Кіріспе

Алдау мақсатында қолданылатын онлайн-жеке тұлға туралы ақпарат, Wikipedia-дағы қуыршақ тілдері туралы мәліметтер

Қуыршақ тіл (sock puppet) – алдау мақсатында қолданылатын жалған онлайн-жеке тұлға. Бұл термин бастапқыда шұлықтан жасалған қол қуыршақты білдіретін. Қуыршақ тілдерге жеке тұлғаны немесе ұйымды мақтау, қорғау, қолдау көрсету, қоғамдық пікірді манипуляциялау немесе пайдаланушы бұғатталған әлеуметтік желідегі тіркелгіні қарау сияқты шектеулерді айналып өту үшін жасалған онлайн-жеке тұлғалар жатады. Көптеген онлайн-қоғамдастықтар мен форумдарда қуыршақ тілдерге жол берілмейді.

Тарих

Интернет пайда болғанға дейін жеке өзі туралы псевдониммен пікір жазу практикасы қолданылған. Жазушылар Уолт Уитман, Энтони Берджесс және Бенджамин Франклин өзінің кітаптарына псевдониммен шолулар жазған. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі бұл терминді интернетке сілтеме жасамай-ақ, "басқа біреудің бақылауындағы әрекеттері бар адам; қолдаушы" деп анықтайды, 2000 жылғы U.S. News & World Report журналынан алынған дерек бойынша. Уикипедияда көптен бері «көлеңкелі тілдер» (sockpuppetry) мәселелері жиі кездеседі. 2013 жылдың 21 қазанында Уикимедия қоры (WMF) Уикипедиядағы жалдамалы жарнамалық «көлеңкелі тілдерді» айыптады, ал екі күннен кейін, 23 қазанда, Уикипедияны Wiki PR редакциялауға тыйым салды. 2015 жылдың тамыз және қыркүйек айларында WMF Orangemoody деп аталатын тағы бір «көлеңкелі тілдер» тобын анықтады.

Блокты бұзу

Шашпаш-құмыра қолданудың бір себебі – адамның бастапқы тіркелгісіне қойылған бұғу, тыйым салу немесе басқа да санкцияны айналып өту.

Сайлау бюллетеньдерін толтыру

Интернеттегі дауыс беру кезінде қуыршақ есептер жасалып, осылайша дауыс берушінің дауысын көбейтуге болады. Бұған байланысты, бірнеше жеке тұлға құру арқылы, олардың әрқайсысы қуыршақ ойнатушының көзқарасын қолдап, оны көпшілік пікірін білдіретіндей көрсетуге және қарсы пікірлерді ығыстыруға тырысады. Әлеуметтік желілер мен беделдік жүйелердің теориясында мұндай жағдай Сибил шабуылы деп аталады. Жасырын маркетингте осындай алдауға құрылған, жалған жеке тұлғаларды пайдалану кең таралған. Жасырын маркетолог бір немесе бірнеше псевдоним астында тіркелген аккаунттарды құрайды, олардың әрқайсысы демеушінің өнімі, кітабы немесе идеологиясын ынтамен қолдайтынын мәлімдейді.

Қашықтан жасалған әуесқой

Қаламгерлік қуыршақ (кейде қысқартылып, strawpuppet) – белгілі бір көзқарасқа қарсы жағымсыз пікір тудыру үшін, оны ақымақтыққа немесе жамандыққа толы етіп көрсету үшін жасалған жалған есім. Қаламгерлік қуыршақтар көбінесе ойсыз, білімі жоқ немесе қатыгездік танытып, олардың иелері оңай жоққа шығара алатын "қаламгерлік" аргументтерді қолданады. Мұның мақсаты – сол позиция бойынша айтылған салмақты аргументтерді сенімсіз ету. Мұндай қуыршақтар интернеттегі тролльдер сияқты әрекет етеді. Ерекше жағдай – алаңдаушылық тролі, ол өзінің нақты көзқарасы қуыршақтың көзқарасына қарсы болатын пайдаланушы жасаған жалған есім. Алаңдаушылық тролі өзінің жариялаған көзқарасына арналған веб-форумдарда жазба жасайды және олардың мақсаттарын бөлісетінін айтып, топтың әрекеттеріне немесе пікірлеріне әсер етуге тырысады, бірақ "алаңдаушылық" білдіреді. Мақсаты – топтың ішінде қорқыныш, белгісіздік және күмән себу.

Құрбылықпен айналысуды зерттеу

Бірнеше техникалар әзірленді, есептердің қолданба есептері (sockpuppets) екенін анықтау үшін, оның ішінде күдікті қолданба есептерінің IP-адрестерін салыстыру және күдікті қолданба есептерінің жазу стилін салыстырмалы түрде талдау. GeoIP пайдаланып, IP-адрестерді іздеуге және олардың орналасқан жерін анықтауға болады.

АҚШ Дрюге қарсы

2006 жылы Миссури штатының тұрғыны Лори Дрю 16 жасар Джош Эванс есімді ойдан шығарылған бала басқарады деп көрсетілген MySpace аккаунтын құрды. "Джош Эванс" Дрюдің қызымен жанжалдасқан деген күдікпен 13 жасар Меган Мейермен онлайн қарым-қатынас бастады. "Джош Эванс" Мейермен қарым-қатынасын тоқтатқаннан кейін, ол өзін-өзі өлтірді. 2008 жылы Калифорнияның Орталық округінің АҚШ прокуроры Томас О'Брайен Дрюге төрт қылмыстық айып тақты: Компьютерлік алаяқтық және зәбелдеу туралы заңға (CFAA) қарсы әрекет жасау, ол "мемлекетаралық сауда арқылы компьютерге рұқсатсыз кіруді" тыйымдайды, және MySpace-тің шарттарын бұзды деп айыптап, үш CFAA бұзу айыбын қосты. О'Брайен MySpace серверлері оның құзырында орналасқандықтан істі қозғауды негіздеді. Қазылар алқасы Дрюді үш құқық бұзушылық бойынша кінәлі деп тапты, ал прокурорлар Дрюдің Мейерге эмоционалдық зиян келтіргенін дәлелдей алмағандықтан бір айыптан бас тартты. Жаза тағайындау кезінде прокурорлар заң бойынша ең жоғары жазаны – үш жыл түрме және 300 000 доллар айыппұл таләп етті. Дрюдің адвокаттары оның жалған есімді пайдалануы MySpace-ке рұқсатсыз кіруді білдірмейді деп, 1973 жылғы People v. Donell шартты бұзу дауына сілтеме жасады, онда апелляциялық сот "алданып алынған келісім – келісім" деп шешім шығарды. Сот судьясы Джордж Ву үкім шығару алдында айыптауды жоққа шығарды.

Халық Г. Г.

2010 жылы 50 жастағы адвокат Рафаэль Голб жеке басын ұрлау, қылмыстық тұлғасын пайдалану және аса қатыгез мазалау сияқты 30 қылмыстық айып тағылды. Ол әкесі Норман Голбтың қарсыластары деп санайтын тарихшыларды шабуылдау және олардың құлқына салып, бірнеше жалған есептер (sockpuppet accounts) қолданған. Голб өзінің іс-әрекеттерін сөз бостандығымен қорғалған «сатирикалық әйелдер» деп қорғады. Ол адвокаттық қызметтен шеттетіліп, алты ай түрмеге кесілді, бірақ апелляциялық сотта жазасы мерзімінен бұрын босатуға ауыстырылды.

Жас ересектерге арналған жаңа бағыттар, Inc. v. Davis

2014 жылы Флорида штатының округтік соты қол қуыршақтарды (sock puppetry) бизнес қатынастарға заңсыз араласу деп таныды және сот ісі кезінде оған қарсы тыйым салу шешімі шығарды. Сот "көптеген жеке тұлғалардың жеке басын жалған көрсету" әрекетіне тыйым салу қажет деп шешті. Бұл әрекеттің "мәлімдемелер шын немесе жалған болуына қарамастан, тек жалған есімдермен жасалған пікірлер арқылы айыпталушылардың ұстанымын қолдау мақсатында, нақтыда жоқ адамдардың атынан жарияланған пікірлер, талапкерлердің бизнесіне заңсыз араласуы" және мұндай "әрекет әділетсіздікке ұшыратады" деп түсіндірді. Сондықтан сот айыпталушыларға "бағдарламаға бірнеше адам пікір білдіріп жатыр деген жалған әсер қалдыратын барлық жазбаларды жоюды немесе жоюға мүмкіндік беруді" бұйырды. Алайда, сот айыпталушылардың "жалған пациенттер, жалған қызметкерлер немесе бағдарламамен байланысты жалған адамдар туралы жалған әсер қалдырмайтын (өздерінің нақты есімдерімен жарияланған) пікірлері Америка Құрама Штаттарының Конституциясының бірінші поправкасымен қорғалады" деп таныды.

Кәсіпкерлікті қолдау

2007 жылы Whole Foods компаниясының бас директоры Джон Маккей Yahoo! Finance хабарламалар тақтасында "Rahodeb" деген атпен жазғаны анықталды. Ол өзінің компаниясын мақтап, қарсыласы Wild Oats Markets компаниясының болашағына қатысты жағымсыз болжамдар жасады, сонымен қатар екі компаниямен байланысын жасырды. Whole Foods компаниясы Маккейдің ешқандай әрекеті заңды бұзбағанын мәлімдеді. 2007 жылы Hollinger International компаниясының бас директоры Конрад Блэктің ісі кезінде прокурорлар оның Yahoo! Finance чат-румында "nspector" деген атпен хабарламалар жариялағанын айтты. Ол қысқа сатушыларға шабуыл жасап, компаниясының акцияларының өсім-төмендігіне оларды кінәлады. Прокурорлар Блэктің қылмыстық ісінде осы жазбаларды дәлел ретінде ұсынды, нәтижесінде ол пошта арқылы алаяқтық жасау және сотқа кедергі келтіру айыптары бойынша сотталды. Бұл жазбалар сот процесі барысында бірнеше рет талқыланды. 2012 жылы Британдық қылмыс жазушылар фестивалінде өткен талқылау кезінде жазушы Стивен Ледер өзінің кітаптарын мақтау үшін псевдонимдер қолданғанын мойындады, "барлығы солай істейді" деді. Ол "персонаждар желісін" құрғанын айтты, оның бір бөлігін достары басқарады, олар оның кітаптарын талқылап, тікелей онымен сөйлеседі. Сол жылы, тыңшы романдар жазушысы Джереми Данс Twitter-де қысым көрсеткеннен кейін, ол интернеттегі күдікті белгілерді анықтағаннан соң, Ұлыбританиялық қылмыс фантастикалық жазушысы Р. Дж. Эллори өзінің әр романына оң пікір жазу үшін, ал басқа екі авторға теріс пікір жазу үшін псевдоним қолданғанын мойындады. Дэвид Мэннинг – Sony Corporation компаниясындағы маркетингтік директор жасаған ойдан шығарылған киносыншы. Ол Sony еншілес компаниясы Columbia Pictures шығарған фильмдерге үнемі жақсы баға беру үшін құрылған, осы пікірлерді жарнамалық материалдарда пайдалануға болады.

Блогтағы пікірлер

Америкалық журналист Майкл Хилтзик "Лос-Анджелес Таймс" газетінің сайтындағы "Алтын штат" блогына жазбалар жасаудан уақытша шеттетілді, себебі ол "өзінің басқа сайттарда да жалған аттармен жазғанын" мойындады. Ол бұл псевдонимдерді Хью Хьюит және Л.А. прокуроры Патрик Фрей сияқты консерваторларға шабуыл жасау үшін пайдаланды, ал олар оны кейіннен әшкереледі. Хилциктің "Лос-Анджелес Таймс" газетіндегі блогы газеттің алғашқы блогы болған еді. Блог жазудан шеттетілген кезде де Хилтзик газетке тұрақты түрде мақалалар жазуын жалғастырды. "The New Republic" журналының жазушысы Ли Сигел өзінің мақалалары мен блогтағы пікірлерін "Sprezzatura" атты қолданушы есебі арқылы қорғағаны үшін жұмысынан уақытша тоқтатылды. Осы пікірлердің бірінде "Sprezzatura" Сигелдің Джон Стюарт туралы жаман пікірлерін қорғады: "Сигел батыл, зерек және Стюарттан да шебер".

Саяси бағытты

2020 жылдың қараша айының соңында TYT Network ақ нәсілді республикашыл Трамп дауыс берушінің қара нәсілді гомосексуал ер адам ретінде көрсетілген Twitter-дегі жасалма аккаунты бар екенін хабарлады. Бұл аккаунт Байденді сынап, Трампты мақтап, оның нәсілі мен сексуалдық бағдарына жүйелі түрде назар аударатын. Сонымен қатар, 2020 жылдың қазан айында Клемсон университетінің әлеуметтік желілерді зерттеушісі "Трампты қолдайтынын мәлімдеген жиырмадан астам Twitter аккаунттарын анықтады, олар бірнеше күн ішінде жүздеген мың лайк пен ретвит жинады, бұл олардың кім екеніне күдік тудырды", олардың көпшілігі жаңалықтар есептерінен немесе фотосуреттер қоймасынан алынған қара нәсілді ерлердің суреттерін пайдаланды, "соның ішінде бір суретте "қара нәсілді ер адамның суреті" деген жазу әлі де су таңбасы ретінде сақталған".

Мемлекеттік әуесқойлық

Мемлекеттік қолдаумен жасалатын интернеттегі жалған есептердің мысалы ретінде, 2011 жылы Ntrepid атты американдық компания АҚШ Орталық қолбасшылығынан "онлайн тұлғаларды басқару" операциялары үшін 2,76 миллион долларлық келісім-шарт алды, мақсаты – "желідегі әңгімелерге ықпал ету және Араб, Парсы, Урду және Пашто тілдерінде АҚШ-тың пропагандасын тарату" үшін жалған онлайн тұлғаларды құру болды. 2016 жылы АҚШ барлау қауымдастығы Ресейді 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауында тролльдерді жалдағаны үшін тағы да айыптады. Экономикалық істер институты 2012 жылы жариялаған баяндамасында Ұлыбритания үкіметі мен Еуропалық Одақ үкімет қолдайтын мақсаттар үшін науқан жүргізетін және лоббилік іс-әрекеттер жасайтын қайырымдылық ұйымдарын қаржыландырады деп мәлімдеді. Мысалы, үкіметтік кеңес беруге алынған жауаптардың 73% жалған ұйымдардың науқандарының тікелей нәтижесі болды.