Кіріспе

Карл фон Терзаги (2 қазан 1883 – 25 қазан 1963) – "топырақ механикасының әкесі" деп танылған австриялық инженер-механик, геотехникалық инженер және геолог.

Ерте өмір

1883 жылы ол қазіргі Чехиядағы Прага қаласында итальяндық тегі бар әскери полковник Антон фон Терзаги мен Амалия Эберленің тұңғыш баласы ретінде дүниеге келді. Әкесі әскерден зейнеткерлікке шыққан соң, отбасы Австрияның Грац қаласына көшіп барды. 10 жасында Терзаги әскери мектеп-интернатына жіберілді, онда астрономия мен географияға қызығушылық танытты. 14 жасында Терзаги Богемия Корольдігінің Хранице қаласындағы басқа әскери мектепке түсті. Ол геометрия және математика пәндерінде ерекше көзге түсетін өте жақсы оқушы болды және 17 жасында үздік дипломмен бітірді. 1900 жылы Терзаги Грацтағы Техникалық университетке механика мамандығын оқуға түсті, сонымен қатар теориялық механикаға да қызығушылық танытты. Бір кезде оқудан шығарылуға жақын болды, бірақ 1904 жылы үздік бітірді. Терзаги міндетті бір жылдық әскери қызметін өтеді. Әскери міндеттерін орындаған кезеңде Терзаги ағылшын тіліндегі танымал геологиялық нұсқаулықты неміс тіліне аударып, мазмұнын кеңейтті. Ол бір жыл университетте оқыды, геологияны тас жол және теміржол инженерлігі сияқты пәндермен үйлестірді. Көп ұзамай Оңтүстік Штириядағы террасалардың геологиясы туралы алғашқы ғылыми мақаласын жариялады. Ұшақ айлағын қысқа мерзім басқарғаннан кейін, Стамбулдағы Корольдік Осман инженерлік колледжінің (қазіргі Стамбул техникалық университеті) профессоры болды. Сол жерде ол топырақтың инженерлік тұрғыдан қасиеттерін зерттеуді бастады. Оның өлшемдері және қоршау қабырғаларына түсетін күшті талдауы 1919 жылы алғаш рет ағылшын тілінде жарияланды және топырақтың негізгі мінез-құлқы туралы ғылыми түсінікке маңызды үлес ретінде тез мойындалды. Соғыстан кейін ол университеттегі лауазымынан кетуге мәжбүр болды, бірақ Стамбулдағы Роберт колледжінде жаңа қызмет таба алды, онда оқыту тілін француз тілінен ағылшын тіліне ауыстырды. Ол топырақтың суға өткізгіштігінің тәжірибелік және сандық аспектілерін зерттей бастады және байқауларды түсіндіру үшін теориялар жасады. Ол жұмыс барысында жаңа құрал-жабдықтар ойлап тапты. 1924 жылы ол "Топырақтың физикалық негізіндегі жер құрылысы механикасы" (Erdbaumechanik auf Bodenphysikalischer Grundlage) атты еңбегін жариялады, бұл еңбек салаға зор әсер етті. Осының нәтижесінде Массачусетс технология институтынан (MIT) жұмысқа шақыру келіп, ол оны қабылдады.

Кейінгі жылдар

АҚШ-та оның алғашқы міндеттерінің бірі – өз жұмысын инженерлердің назарына жеткізу болды. Ол 1925 жылдың қысында «Engineering News Record» журналына бірнеше мақала жазып, 1926 жылы оларды кішкентай кітап түрінде жариялады. Ол МТИ-дегі жағдайды жағымсыз деп тапты және әкімшіліктен кедергілерге тап болды. Кедергілерді еңсеріп, ол өз құралдарын пайдаланып топырақтарды өлшеуге бағытталған жаңа зертхана құрды. Ол көптеген жарияланымдардың жаңа кезеңіне еніп, көптеген ірі жобаларда инженерлік кеңесші ретінде жылдам өсіп, табысты жұмыс істеді. 1927 жылы ақын Сильвия Платтың анасы Аурелия Шобер Плат Терзагидің хатшысы болып жұмыс істеді. Ол австриялық тегінен шыққан және топырақ механикасының жаңа принциптерін қамтитын неміс тіліндегі қолжазбаны аударумен айналысты. Жұмыстан кейін олар бірге кешкі ас ішіп, Терзагидің әңгімелері грек драмалары, орыс әдебиеті, Герман Гессенің шығармалары, Райнер Мария Рилке өлеңдері және әлемнің ұлы философтарының жазбалары туралы болды. Ол осы тәжірибенің өмір бойына оған әсер еткенін және «өз әлемімнің қаншалықты шектеулі екенін және өзін-өзі біліммен қарулану өмір бойы қызықты оқиға болуы мүмкін екенін түсіндім. Бұл мен болашақта балаларымның идеалды білімі туралы армандауымның бастамасы болды» деді. 1926 жылдан 1932 жылға дейін топырақ механикасы және геотехникалық инженерияның тағы бір пионері Артур Касагранде Терзагидің МТИ-дегі жеке көмекшісі болып жұмыс істеді. Терзагиді кешкі асқа жиі шақыратын, ол әңгімелесуде тартымды болды. Оның тартымды сыртқы келбеті және күшті беделі әйелдерге ұнады. 1928 жылы ол геология ғылымдарының Гарвард университетінің докторанты Рут Доггеттпен танысып, терең ғашық болды. Сол жылы Терзаги МТИ-ден және оның президентінен шаршап, Еуропаға қайтуға шешім қабылдады. 1929 жылдың қысында Вена техникалық жоғары мектебінде кафедраны қабылдады. Ол Рутқа үйленді, ол оның редакторы және серіктесі болды. Постқа кіріспей тұрып, ол Кеңес Одағына қысқа сапар жасады, ол оны қорқытып, коммунистік жүйеге қарсы шығарды, оның қатыгездігі мен хаосымен ерекшеленетін режим. Австрияны өзінің базасы ретінде пайдаланып, ол Еуропа бойынша үздіксіз саяхаттап, кеңес берумен, дәріс оқумен және жаңа кәсіби байланыстар мен ынтымақтастықтарды орнатумен айналысты. Оның оқыту жүктемесі енді салыстырмалы түрде жеңіл болды, сондықтан ол тәжірибелік зерттеулерін жалғастырды және негіздердің шөгуі және нығайту мәселелеріне ерекше қызығушылық танытты. Ол «Эрдбаумеханик» кітабының жаңартылған және кеңейтілген нұсқасының қолжазбасын жаза бастады, ол енді екі томдық болады. Алайда Австриядағы саяси жағдай оның жұмысына кедергі келтіре бастады, сондықтан 1935 жылы ол 1935 жылдан 1936 жылға дейін Венадан демалысқа шығуға шешім қабылдады. Ол демалысын Нюрнбергтегі нацистік партия күні митингісі үшін жоспарланған алып ғимараттардың жобаларын жасаған Тодт пен сәулетшілермен кеңесу үшін қысқа сапармен бастады. Бұл іргетасты қалай салу керектігі туралы дауға әкелді, ол сәулеттің барлық егжей-тегжейіне қызығушылық танытқан Гитлермен жеке талқылауға әкелді. Терзаги кейін Америкаға оралды, онда ол Гарвард университетінде топырақ механикасы жөніндегі халықаралық конференцияда пленарлық дәріс оқыды (осы оқиға топырақ механикасы және геотехникалық инженерия жөніндегі халықаралық қоғамның құрылуына әкелді; Терзаги оның бірінші президенті болды). Ол көптеген басқа университеттерде дәріс оқыды, бірақ жұмыс табу мүмкіндігінің шектеулі екенін анықтады. 1936 жылдың қыркүйегінде ол Венаға оралды, одан кейін оның тұңғыш ұлы Эрик дүниеге келді. Венада ол қайтадан кәсіби және саяси дауларға (Пол Филлингермен болған қатыгез дауды қоса алғанда) тап болды, оны ол біршама қиындықпен жеңді. Ол есте қаларлық түрде: «Отан мені нацист деп атады, нацистер мені большевик деп атады, ал большевиктер мені консервативті идеалист деп атады. Олардың тек біреуі ғана дұрыс болуы мүмкін, және ол большевиктер» деді. Ол Англия, Италия, Франция, Алжир және Латвиядағы ірі құрылыс жобаларына кеңес беру үшін Венадан жиі сапарлар жасады, бұл оның инженерлік тәжірибесін арттырды. 1938 жылы ол АҚШ-қа эмиграциялап, Гарвард университетінде жұмыс істеді. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Чикаго метро жүйесі, Newport News Shipways құрылысы және Нормандияны көтеру сияқты жобаларға кеңес берді. 1943 жылдың наурыз айында ол америкалық азаматтыққа қол жеткізді. 1946 жылы ол Франк П. Браун медалімен марапатталды. Ол 1953 жылы 70 жасқа толғанға дейін Гарвард университетінде жартылай штаттан жұмыс істеді. 1950 жылы ол жұмсақ топырақтағы туннельдердің геологиялық аспектілері туралы жұмысын жариялады, соның ішінде әртүрлі топырақ түрлерін бағалау жүйесін ұсынды. 1954 жылдың шілдесінде ол Асуан жоғары бөгетін салу жөніндегі кеңесшілер кеңесінің төрағасы болды. Ол жобаны басқарып отырған кеңестік инженерлермен келіспей, 1959 жылы қызметтен кетті, бірақ гидроэлектростанцияларға қатысты түрлі жобаларға кеңес беруді жалғастырды, әсіресе Британдық Колумбияда. Ол 1963 жылы қайтыс болды, оның күлі Мэн штатының Оңтүстік Уотерфорд қаласындағы «Аю бұрышы» деп аталатын отбасылық саяжайға жерленді.

Мұра

1960 жылы Америка инженерлік қоғамы Карл Терзагиге «топырақ механикасы, жер асты және топырақ жұмыстары саласындағы білімге елеулі үлес қосқан автор» ретінде сыйлық тағайындады. Норвегияның Осло қаласындағы Норвегия геотехникалық институты басқаратын Терзаги мен Пек кітапханасында оның мақалаларының кең жинағы сақталған. 1963 жылы Америка инженерлік-құрылыс инженерлері қоғамының Топырақ механикасы және іргетастар бөлімі, Терзагидің достарымен бірлесіп, Карл Терзаги лекциясын құрды. Алғашқы лекцияны 1963 жылы Терзагидің шәкірті Ральф Б. Пек оқыды. 2016 жылы Америка инженерлік-құрылысшылар қоғамының Гео институты Терзагидің туған күніне орай жыл сайын Терзаги күнін атап өтуді бастады. 1983 жылы Австрия почтасы Терзагидің туғанына 100 жыл толуына арналған ескерткіш марка шығарды. 1965 жылы Канаданың Британ Колумбиясындағы Миссия бөгеті оның құрметіне Терзаги бөгеті деп аталды. Профессор Гудман айтқандай, Карл Терзаги керемет адам және жанынан шыққан инженер болды. Ол өзінің сөзінде: «Менің барлық қарапайым жетістіктерімді бір ғана формуламен сипаттауға болады. Ақылға қонымды және кездейсоқ байқауларға сүйене отырып, мен дәстүрлі әдістердегі әлсіз тұстарды анықтадым және оларды түзетуге тырыстым. Кейде мен сәтсіздікке ұшырасам да, көбінесе сәтті болдым».