Кіріспе

16-шы армия (16 я армия) – Ресей Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияның далалық армиясы. Ол бастапқыда 1918 жылдың 15 қарашасында Ресей КФСР-і тарапынан Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясы жоғалтқан аумақтарды қайтару және сол аумақтарда Кеңес республикаларын құру мақсатымен Батыс армия (Западная Армия) ретінде құрылған. Батыс армиясы Балтық елдерінің, Беларусь, Польша және Украинаның әртүрлі жергілікті күштерімен қақтығысты, ал оның іс-әрекеттері 1919-1920 жылдардағы поляк-совет соғысының басталуына себеп болды. Армия Николай Соллогубтың басшылығымен поляк-совет соғысында күресті және 1920 жылдың шілдесінде Польшаға қарай жылжыды, бірақ тамызда Варшава шайқасында кері шегінді. Армия шығысқа қарай Беларуське шегініп, 1921 жылдың мамырында таратылды.

Құрылу

Брест-Литовск келісімінен кейін жаңадан құрылған орыс-неміс шекарасы Ресей тарапынан, әрі қарай "Қарғау отрядының Батыс бөлімі" (Западный участок отрядов завесы) деп аталатын, немесе жай ғана Батыс пердесімен бақыланды. Перде – сирек және әртүрлі құрамдас бөлімшелер жиынтығы еді. Оның командирі Владимир Егорьев болды. (Оның ресми шені "әскери жетекші" (военный руководитель) еді, себебі ол бұрынғы патша әскерінің генералы болған) Батыс пердесі Невель–Полоцк–Сенно–Орша–Могилев–Жлобин–Гомель–Новый Оскол сызығы бойымен 800 километрден астам аумақты қамтыды. Бірте-бірте Батыс пердесі 20 000-нан астам сарбаздан тұратын жеті бөлімшеге бөлінді. Бұл сан, іс жүзінде, оның бақылаған аумағына шаққанда өте аз болды және кез келген ірі шайқас жағдайында жеткіліксіз болар еді. Сонымен қатар, оның жеке құрамының бір бөлігі Ресей азамат соғысының басқа да қиын учаскелеріне ауыстырылды. Ақырында, Қызыл Армияның қосымша жұмылдыруы арқасында Перденің бөлімшелері тұрақты дивизияларға қайта құрылды, ал Батыс пердесі Батыс қорғаныс аймағына (Западный район обороны) қайта ұйымдастырылды. Ол 1918 жылдың 11 қыркүйегінде Революциялық әскери кеңесінің №3/2 бұйрығымен құрылды, штаб-пәтері Калугада орналасқан. Аймақ Петроградтан Оңтүстік майданның батыс жиегіне дейін созылды және оған Андрей Снесарев басшылық етті. Брест-Литовск келісімі Советтер тарапынан 1918 жылдың 13 қарашасында жойылғаннан кейін Батыс қорғаныс аймағы Батыс армиясына (1918 жылдың 15 қарашасы) айналдырылды. Оның құрамына: Псков жаяу әскер дивизиясы (кейіннен Литвалық атқыштар дивизиясы), 17-ші Витебск атқыштар дивизиясы, Батыс атқыштар дивизиясы және 2-ші майдандық қорғаныс аймағының бөлімшелері кірді. 1918 жылдың соңына қарай Батыс (16-шы) армияның саны шамамен 19 000 адамды құрады, бірақ артиллериясы мен атты әскері аз болды (барлығы 8 зеңбірек және 261 жылқы). Келесі бірнеше айда, әскерге шақыру және коммунистік партия мүшелерін жұмылдыру арқасында армияның саны 46 000 адамға дейін өсті. Кеңес Жоғарғы Бас штабы оны сол кездегі ең маңызды армиялардың бірі деп санады.

Батысқа қарай ілгерілеу

1918 жылдың 17 қарашасында құрылғаннан кейін, Батыс армиясы неміс күштерінің шегінуінен кейін Беларусь және Украина бағытында қан төгілмейтін шабуылды дереу бастады. 1918–1919 жылдарғы Ресейдің батысқа жасаған шабуылының мақсаты – Обер-Ост операциялық театрынан шегінген неміс армиясы тастап кеткен аумақты бақылауға алу болды. Кейіннен Кеңес Батыс армиясы Беларусь, Литва, Польша және Украинадан келген түрлі өздік қорғаныс және жасақ топтарымен қақтығысты. Көптеген шайқастардың ішінде 1919 жылдың 14 ақпанында Береза Картуска шайқасы поляк-совет соғысын бастады. 19 ақпанда армия Батыс майданның құрамына кірді, ал 13 наурызда Литва-Беларусь армиясы деп қайта аталды. Осы қайта аталғаннан кейін армия Литва мен Беларусь аумағын қамтитын, Литва-Беларусь Кеңес Социалистік Республикасының, совет марионеткалық мемлекетінің армиясы болды. 9 маусымда Литва Тәуелсіздік соғысында Паневежис қаласынан шегінгеннен кейін Литвадан шығарылып, 16-шы армия атанды. Сол кезде армия штабы Могилевке көшірілді. Тамыз айына дейін армия шегінуін жалғастырды, Молодечно және Минск поляк әскерлеріне берілді, ал тамыз айында Березина өзені бойында қорғаныс позицияларын алды. 14 тамыздан бастап Николай Соллогуб армияға қолбасшылық етті. Қыркүйекте армия штабы Смоленскке қайта көшірілді, бірақ 1920 жылдың наурыз және мамыр айларында Новозыбковқа көшірілді. 1920 жылдың наурыз-сәуір айларында армия Мозырді басып алу үшін күресті. Мамыр айында штаб-пәтер Могилевке қайта көшірілді.

Қауіпсіздік

1920 жылдың 14 мамырынан 8 маусымына дейін армия Батыс майданында Польшаның Киевке қарсы майдағы шабуылына қарсы шабуыл жүргізді. Жоғарғы қолбасшы Михаил Тухачевский жоспарлаған қарсы шабуылда 16-армия Борисов пен Игуменде поляк 4-армиясына тікелей шабуыл жасап, оның қозғалып, қиын жағдайдағы поляк бөлімшелерін күшейтуіне кедергі келтіруі керек еді, ал 15-армия, бас күш, оңтүстік-батысқа қарай Молодечноға қарай жылжып, содан кейін айналып, 1-поляк армиясын 4-армияның тылына итеріп, оларды Припеть батпақтарына тікелей айдап, сол жерде жоюға тиіс еді. Шабуыл 14 мамырда басталды, бірақ кеңес әскерінің жылдамдығы жетпегендіктен сәтсіз аяқталды, ал 15-армияға қарсы шабуыл жасалып, маусым айының басында тәртіпсіз шегінуге мәжбүр болды. 16-армия Березинаны кесіп өтіп, плацдарм құрды, бірақ ол да қарсы шабуылға ұшырап, Березинадан кері шегінуге мәжбүр болды.

Шабуыл және Варшава шайқасы

4 және 23 шілде аралығында армия шілдедегі шабуылға қатысты, соғыстағы кеңестік шабуыл. Шабуыл барысында әскер Беларусь арқылы жылдам ілгерілеп, Игумен, Бобруйск, Минск, Барановичи, Слоним және Вавкавыск қалаларын басып алды. 25 шілдеде кеңес әскері Варшаваға шабуыл бастады, ол Варшава шайқасымен аяқталды. 16-армия батысқа қарай ілгерілеуді жалғастырды, ал 1 тамыз күні түнде армия Польша генералы Владислав Сикорскийдің Полесье тобына қарсы шабуыл жасады. Бірақ армия Варшаваға жылдам ілгерілеп, жетістігін пайдалана алмады, себебі тамыздың бірінші аптасында Сикорскийдің қарсы шабуылы оларды Батыс Буг арқылы кері шегіндірді. 8 тамызда Тухачевский Варшаваны басып алуға бұйрық берді, онда 16-армия қалаға шығыстан шабуыл жасады, ал оның қанаты Мозыр әскерлері тобымен қамтылды. 13-16 тамыз аралығында өткен Радзимин шайқасында армияның 27-ші Омск атқыштар дивизиясы, Витовт Путна басшылығымен, Радзимин үшін шайқасты, ол шайқас барысында бес рет қолдан-қолға өтті. Сол уақытта Польша жетекшісі Йозеф Пилсудскийдің шабуыл тобы қарсы шабуылға көшті. Олар 16-армияның қанатын қорғаған Мозыр тобының әлсіздігін пайдаланып, 18 тамызда армияның қанатына шабуыл жасаған 4-армияның үш дивизиясымен және Варшавадан ілгерілеген 10-шы және 15-ші дивизиялармен бірге шабуылға ұшырады. Қысымға тап болған 16-армияның оңтүстікке жақын үш дивизиясы шығысқа қарай асыққан шегінуге көшті, бірақ содан кейін шабуыл тобының әскерлері де қарсы шабуыл жасады. Осы әрекеттердің нәтижесінде 8-ші және 10-шы атқыштар дивизиялары жойылды, ал 2-ші атқыштар дивизиясы ауыр шығынға ұшырады. 17-ші атқыштар дивизиясы армияның қалған бөлігімен байланысын үзіп, Путнаның 27-ші дивизиясын армиядағы жалғыз толыққанды бөлім қалдырды. Польша радиосының кедергісінен кейін майдан жағдайы туралы хабардар болмаған Тухачевский Соллогубқа оңтүстік дивизияларымен Радзимин мен Брест-Литовск арасында қорғаныс шебін құруға бұйрық берді, бұл Польша әскерлерінің кеңес тылына шабуылдауына жол бермеу үшін жасалды. Осы мақсатта армия командирі Гродно маңындағы 60 000 резервтен пайдалануға рұқсат алды. Соллогуб 19 тамызда бұйрықтарды шығарды, сол кезде армия штабы барлық бөлімдерімен байланысын жоғалтқандықтан, олар жеткізілмеді. Ертесі күні ол Феликс Яворскийдің поляк атқыштар бригадасынан құрылған тобымен штабындағы Острожаныда тұтқындалуға айналды. Осы уақытқа дейін армияның көп бөлігі Буг арқылы Белостокқа қарай қашқан, тек 27-дивизия артта қалғандардың өтуіне мүмкіндік беру үшін бірнеше өткелдерді ұстап тұрды. 21 тамызға қарай армияның қалдықтары шашыраңқы түрде кішігірім топтарда шығысқа қарай асығыс шегініп, көбінесе жолдар мен қалалардан аулақ жүрді, ал 25% күші қалған 27-дивизия 16-армия мен Мозыр тобының шегінуін қамтамасыз етіп, артты қорғады. 22 тамызда Белосток поляк 1-ші легиондық жаяу әскер дивизиясы басып алды, армия мен Мозыр тобының артта қалғандарын бөліп тастады. 27-дивизия қарсы шабуыл жасап, жолды қысқа уақытқа ашты, бірақ Путна поляктардың қарсы шабуылынан кейін аймақты тастап кетті, артта қалғандарды тұтқындауға қалдырды. Үш күннен кейін дивизия Нименді кесіп өтіп, польшалық күштерден алыстап, Вавкавыскке қарай бет бұрды. Нименнің шығысына, Белоруссияға қайтып келгеннен кейін Тухачевский шабуылды жаңаруға дайындық бастады. Фронттағы Қызыл Армия бөлімдерін қайта ұйымдастыру барысында 16-армияның ең жақсы екі бөлімі, 2-ші және 27-ші дивизиялар 15-армияға берілді. Қайта, армия 48-ші және 56-шы атқыштар дивизияларын алды, Варшава шайқасынан бұрынғы күшіне жеткізіп, штабы Слонимде орналасқан.

Нимен өзенінің шайқасы және Беларусьтегі операциялар

Алайда, Пилсудский 21 қыркүйекте Нимен өзенінің шайқасы деп аталатын шабуылды бастады. Кеңес әскерлері бастапқыда қарсы тұрғанмен, поляк күштері Литва арқылы өтіп, содан кейін оңтүстікке қарай кеңестік солтүстік жақ фланкінің тылына еніп, олардың дезорганизацияланған шегінуіне себеп болды. Орталықта 15-ші және 16-шы армиялар 27-ші дивизияның, 15-ші армияның ең оңтүстік бөлімшесінің әрекеттерінің арқасында реттелген түрде шегінді. 1 қазанға дейін екі армияның бөлімшелері шілделік шабуыл алдындағы поляк позицияларына қарсы, бірінші дүниежүзілік соғыстың ескі орыс окоптарының бойымен орналасты. Қорғаныс желісі поляктардың шабуылымен тез бұзылды, және поляк әскерлері Минскі басып алып, 15 қазанда Березинаға жеткен кезде 16-шы армия бастапқы құрамының тек қаңқасына дейін азайды. Соғыс келесі күні Польша мен РСФСР арасындағы атысты тоқтату күшіне енген кезде аяқталды. 17 қазанда армия таратылған 4-ші армиядан келген әскерлермен нығайтылды. Қазан айынан бастап штаб-пәтері Могилев қаласында орналасқан болатын. Қараша және желтоқсан аралығында 16-шы армия Станислав Булак-Балахович әскерлерімен шайқасты. 7 желтоқсанда армия таратылған 3-ші армияның әскерлерін алды. Наурыз айында Гомель бекінілген аймағы 16-шы армия құрамына қосылды. Армия 1921 жылдың 7 мамырында таратылды, ал оның әскерлері Батыс майданның басқа бөлімшелеріне таратылды.