30%-дан астамға төмендеді.
Шарап өсіру аймағы
Уилкс округі Ядкин аңғарының бөлігі, американдық шарап жасау аймағы. Уилкс округінде өсірілген жүзімнен жасалған шараптардың этикеткаларында «Ядкин алқабы» деген атау қолданылуы мүмкін. Темекі шаруашылығының азаюына байланысты, Уилкс округының бірқатар фермерлері шарап жасауға көшті және көмек үшін Еуропа мен Калифорниядан сарапшыларды шақырды. Осының нәтижесінде, Уилкс округы мен оны қоршаған аудандарда шарап жасау өте танымал болып келеді. Жыл сайын мамыр айында Уилкс округы Солтүстік Уилксборо қаласының орталығында «Жарқыраған шарап фестивалі» арқылы жаңа шарап индустриясын тойлайды.
Білім
Уилкс округі мектептері жүйесінде балабақшадан бастап он екінші сыныпқа дейінгі 22 мектеп бар, соның ішінде ерте колледж жоғары мектебі де бар. Бұл 22 мектеп 5 жоғары мектепке, 4 орта мектепке және 13 бастауыш мектепке бөлінген. Уилкс округінде тек бір ғана жекешелендірілген мектеп бар: Солтүстік Каролина штатының Стейт Роуд қаласындағы Бриджес жекешелендірілген мектебі. Елкин қалалық мектептер ауданы да Уилкс округінің бір бөлігін қамтиды. Уилкс округінде үш жеке меншік мектеп бар, олардың үшеуі де округтегі ірі протестанттық христиан шіркеулерінің бірімен байланысты. Уилкстегі ең ірі жеке меншік мектеп – Миллерс Крик христиан мектебі. Соңғы жылдары Уилкс округінде үйде оқытылатын оқушылардың саны тұрақты түрде артып келеді, ал мемлекеттік мектептерге түсу көрсеткіштері төмендеді.
Ауруханалар
Уилкс медициналық орталығы 1952 жылы Уилкс жалпы ауруханасы ретінде ашылды. 2017 жылы Уэйк Форест Баптист Денсаулық сақтау жүйесі сол кезде Уилкс өңірлік медициналық орталығы деп аталған аурухананы өз құрамына қосты. WMC Солтүстік Каролинаның солтүстік-батысындағы ең ірі аурухана және Уилкс округының төртінші ірі жұмыс берушісі. 1970 жылдары салынған үлкен сауда орталығы болған Батыс паркі 2000 жылдан бастап дәрігерлер, мамандар, дәріханалар, физиотерапевтер және басқа да медициналық және денсаулық сақтап қалу салаларындағы көптеген кеңселер орналасқан ірі медициналық парке айналды.
Том Дули
Уилкс округінің тумасы Том Дула (Дули), Америка Азамат соғысының Конфедерация ардагері, соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай күйеуі Лора Фостерді өлтірді деген айыппен сотталып, асылды. Күні бүгінге дейін көптеген адамдар Дуланың қызғанышпен толған бұрынғы сүйіктісінің бірі Лора Фостерді өлтіргенін, Дуланың кінәсіз екенін және ол бұрынғы жарын қорғау үшін ғана кінәні мойындады деп санайды. Бұл оқиға The New York Times және New York Herald сияқты газеттерде жалпыұлттық деңгейде жарияланып, Оңтүстік аймақтарындағы халық әңгімесіне айналды. Дуланың әңгімесі 1958 жылы Кингстон Трио тобының ең көп сатылған "Hang Down Your Head, Tom Dooley" әні арқылы танымал болды. Дуланың оқиғасы 1959 жылы Майкл Лэндонның Дула рөлінде ойнаған фильмге түсірілді, сондай-ақ әр жазда Bleu Moon Productions компаниясы оқиғаға негізделген ашық ауадағы драмалық қойылымды ұсынады. 2001 жылы Том Дула округтік сот шешімімен барлық айыптан толық ақталды.