Кіріспе

Телефон арқылы қоңырау шалудың жоғары тарифтері

Телекоммуникация саласында алысқарықтық (АҚШ) немесе магистральдық (Ұлыбританияда ақы төлеу арқылы сөйлесу) қоңырау – белгілі бір жергілікті қоңырау аймағынан тысқары жерге жасалған телефон қоңырауы. Алысқарықтық қоңыраулар әдетте жергілікті қоңыраулардан жоғары тарифпен есептеледі. Бұл термин міндетті түрде басқа телефондық кодқа қоңырау шалумен бірдей емес. Алысқарықтық қоңыраулар екі санатқа бөлінеді: бір ел ішіндегі екі нүктені байланыстыратын ұлттық немесе ішкі қоңыраулар және екі түрлі елдегі нүктені байланыстыратын халықаралық қоңыраулар. АҚШ-та алысқарықтық қоңыраулар бір штат ішіндегі (мемлекеттік) және штаттар аралық қоңырауларға бөлінеді, олар әртүрлі ережелерге бағынады (керемет емес, штат ішіндегі қоңыраулар көбінесе штаттар аралық қоңыраулардан қымбат). Барлық штаттар аралық қоңыраулар алысқарықтық қоңыраулар болып табылмайды. 1984 жылдан бері жергілікті қатынас және көлік аймағы (LATA) арасындағы және әртүрлі LATA арасындағы қоңыраулар арасында да айырмашылық бар, олардың шекаралары міндетті түрде штат шекараларымен сәйкес келмейді. Тікелей алысқарықтық қоңырау шалу (DDD) енгізілгенге дейін барлық алысқарықтық қоңыраулар арнайы байланыс операторлары (алып қашықтық операторлары) арқылы жасалатын, тіпті жергілікті биржадағы қоңыраулар тікелей терілген жағдайда да. Алысқарықтық қоңырауларды жасау уақытты қажет ететін және қымбатқа түсетін, себебі әр қоңырау бірнеше қаладағы бірнеше операторлармен өңделетін. Сондай-ақ, есеп жүргізу күрделірек болды, өйткені әрбір қоңыраудың ұзақтығы төлем мақсатымен қолмен тіркелуі керек болды. Испания, Мексика, Бразилия және Мысыр сияқты кейбір дамымаған елдерде қоңырауларды орталық кеңседе жасау үшін абоненттерге бару қажет болды, қағазға жазып, кейде қоңырау үшін алдын ала төлем жасап, содан кейін қоңырау қосылуын күту керек болды. Испанияда олар "сөйлесу орны" деген мағына беретін локуториос деп аталды. Телефон кеңсесін ұстауға мүмкіндігі жоқ кішкентай қалаларда алысқарықтық қоңыраулар дәріханалар сияқты телефондары бар кәсіпорындар үшін қосымша қызмет болып табылды. Кейбір елдерде, мысалы, Канада мен АҚШ-та, алысқарықтық тарифтер тарихи тұрғыдан тиімсіз жазық тарифтік жергілікті тұрғын қызметтерін субсидиялау үшін жасанды түрде жоғары ұсталып келді. Алысқарықтық телефон компаниялары арасындағы қатаң бәсекелестік 20 ғасырдың соңында көптеген дамыған елдерде бұл айырмашылықты едәуір қысқартты. Халықаралық қоңыраулардың құны елдер арасында күрт өзгереді. Қабылдаушы ел қоңырау шалушыға (бастаушы компания арқылы, ол өз кезегінде осы қаражатты қабылдаушы елге аударады) кіріс халықаралық қоңырауды қабылдаушы елдегі кез келген абонентке қосылу құны үшін қандай төлем жасалуын анықтауда толық құқыққа ие. Бұл нақты құнмен байланысты емес, кейде тіпті қатысы да жоқ. Кейбір дамымаған елдер немесе олардың телефон компаниялары осы төлемдерді кіріс көзі ретінде пайдаланады.

Тарих

1876 жылғы 10 тамызда Александр Грэм Белл Брантфорд пен Онтарионың Париж қалалары арасындағы 13 шақырымдық телеграф желісі арқылы телефон соғып, байланыс жасады. Көптеген дереккөздер бұл сынақты "әлемдегі алғашқы алыс қашықтыққа жасалған қоңырау" деп атайды. Бұл сынақ телефонның кем дегенде бір бағытта алыс қашықтыққа жұмыс істейтінін нақтылады. 1891 жылы AT&T Нью-Йорк пен Чикагоға дейін жететін өзара байланысқан телефон желісін құрды, бұл күшейтпелі сымдар үшін технологиялық шек болды. Адамдар мұндай қоңыраулар үшін өз телефондарын қолданбай, арнайы алыс қашықтыққа арналған телефон кабинасын немесе 4 сымды телефондармен және басқа да жетілдірілген технологиялармен жабдықталған "тыныш кабинаны" пайдалануға жазылатын. 1911 жылы индуктивті катушкалардың (loading coils) ойлап табылуы Denver қаласына дейін желіні кеңейтті, бұл да технологиялық шекке жетті. Ірі зерттеу және жарыс нәтижесінде 1907-1914 жылдар аралығында Ли Де Форест ойлап тапқан, ал басқалар жетілдірген аудион (audion) құрылды, ол телефон сигналдарының жағалаудан жағалауға жетуіне мүмкіндік берді. Мұндай трансконтиненталдық қоңырау 1914 жылы мүмкін болды, бірақ сол жылдың көктемінде Сан-Францискода өтетін Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесін жарнамалау үшін 1915 жылдың басында ғана көрсетілді. 1915 жылғы 25 қаңтарда Александр Грэм Белл Нью-Йорктегі 15 Дей-стриттен алғашқы трансконтиненталдық телефон қоңырауын жасады, оны оның бұрынғы ассистенті Томас А. Уотсон Сан-Францискодағы 333 Грант-авенюде қабылдады. Дегенмен, бұл процеске бес оператор қатысып, қоңырау маршрутын қолмен қосу арқылы 23 минут уақыт кетті. 1951 жылғы 10 қарашада Солтүстік Америкада алғашқы тікелей қоңырау жасалған алыс қашықтыққа телефон қоңырауы AT&T Bell жүйесі арқылы Нью-Джерси штатының Энглвуд қаласының мэрі М. Лесли Деннингтен Калифорния штатының Аламеда қаласының мэрі Фрэнк Осборнға жасалды. Он цифрлы қоңырау (жеті цифр және үш цифрлы код) 18 секунд ішінде автоматты түрде жалғасты. Ұлыбританияда абоненттік тікелей қоңырау жасау 1958 жылғы 5 желтоқсанда Елизавета II-нің Бристольден Эдинбургке қоңырау шалуымен қолданысқа енгізілді.

Халықаралық қоңыраулар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-тағы AT&T және Еуропадағы әртүрлі PTT ұйымдары өз елдеріндегі алыс қашықтықтағы байланыс желілерін автоматтандыруға басымдық берді (бастапқыда оператор арқылы алыс қашықтықтағы қоңырау шалу үшін). Осылайша, TAT 1 қызметі іске қосылғанда, ол Уайт-Плейнс, Нью-Йорк және Лондон қалаларындағы халықаралық шлюздерге қосылды, олар отандық қоңыраулар үшін бұдан бұрын автоматтандырылған болатын. Олар ортақ сигналдау стандарттарына (және саяси мәселелерге) келісімге келгеннен кейін, халықаралық байланыс желілерін автоматты түрде қосу және қабылдау үшін құрылған. Алайда, бастапқыда халықаралық қоңырау жасау үшін бірнеше оператор қажет болды: біреуі қоңырауды бастау үшін, ал әрбір ұлттық шлюзде жергілікті операторға қоңырау шалу арқылы немесе операторлық төлеммен қоңырауды аяқтау үшін тағы біреуі. Лондоннан Парижге тікелей халықаралық қоңырау шалу 1963 жылдың наурыз айында алғаш рет ұсынылды, ал Амстердамға 1963 жылдың соңына қарай ұсынылды. Сонымен қатар, оператор арқылы Атлант мұхиты арқылы қоңырау шалу 1963 жылдың 30 наурызында басталды, Батыс Еуропадағы немесе АҚШ-тағы бастапқы халықаралық оператор Уайт-Плейнс және Лондон шлюздері арқылы қосымша оператор көмегінсіз терминалдық стансаға қоңырау шала алды. Оператор арқылы Тынық мұхиты арқылы Гавайи, Жапония және Австралияға қоңырау шалу 1963 жылы, сондай-ақ, Коммуналдық Тынық мұхиты кабельдік жүйесінің (COMPAC) құрылысы аяқталғаннан кейін басталды. Қызмет 1971 жылы АҚШ-тың барлық штатына және Ұлыбританияның ең ірі алты қаласына дейін кеңейтілді.

Қалпына келтіру / кері жүктеу

Үлкен ұйымдарға автоматты түрде ақы төлеуге шақыруларды қабылдауға мүмкіндік беретін әртүрлі схемалар жасалды, онда шақыруды қабылдаған абонент алдын ала белгіленген аймақтан келген кез келген қоңырау үшін қашықтықтан қосылу ақысын төлейді. 1950 жылдардың соңындағы Zenith нөмірі оператордың басылған тізімнен баратын нөмірді қолмен анықтауын қажет етті; 1967 жылы кең аумақтық телефон қызметі арнайы белгілі тарифпен жұмыс істейтін арналарда аяқталатын алғашқы автоматтандырылған ақысыз телефон нөмірлерін енгізді. 1980 жылдары жүйенің компьютерленуі British Telecom "Linkline" 0800 ақысыз нөмірлері мен AT&T +1 800 ақысыз нөмірлерін дерекқор арқылы басқаруға және әрбір кіріс қоңырауды жеке-жеке тіркеуге, есептеуге және кез келген жерде аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл интеллектуалды желі 1990 жылдары ақысыз нөмірлерді тасымалдау мүмкіндігін ұсыну үшін одан әрі жетілдірілді.

Техникалық жетістіктер

Коммутациялық технологияның жақсаруы, жоғары сыйымды оптикалық талшықтардың қолданысқа енгізілуі және бәсекелестіктің күшеюі 20 ғасырдың соңында алыс қашықтық байланыс бағаларын едәуір төмендетті. Интернетті пайдалану арқасында, жергілікті және алыс қашықтық байланыс арасындағы шекара жоғалып, АҚШ-тан Пекинге жасалған интернет-қолдаудың көтерме құны, Айова штатының шағын қаласындағы ауылдық телефон абонентына жасалған жергілікті қоңыраудан арзанға түседі.

Қолмен операторды шақырудың үлгісі

Радиосериал "Драгнет" бағдарламасында сержант Джо Фрайдей (Джек Уэбб) оператордың көмегімен ұзақ қашықтыққа қоңырау шалуды тәуелсіз телефон компаниясы қызмет көрсететін бірнеше жүз адам тұратын Фонтайн Грин, Юта штатындағы қолмен коммутацияланатын нөмірге жібереді. Бұл қоңырауда Фрайди Лос-Анджелестегі ұзақ қашықтық операторына қоңырау шалып, шақырылатын абоненттің аты-жөні мен нөмірін хабарлайды. Оператор содан кейін тариф пен маршрут операторын шақырады, ол шақыруды Солт-Лейк-Сити мен Маунт-Плезант, Юта арқылы бағыттау керектігін және шақырудың тарифтік классы 140 екенін жауап береді. Ұзақ қашықтық операторы өзінің билетін осы тарифтік класспен белгілейді және егер шалушы тарифті сұраса, тариф кестесінен алғашқы үш минут және әрбір қосымша минут үшін бағаны анықтау үшін оны пайдалана алады. Лос-Анджелес операторы тікелей желіге Солт-Лейк-Ситиге келіп түсетін операторға қосылады және одан Маунт-Плезантты сұрайды; Солт-Лейк операторы Маунт-Плезантқа қоңырау шалады, ал Лос-Анджелес операторы Фонтайн Гринге қоңырау шалады. Маунт-Плезант операторы Фонтайн Гринге қоңырау шалады, ал Лос-Анджелес операторы Фонтайн Грин операторына Фонтайн Гриндегі шақырылатын абоненттің нөмірі мен атын береді. Фонтайн Грин операторы 14R2 нөмірін теріп шалады, бұл ортақ желідегі екінші абонентті шақыру үшін ерекше қоңырау үлгісін пайдаланады. Бір ер адам жауап береді; Лос-Анджелес операторы шақырылатын абонентті сұрайды және Лос-Анджелестен қоңырау шалып отырғанын хабарлайды. Бұл көрнекілік тікелей ұзақ қашықтыққа қоңырау шалу мүмкіндігі пайда болғанға дейін ұзақ қашықтыққа қоңырау шалу үшін қажет болған қиын, қымбат және уақытты көп алатын процесті көрсетеді. Лос-Анджелес аймағындағы жергілікті қоңыраулар ұзақ уақыттан бері тікелей теріліп келді, бірақ алыс штатқа ұзақ қашықтыққа қоңырау шалу күрделі қолмен орындалатын жұмыс болды. Шалушы ұзақ қашықтық операторына (сол дәуірдегі ірі Bell System қалаларында әдетте ‘110’ немесе ‘211’, ал ‘0’ – жергілікті көмек үшін) қоңырау шалып, баратын қаланың атын және шақырылатын абоненттің нөмірін, сондай-ақ есеп айырысу үшін өзінің нөмірін хабарлайды, себебі автоматты түрде нөмірді анықтау болған жоқ. 1940 жылдары басталған операторлық қоңырау шалу кезеңінен бұрын оператор алдымен маршрутты орнататын, содан кейін бастапқы шалушыға бірнеше минуттан кейін қоңырау дайын екенін хабарлап, шалушының желіде күтіп тұруын болдырмайтын. Операторлық қоңырау шалу енгізілгеннен кейін оператор тариф пен маршрут операторынан сандық маршрутты алатын, мысалы: "Белгілеу: Басқа орын. Маршрут: Төменгі шеңбер. Нөмірлер: 801 плюс 073 плюс 181. Оператор 801 плюс 073 плюс". Бұл маршрут Лос-Анджелес операторына тандем коммутаторы (яғни, 4-сыныпты телефон коммутаторы) арқылы Маунт-Плезант операторының коммутатор тақтасына қоңырау шалуға және қоңырауды арнайы желіге (181 кодымен белгіленген) кіргізуге мүмкіндік береді, ол ұлттық желіге үлкен нүкте арқылы қосылған қолмен қызмет көрсетілетін орындарға келіп түсетін қоңыраулар үшін пайдаланылады. Көптеген орташа және кіші қалаларда автоматты жергілікті қызмет болған кезде де маршрут жасау маңызды болды, бірақ тікелей қоңырау шалатын қалалардағы адамдардың санының өсуіне әлі қол жеткізе алмады. Мысалы, егер 1950 жылдардың аяғында Фонтайн Грин қолмен қызмет көрсетуді автоматты (төрт таңбалы нөмірді теруге мүмкіндік беретін) жүйемен жаңартса, оператор тариф пен маршрутты алғаннан кейін қоңырау шала алатын. Оператор жергілікті төрт таңбалы нөмірге үш таңбалы кеңсе префиксін қоса алатын, ол бірнеше жылдан кейін алушының жеті таңбалы нөміріне айналатын.

Өңірлік айырмашылықтар

"Жергілікті" немесе "алыс қашықтыққа" қоңырау шалудың (және оған сәйкес төлемдердің) анықтамасы көбінесе мемлекеттік реттеуге негіделген құрылым болып табылады. Осы реттеу арқылы, біржа шекараларының кездейсоқ тобынан тысқары кез келген нүктеге жоғары "магистральдық" немесе "ақылы" тариф қолданылады. Төлемдер көбінесе тікелей сызықты қашықтыққа немесе желі топологиясына сәйкес келмейді; кейбір жағдайларда 75 км қашықтықтағы екі біржа жергілікті болып санала алады, ал басқа жағдайларда бір-біріне жақын екі біржа (немесе тіпті бір физикалық коммутатордағы екі түрлі біржа префиксі) кездейсоқ түрде алыс қашықтық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Канада

Канадада стационарлық телефондардан жергілікті қоңыраулар тіпті ең ірі қалаларда да бір тарифпен төленеді (АҚШ-тан өзгеше, онда бірнеше ірі нарықта қызметтің есебі жүргізіледі). 1958 жылы жергілікті телефон нөмірлері АҚШ үлгісіндегі тікелей теру құралдарын қолдану үшін барлық ірі нарықтарда стандартты жеті таңбалы форматқа дейін ұзартылды (Монреаль мен Торонтода бұрын 2L+4N алты таңбалы жергілікті қоңыраулар болған, ал кішігірім елді мекендерде төрт немесе бес таңбадан тұратын). 1990 жылдардың басында ұзақ қашықтыққа қоңырау салу бәсекеге ашылды, ал бірнеше жылдан кейін ұзақ қашықтықтан түскен кірістер жергілікті қызметтерді субсидиялау үшін қолдану тоқтатылды. Ұялы телефон абоненттері мен монетамен төленетін телефондарды пайдаланушылар әдепкі операторды таңдау мүмкіндігіне ие емес, сондықтан осы қызметтерден ұзақ қашықтыққа қоңыраулар көбінесе қымбатқа түседі. Алдын ала төленген телефон карталарын пайдалану – бұл мүмкін болатын шешім.

Ұлыбритания

Британдық телекоммуникациялық биржалардағы реттеу құрылымы Солтүстік Америка жүйесінен өзгеше, себебі тегін жергілікті қоңыраулар жоқ. Сондықтан алысқарықтық қоңырау "жұмыс ақысы" деп емес, магистральдық қоңырау деп аталады. Ол дәстүрлі түрде жоғары тарифпен ("жергілікті тарифтен" гөрі "ұлттық тарифпен") жүреді және нөмірді теру алдында магистральдық префикс пен аймақтық кодты теруді қажет етеді. Еуропалық стандартқа сәйкес, магистральдық қоңыраулар үшін ұлттық қоңырауларға "0", халықаралық қоңырауларға "00" префиксі қойылады. Қазіргі кезде жергілікті қоңыраулардың құны Ұлыбритания ішіндегі алысқарықтық қоңыраулардың құнымен бірдей, және ай сайынғы шағын төлем арқылы Ұлыбританиядағы стационарлық телефондарға тегін қоңырау шалуға рұқсат беру жиі кездеседі. Бұл тегін қоңыраулар әдетте Мэн аралы мен Норманд аралдарына жасалған қоңырауларды қамтымайды, себебі олар Ұлыбританияның ұлттық қоңырау кодтарына ие болғанымен, жеке телефон әкімшіліктері болып табылады. Ұлыбританиядан халықаралық қоңыраулар дерегуляцияланған, яғни көптеген баламалы провайдерлер абоненттерге кіру кодын (әдетте "1" цифрынан басталады), содан кейін толық халықаралық кодты теру арқылы төмен бағада халықаралық қоңырау шалуға мүмкіндік береді. Бұл қызметтер көбінесе Skype, Friend Caller сияқты компьютерлік қызметтердегідей, интернетке негізделген қосылымдарды пайдаланады, бірақ компьютерді пайдалану қажеттілігін жояды. Осы интернетті қоңыраулар үшін пайдалану төмен бағаларға мүмкіндік береді. Көбінесе осы қызметтерді ұялы телефон арқылы да қолдануға болады, арнайы кіру нөмірін пайдаланып, бірақ мұндай жағдайда стандартты стационарлық телефонға қоңырау шалу құнына тең ақы алынуы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың реттеу құрылымы қашықтыққа қоңырауларды екі негізгі санатқа бөледі. Штат ішіндегі қоңыраулар штат заңдарымен реттеледі. Ал мемлекеттер аралық қоңырауларға (мемлекеттер аралық сауда) федералды реттеу қолданылады. 1968 жылы Федералды байланыс комиссиясы AT&T компаниясын MCI компаниясына өз ұзақ қашықтық желілерін Bell жүйесіне қосуға рұқсат беруге мәжбүр етті. 1984 жылы Bell жүйесінің таратылуы кезінде жергілікті қолжетімділік және транзиттік аймақ немесе LATA тұжырымдамасы құрылды. Бұл аймақтық қоңырауларды (мысалы, Baby Bells сияқты жергілікті телефон компанияларымен қамтамасыз етілетін) және аймақтан тыс қоңырауларды (AT&T, MCI және Sprint сияқты алыс қашықтық операторларымен қамтамасыз етілетін) ажырату үшін жасалды. 1984 жылы Bell жүйесінің таратылуымен бірге федералды ережелер қабылданды, ол Baby Bells және басқа ұзақ қашықтық провайдерлеріне «тең қолжетімділік» арқылы бәсекелесуге мүмкіндік берді. Тең қолжетімділік телефон абоненттеріне дәстүрлі POTS (Plain Old Telephone Service) сымдық телефон желілерінен жергілікті және ұзақ қашықтыққа (халықаралық қоңыраулар да бар) қоңырауларды жүзеге асыру үшін уәкілетті телефон компаниясын немесе компанияларын таңдауға мүмкіндік береді. Шақырушыларға әр қоңырау үшін ұзақ қашықтық операторын таңдауға мүмкіндік беру үшін тең қолжетімділікпен бірнеше мүмкіндіктер тобы пайдаланылды. «D» тобындағы абоненттер InterLATA қоңырауын жасау үшін «10» префиксі мен үш таңбалы ұзақ қашықтық операторының кодын теруге болады. Мысалы, 10 288 – AT&T арқылы, 10 333 – Sprint арқылы, 10 550 – CenturyLink арқылы қоңырау шалу. 1998 жылдың шілдесінен бастап бес таңбалы оператор таңдау кодын теру алдында «10» префиксін қою қажет болды. Мысалы, AT&T үшін 10 10 288. 700 аймақтық коды көбінесе қолданылмайды және операторға арналған қызметтерге резервтелген; әр оператор абонентке өз желісі үшін әдепкі InterLATA операторын анықтау үшін 1 700 555 4141 нөміріне өзін тану туралы жазбаны орналастырады. Ұзақ қашықтыққа қоңыраулар екі топқа бөлінеді. Штаттар аралық ұзақ қашықтық немесе LATA аралық ұзақ қашықтық – ең көп таралған топ, және ұзақ қашықтық операторларын әдетте телефон абоненттері таңдайды. Көбінесе АҚШ штаттарында маңызды болатын ұзақ қашықтыққа қоңыраудың тағы бір түрі – LATA ішіндегі штат аралық ұзақ қашықтық. Бұл абоненттің LATA-сынан тыс, бірақ штаты ішіндегі қоңырау шалу аймағын білдіреді. Техникалық және заңдық тұрғыдан ұзақ қашықтыққа жатса да, бұл аймаққа «дәстүрлі» ұзақ қашықтық операторы қызмет көрсетпеуі мүмкін немесе қызмет көрсету бағасы басқаша болуы мүмкін. Кейде абоненттердің шатасуына себеп болады, себебі тарифтік немесе операторлық айырмашылықтарға байланысты жергілікті ұзақ қашықтыққа қоңырау, тіпті қысқа қашықтықта болса да, штаттар аралық ұзақ қашықтыққа қоңыраудан минутына қымбатқа түсуі мүмкін. Көптеген жағдайда үлкен LATA-ларда «жергілікті ұзақ қашықтық» деп аталатын, абоненттің LATA-сы ішінде, бірақ жергілікті қоңырау аймағынан тыс жерге қоңырау шалу класы бар. Бұл аймаққа әдетте абоненттің жергілікті телефон провайдері қызмет көрсетеді, ол көбінесе Baby Bells-тің бірі болып табылады, CLEC-тердің жергілікті телефон нарығында бәсекелесуге тырысқанына қарамастан. Калифорнияда LATA ішіндегі және LATA аралық қоңыраулардан басқа, жергілікті қызмет аймақтарында ZUM (Zone Usage Measurement) аймақтары бар. Шақырушыларға әдетте пайдалану мөлшеріне байланысты әртүрлі тарифтік «жоспарлар» ұсынылады, бірақ белгілі бір пайдалану көлемі үшін қай жоспар ең арзан екенін анықтау көбінесе қиын. Жоспарлар «шегі жоқ» болуы мүмкін немесе бастапқы минуттар санын ұсынып, қосымша минуттар үшін бірыңғай тарифпен төлеуге болады, және одан да көп нұсқалар бар. Пайдалану минуттарының шамамен санын алдын ала есептеуге болады, онда кейбір жоспарларды оңай салыстыруға болады, бірақ басқаларын салыстыру қиын. Мұндай жоспарларды ұзақ қашықтыққа телефон және телефон картасының әртүрлі нұсқаларын салыстыратын веб-сайттарда табуға болады, бұл тұтынушыларға пайдалы және уақтылы ақпарат ұсынады.