Кіріспе
Бизнес-талдау – кәсіпорындардың ішіндегі және олардың арасындағы әлеуметтік және техникалық ресурстарды сипаттау. Құндылық желісі – ұйымдардың ішіндегі/арасындағы әлеуметтік және техникалық ресурстардың графикалық бейнесі және олардың қалай қолданылатыны. Құндылық желісіндегі түйіндер адамдарды немесе, абстрактілірек айтқанда, атқаратын қызметтерді көрсетеді. Түйіндер өнімдерді білдіретін өзара әрекеттесулермен байланысты. Бұл өнімдер заттар, білім немесе ақша болуы мүмкін. Құндылық желілері өзара байланыстылықты тіркеп сақтайды. Олар өнімдер мен қызметтердің құнын есепке алады. Компаниялардың ішкі және сыртқы құндылық желілері болады.
A value network is a graphical illustration of social and technical resources within/between organizations and how they are utilized. The nodes in a value network represent people or, more abstractly, roles. The nodes are connected by interactions that represent deliverables. These deliverables can be objects, knowledge or money. Value networks record interdependence. They account for the worth of products and services. Companies have both internal and external value networks.
Түрлері
Сыртқы желілерге клиенттер/алушылар, делдалдар, мүдделі тараптар, толықтыратын, ашық инновациялық желілер және жеткізушілер кіреді. Ішкі желілер негізгі қызметтерге, процестерге және ішкі шекараларды кесіп өтетін қарым-қатынастарға, мысалы тапсырысты орындау, инновация, әлеуетті клиенттерді өңдеу және клиенттік қолдауға бағытталған. Құндылық алмасу және рөлдер арасындағы байланыстар арқылы жасалады.
Құндықтар шоқжұлдыздары
Норманн мен Рамирес 1993 жылы стратегияның құндылық тізбегі бойындағы қатаң белгіленген іс-шаралар жиынтығы емес екенін айтты. Оның орнына, назар құндылықты құратын жүйеге шоғырлану керек. Барлық қатысушылар құндылық өндіруге міндетті. Сәтті компаниялар стратегияны жүйелі әлеуметтік жаңару ретінде қарастырады.
Верна аллеясы
Верна Алли құндылық желілерін екі немесе одан көп адамдар, топтар немесе ұйымдар арасындағы күрделі, динамикалық алмасулар арқылы материалдық және материалдық емес құндылықтарды жасайтын қарым-қатынастардың кез келген торы деп анықтайды. Жеке сектор, үкімет немесе мемлекеттік сектор болсын, материалдық және материалдық емес алмасулармен айналысатын кез келген ұйым немесе ұйымдар тобы құндылық желісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Алли құндылық желісін талдауды – кәсіпорын жүйесіне қатысушылар арасындағы материалдық және материалдық емес құндылықты жасауды түсінуге бағытталған, жүйелерді картаға түсіру және талдаудың кешенді әдісін әзірледі. Бизнес процестерінің артындағы жасырын желілік үлгілерді анықтау, жұмыс ағынының тиімділігіне қауіп туған кезде болжамдық ақпарат беруге мүмкіндік береді. Оның пікірінше, құндылық желісін талдау қатысушыларды, транзакцияларды және құндылық желісін құрайтын материалдық және материалдық емес нәтижелерді анықтау, картаға түсіру және талдау үшін стандартты тәсілді ұсынады. Аллидің сөзіне сүйенсек, құндылық желісін талдау мәселелік жағдайларды қабылдаудың түбірінен өзгеруіне және өзгерістерді жүзеге асыру үшін ұжымдық әрекеттерді ұйымдастыруға ықпал ете алады.
Материалдық құндылық
Тауарлардың, қызметтердің немесе кірістердің барлық айырбасталуы, соның ішінде келісімшарттарға қатысты мәмілелер, шот-фактуралар, тапсырыстарды қайтару, ұсыныс сұрау, растамалар және төлемдер – барлығы материалдық құндылық деп есептеледі. Кіріс әкелетін немесе қызмет аясында күтілетін өнімдер мен қызметтер де тауарлардың, қызметтердің және кірістердің материалдық құн ағынына жатады (2). Мемлекеттік органдарда мұндай іс-әрекеттер міндетті болып табылады. Ал азаматтық қоғам ұйымдары үшін бұл – ресурстарды немесе қызметтерді ұсыну бойынша ресми міндеттемелер.
Материалдық емес құндылық
Материалдық емес құндылықтардың екі негізгі кіші тобы бар: білім және пайда. Материалдық емес білім алмасуға стратегиялық ақпарат, жоспарлау білімі, процестер туралы білім, техникалық тәжірибе, бірлескен жобалау және саясатты әзірлеу кіреді; олар өнім мен қызметтің материалдық құндылық желісін қолдайды. Материалдық емес пайдалар да бір адамнан екінші адамға ұсынылатын жақсылықтар ретінде қарастырылады. Мысалға, біреуге саяси немесе эмоционалдық қолдау көрсету. Материалдық емес құндылықтың тағы бір мысалы – зерттеу ұйымы біреуден жобаға өз уақытын және біліктілігін ерікті түрде беруін сұрайды, ал оның орнына ұйымға қатысу арқылы беделге ие болудың материалдық емес пайдасын алады (3). Барлық тірі организмдер, адамдар да оның ішінде, ішкі және сыртқы ортада өзін-өзі ұйымдастыру қағидасы бойынша жұмыс істейді. Яғни, біздің денеміздегі элементтер – жеке жасушалар мен ДНК молекулалары – бізді сақтау үшін бірлесіп жұмыс істейді. Дегенмен, осы динамикалық қызметті басқаруға арналған орталық «жетекші» жоқ. Біздің басқа адамдармен қарым-қатынасымыз да осы циклдік, еркін ағым арқылы дамиды, біз өзіміздің әл-ауқатымызға ең қолайлы нәтижелерді іздейміз. Тиісті жағдайларда мұндай әлеуметтік қарым-қатынастар өте жомарт бола алады. Керісінше, олар өзімшілдікке, тіпті зорлыққа ұшырауы мүмкін. Бәрі тікелей орта мен қатысушы адамдарға байланысты.
Сызықтық емес тәсіл
Көбінесе құндылық желілері өнімді өндіру және тұтынушыға жеткізу үшін бірлесіп жұмыс істейтін компаниялар тобынан тұрады деп есептеледі. Бір компанияның клиенттері арасындағы қарым-қатынастар – кез келген ұйымда құндылық желілерін табуға болатын мысалдар. Компаниялар өз клиенттерін тікелей, телефон арқылы немесе жанама тәсілдермен, мысалы, клиенттердің ресурстарын біріктіру арқылы байланыстыра алады. Құндылық желілерінің мақсаты – желіге қатысушылар үшін ең көп пайда әкелу (5). Бұл желілердегі білімнің материалдық емес құндылығы ақшалай құндылықтан кем емес. Сәттілікке жету үшін білімді бөлісіп, ең қолайлы жағдайларды немесе мүмкіндіктерді жасау қажет. Құндылық желілері – идеялардың нарыққа және оларды қажет ететін адамдарға таралу жолы. Бизнес және ұйымдық тәжірибені дамытуда құндылық желілерінің маңызды рөлі болғандықтан, құндылық желілерін талдау көптеген бизнес жағдайларында пайдалы болуы мүмкін. Ең көп кездесетін мысалдар төменде келтірілген.
Қарым-қатынасты басқару
Қарым-қатынасты басқару көбінесе клиенттер, жеткізушілер және бизнес серіктестер туралы ақпаратты басқарумен шектеледі. Ал құндылық желісі көзқарасы қарым-қатынастарды өзара құндылық тудыратын екі жақты әрекеттесу ретінде қарастырады, бұл құндылықты берумен қатар оны іске асыруға да бағытталған.
Бизнес желісі мен экожүйені дамыту
Ресурстарды жұмылдыру, жеткізу, нарықтық жаңару, білім алмасу және нарыққа ену жылдамдығы тиісті құндылық желілерінің, бизнес желілерінің және бизнес экожүйелерінің сапасымен, үйлесімділігімен және сергектігімен тікелей байланысты.
Күрделі процестерді жылдам қайта құру
Өнімдер мен қызметтердің ұсыныстары үнемі өзгеріп отырады – оларды жаңару, жобалау, өндіру және жеткізу процестері де солай. Бірнеше өзара байланысты және бір уақытта жүретін процестер дәстүрлі процестерді суреттеуге тым күрделі, бірақ құндылық желісі әдісімен оларды тез талдауға болады.
Ұйымды қайта құру
Бірігулер, сатып алулар, қысқартулар, жаңа нарықтарға кеңею, жаңа өнім топтары, жаңа серіктестер, жаңа рөлдер мен міндеттер – қарым-қатынастар өзгелген кез келген жағдайда, құндылықтардың өзара әрекеттесуі мен ағыны да өзгереді.
Білім желілері мен тәжірибелік қауымдастықтарды қолдау
Транзакциялық динамиканы түсіну кез келген мақсатты желілер үшін, оның ішінде білім құндылығын жасауға бағытталған желілер мен қауымдастықтар үшін маңызды. Құндылық желісін талдау практикалық қауымдастықтарға ресурстарды бөлісуде келісімге келуге және ұйымның түрлі топтарына өздерінің пайдасын көрсетуге көмектеседі.
Нәтижелік карталарды әзірлеу, табыстылық деңгейін және шығындар мен пайдаларды талдау және шешім қабылдауды басқару
Құндылық желісі тәсілі қаржылық және қаржылық емес активтер мен алмасуларды қарастыратындықтан, ол өлшемдер мен индекстерді қаржылық қайтару мен операциялық өнімділіктің кешіккен көрсеткіштерінен асып, стратегиялық қабілеттер мен жүйелік оңтайландырудың алдын ала көрсеткіштерін де қамтиды.