Кіріспе

Солтүстік Каролина штатындағы таулар тізбегі, АҚШ.

Юникой таулары – АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Теннесси және Солтүстік Каролина штаттарының шекарасындағы таулар тізбегі. Олар Оңтүстік Аппалачи тауларының Блю Ридж таулы аймағының бір бөлігі. Юникой таулары Ұлы Түтінді таулардан оңтүстікке қарай, ал Чеоа тауларынан батысқа қарай орналасқан. Таулардың көп бөлігі ұлттық орман ретінде қорғалады, атап айтқанда Теннесси жағындағы Чероки ұлттық орманы және Солтүстік Каролина жағындағы Нантахала ұлттық орманы. Бірақ, кейбір бөліктері ерекше табиғат қорғау аймақтары ретінде белгіленген және осыған байланысты қатаң реттеледі. Юникой таулары АҚШ-тың шығысындағы ең табиғи, дамылмаған аймақтардың бірі болып табылады. Таулардың өзен аңғарларында және терең шатқалдарында адамдар тығыз қоныстанған емес. 19 және 20 ғасырларда орман шаруашылығы жүргізілгенімен, Юникой айманындағы орман кесу жұмыстары аймақтың басқа орманды жерлеріндегідей кең емес болды. Солтүстік-шығыс Юникой тауларында орналасқан Джойс Килмер еске алу орман паркі – АҚШ-тың шығысындағы ең соңғы сақталған ежелгі жапырақты ормандардың бірі. Юникой тауларының ең биік шыңдарында 5000 футтан (1524 метрден) жоғары биіктікте шөптесі алаңдар мен қызылша алаңдар кездеседі. 1996 жылы құрылған Ұлттық көркемдік тас жол – Черохала Көк Жолы, Теннесси штатының Теллико жазығын Солтүстік Каролина штатының Роббинсвилл қаласымен байланыстыратын Юникой тауларының қырларын кесіп өтеді. "Юникой" атауы чероки тілінде "ақ" деген мағына беретін "унега" сөзінен шыққан. Бұл атау, әдетте таңертең немесе ылғалды күндері Оңтүстік Аппалачи тауларын жабатын төменгі бұлттар мен тұманға сілтеме жасайды. Теннесси мен Солтүстік Каролина шекарасындағы тауларды тарихи түрде білдіретін "Унака" атауы да "Юникой" сияқты чероки тілінің түбірінен шыққан. Айтуынша, бұл атау каштан гүлдерінің қаршаңындағы ақ түсімен байланысты, олар бұрын тауларда кеңінен таралған, бірақ каштан ауруынан кейін жойылды.

География

Уникой таулары шамамен 37 миль (60 км) солтүстіктегі Кіші Теннесси өзені мен оңтүстіктегі Хивасси өзені арасында, ал батыс шетіндегі Теннесси өзені бойындағы тау етегінен шығысқа қарай Чеоа өзеніне дейін шамамен 60 миль (97 км) созылады. Бұл аймақтың ауданы 2590 км²-қа жуық. Уникой тауларында бірнеше өзендер мен ірі арналардың бастауы орналасқан. Теллико өзені Уникойдың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі МакДэниел Балдтың беткейлерінде пайда болады және Теннесси штатының Вонор қаласының жанындағы Кіші Теннесси өзеніне құйылатынша бүкіл тау тізбегі бойынша солтүстік-батысқа қарай ағады. Кіші Теннессидің тағы бір саласы – Ситико ағысы – Джеффри Хелл деп аталатын солтүстік-батыс Уникойдың тығыз орманды аймағында бастау алатын екі арнаның қосылуынан құралады. Балд өзені оңтүстік Уникойдағы Бивердам Балдтың беткейлерінен басталып, Теллико өзеніне құятынша көрікті шатқал арқылы солтүстікке қарай иреліп өтеді, содан кейін суреттерде жиі кездесетін 90 фут (27 м) биіктіктегі сарқырамадан құлайды. Сантеетла сағасы Хаклберри Нобтың батыс беткейінде пайда болып, шығысқа қарай Чеоа өзенінің Сантеетла көліне құятынша таудың төменгі бөлігінен ағып төседі. Оның саласы – Кіші Сантеетла сағасы – Джойс Килмер еске алу ормандық аймағын суландырады.

Негізгі шыңдар

Юникой жотасының ең биік шыңдары 1500 метрден асып кетеді, бірақ көпшілігі екі қыраттың бойында 4000 және 5000 метр аралығында, ал шығыс және батыста қыраттан тыс 3000 және 4000 метр аралығында орналасқан. Хаклберри Ноб – Юникой жотасының ең биік тауы, оның биіктігі 5560 фут (1695 м), топографиялық еңістігі 3400 фут (1036 м). Басқа да 1000 футтан астам еңістігі бар шыңдарға Джойс Килмер Сликрок далалық аймағының оңтүстік шекарасындағы Боб Страттон Балд және тау жиегінің оңтүстік бөлігіндегі Бивердам Балд жатады. Бентон МакКай жолы – Оңтүстік Аппалачи тауларын кесіп өтетін, Юникойстағы бірнеше шыңдардан өтетін ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жол.

Тау аты Биіктігі Жалпы аймақ Координаттар Кіру жолы
Хаклберри Ноб 5,560 фут/1,695 м Орталық Юникойс 35.3221, 83.9939 Хаклберри жолы
Биг Джанкшн 5,480 фут/1,670 м Орталық Юникойс 35.30526, 84.013994 Черохала Скайуэй
Хау Ноб 5,472 фут/1,668 м Орталық Юникойс 35.309621, 84.026652 Бентон МакКай жолы
Хупер Балд 5,429 фут/1,655 м Орталық Юникойс 35.30584, 83.99392 Хупер Балд жолы
Страттон Балд 5,360 фут/1,634 м Джойс Килмер Сликрок далалық аймағы 35.373403, 83.992979 Страттон Балд жолы (#54)
Боб Балд 5,282 фут/1,610 м Джойс Килмер Сликрок далалық аймағы 35.37093, 84.00069 Страттон Балд жолы (#54)
Хаое 5,249 фут/1,600 м Джойс Килмер Сликрок далалық аймағы 35.385954, 83.969372 #53 жол
Джонс Ноб 4,908 фут/1,496 м Орталық Юникойс 35.330974, 84.030215 Бентон МакКай жолы
МакДаниэл Балд 4,640 фут/1,414 м Оңтүстік-Шығыс Юникойс 35.3144444, 83.9927778
Рокстак 4,420 фут/1,347 м CCW/JKSW шекарасы 35.397674, 84.013865 Бентон МакКай жолы
Биг Фоддерстак 4,346 фут/1,325 м CCW/JKSW шекарасы 35.412352, 84.027499 Бентон МакКай жолы
Бивердам Балд 4,259 фут/1,298 м Оңтүстік Юникойс 35.249941, 84.125076 Бентон МакКай жолы
Хемлок Ноб 4,019 фут/1,225 м Ситико Крик далалық аймағы 35.359615, 84.103051 Черохала Скайуэй
Сидар Топ 4,008 фут/1,222 м Шығыс Юникойс 35.32586, 83.92692
Айкс Пик 3,820 фут/1,164 м Ситико Крик далалық аймағы 35.38496, 84.05371
Солт Спринг Маунтин 3,155 фут/962 м Ситико Крик далалық аймағы 35.46476, 84.05253
Старр Маунтин 2,340 фут/713 м Этова, Теннесси 35.273962, 84.508912

Табиғи ақпарат

Юникой таулары негізінен Окоэ супертобы деп аталатын кембрийге дейінгі метаседименттік тау жыныстарынан тұрады, олар миллиард жыл бұрын ежелгі мұхит шөгінділерінен пайда болған. Квартерлік кезеңге жататын тау жыныстары кейде өзен арналары бойындағы аллювиалды аймақтарда кездеседі. Юникой таулары шамамен 250 миллион жыл бұрын Аллегений орогенезі кезінде, континенттердің соқтығысуынан тау жыныстары жоғары итерілген кезде қалыптасқан. Юникой таулары негізінен екінші буын аралас қатты ағаш және қарағай орманымен жабылған. Өзендер мен ағындар бойындағы төменгі биіктіктерде әдетте қатты ағаш ормандары кездеседі, олар негізінен сары тополь, ақ емен, қызыл емен, бальзамдық шырша және басқа да көптеген түрлерден тұрады. Тау беткейлерін аралас қатты ағаш пен қарағай орманы жабады, олар негізінен ақ емен, қызыл емен, гикори, үстел таулық қарағай, қара қарағай және қысқа жапырақты қарағайдан тұрады. Юникой тауларындағы ағаштардың басым көпшілігі екінші буын болғанымен, бұл аймақта АҚШ-тың шығысындағы ескі өсімдіктің қалған аз ғана бөліктерінің бірі сақталған. Кішкентай Сантиетла ағысы бойындағы Джойс Килмер ескерткіш орманында кең аумақты табиғи қатты ағаш орманы бар, онда Юникой жотасындағы ең ескі және ең биік ағаштар өседі. Джойс Килмердегі ең үлкен ағаштардың биіктігі 46 метрден асады және айналымы 6 метрден аспайды. Орманның ең ескі ағаштары 400 жылдан астам. Ескі өсімдіктің басқа да орындарына Фоллс Бранч шатқалының маңындағы бір бөлігі және Гленн Гэпке жақын Ситико Крик даласының шалғай аймағы жатады. Тау беткейлері мен қырқалардың төменгі жағы көбінесе рододендрон және тау лаврының тығыз бұталарымен жабылған. Бұл бұталардың өтуге қиындығынан оларды көбінесе "тозақ" деп атайды. Рододендрон және лавр бұталарының ең көрнекті мысалы – Ситико Крик даласында орналасқан Джеффри Хелл. Жоғарғы биіктіктерде қалың шөптесі далалар мен сирек ағаштардан тұратын биік жазықтар – шалғындықтар жиі кездеседі. Жотаның ең биік тауы – Хаклберри Ноб – шалғындық жазық болып табылады. Басқа шалғындық жазықтарға Оак Ноб (Хаклберридің қосымша шыңы), Хупер Балд және Боб Балд (Страттонның қосымша шыңы) жатады.

Тарих

Ғасырлар бойы жергілікті американдықтар Оңтүстік Апалачи тауларының бір жағынан екінші жағына саяхаттау үшін Оңтүстік Юникой тауларындағы жаяу жолды пайдаланған. Вачеса жолы деп аталатын (кейінірек оның шығыс басында тұрған черокидің есімімен аталған) бұл жол қазіргі Коуиден Бивердам сағасына жақын жердегі орташа нүктеге дейін созылып, Юникой шатқалы арқылы Ұлы Теликоға түсетін. Бүгінгі Джо Браун тас жолы шамамен ежелгі жолдың бойымен өтеді. 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында еуропалық-американдық саяхатшылар аймаққа келген кезде, черокилер Юникой тауларының шетінде көптеген ауылдарды құрған. Роббинсвилл маңындағы Орта қалаларға Тасетчи, Элайджей және Неквасси кірді. Оверхилл қалаларына Талласси, Чилхови, Ситико және Теннесси алқабындағы таудың солтүстік шетіндегі көптеген басқа ауылдар кірді, сондай-ақ қазіргі Теллико жазығындағы Теллико өзені бойындағы Ұлы Телико және Старр тауының батыс жағындағы Хивасси өзені бойындағы Ұлы Хиваси кірді. Ситикода (Ситико сағасының аузында) жүргізілген қазба жұмыстары оның көп кезеңді екенін, және оның қоныстану мерзімі мыңдаған жылдарға созғанын көрсетті.

Ерте еуро-америкалық тарих

XVI ғасырдағы испан зерттеушілері Юникой тауларын алғаш көрген еуропалықтар болды. 1540 жылы Эрнандо де Сото экспедициясы шығыс Теннессидегі Чиаха ауылдарынан солтүстік Грузиядағы Куса басшылығына қарай таулардың батысынан өтті. 1567 жылы Хуан Пардо экспедициясы "Чалахуме" және "Сатапо" ауылдарына (кейін Чилхоуи және Ситико) кішкентай Теннесси аңғарында Атлантика жағалауындағы испан елді мекендері мен Мексикадағы испан елді мекендері арасындағы жолды табуға тырысты. Англиялық зерттеушілер мен саудагерлер Вакеса жолын 1690 жылдары пайдаланған болса, алғашқы құжатталған өту 1725 жылы полковник Джордж Чикеннің сапары болды. Оңтүстік Каролинаның Оверхилл қалаларына саяхаттап, олардың қолдауына ие болу үмітімен, 1725 жылы 24 шілдеде сағат 10-да Орта қалалардағы Кішкентай Телликодан шығып, оңтүстік Юникойс арқылы шамамен 25 миль (40 км) жол жүріп, "Бобер бөгеті деп аталатын жерге дейін бес мильдей" кемпингке жетті. Чикеннің тобы келесі күні таңертеңгі сағат 5-те жолға шығып, тағы 25 миль (40 км) жол жүріп, кешкі сағат 3-те Ұлы Теллико ауылына келді. 1730 жылы шотланд елшісі сэр Александр Камминг Чарльстоннан Оңтүстік Каролинаға, Черрокидің Англияға адалдығын алуға үміттеніп, төменгі Кіші Теннесси аңғарындағы Танаси қаласына сапар шекті (Каммингтің сапары Чарльстон халқын алдау әрекетінің бір бөлігі болғанмен). Камминг 5 жыл бұрын Чикен жүрген жолмен, Тассетчиден Орта қалалардан Бивер Дам Крикке дейінгі 3 мильдік кемпингке қарай сапарлады. Келесі күні Каммингтің тобы "Оонекави тауынан" өтіп, тағы 19 шақырым (12 миль) жол жүріп, Ұлы Телликоға жетті.

19 ғасыр

1816 жылы ескі Вачеса жолынан ұқсас бағытта салынған Юникой автожолы аяқталғанымен, Юникой таулары көбінесе бірнеше тау отбасыларынан басқа адамсыз болып қалды. Джон Страттонның (1799–1862) отбасы 1830 жылдары қазір Страттон Медоуз деп аталатын аймаққа қоныстанды (Cherohala Skyway мемлекеттік шекарадан өтетін жердегі таудың баурайында). Джонның әкесі Абсулум 1852 жылы ұлын зиярат етіп бара жатып қайтыс болды және Страттон Медоузға жерленді. Джонның ұлы Роберт "Боб" Страттон (1825–1864) кейін Страттон Медоузден солтүстікке бірнеше шақырым қашықтықтағы, қазір оның атымен аталатын тауға, Страттон Балдқа көшті. Страттон 1864 жылға дейін таудың батысында, қазір "Боб Балд" деп аталатын алаңда тұрды, содан кейін АҚШ Азамат соғысының қызығында шабуылдаушылардың қолынан қаза болды. Азамат соғысынан кейін Джон мен Альбертин Дентон отбасы Кішкентай Сантетала өзеніне көшіп, мұнда бұйынынан жасалған үй салды. Отбасы мұрасы бойынша, Дентондар үй салып жатқанда, үлкен каштана ағашының ішінде тұрған. Ағаштың диаметрі 2 метрден асып, екі бөлмеде жеті адам тұрды. Дентон отбасы шамамен 1900 жылға дейін осы аймақта тұрды. 1930 жылдары Азаматтық консервациялық корпус үйді бөлшектеді, қазір тек түтін құбырының қирандысы ғана қалды.

20 ғасыр

1911 жылы Джордж Гордон Мур – Уайтинг Өндірістік Компаниясының қызметкері – оңтүстік-шығыс Юникойс аймағындағы Хупер Балдтың үстінде шошқа аулау қорығын құруға тырысты. Қорық Еуропадан әкелінген орыс көк шошқаларымен толтырылған, қоршалған аумақтан тұрды. Бірақ шошқалардың көпшілігі қашып, қалың орманды беткейлерге және өзен ағындарына тарап кетті. Осы күнгі Аппалач тауларында олар әлі де тіршілік етеді. Мур Калифорниядағы Кармельдегі Сан-Карлос ранчосында да осыған ұқсас әрекет жасады, нәтижесінде жабайы шошқалар қашып, жергілікті ландшафтқа зиян келтірді. 1915 жылы Бэбкок ағаш компаниясы солтүстік Юникой тауларында кең ауқымды ағаш кесу жұмыстарын бастады. Компания 1922 жылға дейін Сликрок Крик су алабының үштен екі бөлігін кесіп тастады. Осы кезде Кіші Теннесси өзеніндегі Кальдервуд тоғанының салынуы, аймаққа келетін теміржолдың суға бату қаупін тудырып, қазіргі Джойс Килмер Сликрок жабайы табиғатында компанияның ағаш кесу жұмыстарын тоқтатуға мәжбүр етті. Бірақ сол жылы Бэбкок таулардың Теннесси жағындағы Ситико Крик су алабын кесуге кірісті. Бұл жұмыс 1925 жылға дейін жалғасты, содан кейін ауқымды орман өрті компанияның ағаш тасымалдау жолдарын қиратып, орманның жартысына жуығын жойды. Компания 1929 жылға дейін Даблкамп аймағында ұсақ ауқымда ағаш кесуді жалғастырды. Бэбкок және басқа ағаш кесу компанияларының ағаш кесу тәжірибесі Юникой тауларының орман ортасына едәуір зиян келтірді, сондықтан АҚШ Орман шаруашылығы қызметі 1930 жылдары жерді сатып ала бастады. Орман шаруашылығы қызметінің орманды табиғи жолмен жазылуына мүмкіндік беру саясаты орманның көп бөлігін қалпына келтіруге септі. 1958 жылы Сэм Уильямс – Теллико Плейнс тұрғыны – Юникой таулары арқылы Мерфиге, Солтүстік Каролинаға дейін кең танымал жабық вагон керуенін басқарды. Бұл Теннесси мен Солтүстік Каролинаны байланыстыратын тас жолдың құрылысын насихаттау мақсатымен жыл сайынғы шараға айналды. Тас жолдың бастапқы бағыты ежелгі Вачеса жолы мен Юникой автожолының бағытын ұстанбақ болған, бірақ ұйымдастырушылар Юникой қыртысы арқылы Роббинсвиллге дейінгі тиімді бағытты таңдады. "Черохала Скайвей" ( "Чероки" және "Нантахала" сөздерінің қосындысы) деп аталған тас жол 1996 жылы аяқталды.

Юникой тауларындағы қорғалатын аумақтар

Чероки ұлттық орман және Нантахала ұлттық орманмен қатар, бірнеше белгіленген аймақтар Юникой тауларының әртүрлі бөліктерін қорғайды. 1975 жылы жабайы табиғат аймағы ретінде белгіленген Джойс Килмер Сликрок жабайы аймағы, жалпы 13 562 акр жерді құрайды, оның 13 562 акры Солтүстік Каролинада орналасқан, ал қалғаны Теннесси штатының шекарасынан өтеді. Джойс Килмер еске алу орман Сантиетла ағысының суайдынындағы ескі өскінді жапырақты ормандардан тұрады. Орманның атымен аталатын Джойс Килмер Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ақын және журналист болған. 1984 жылы жабайы табиғат аймағы ретінде белгіленген Ситико Крик жабайы аймағы Ситико ағысының жоғарғы суайдынын қорғайды, ал 1984 жылы жабайы табиғат аймағы ретінде белгіленген Балд Ривер Гордж жабайы аймағы Балд өзенін және оның тікелей суайдынын қорғайды. 1975 жылы жабайы табиғат аймағы болып белгіленген Ги Крик жабайы аймағы Стэрр тауының шығыс беткейіндегі Ги Крик суайдынын қорғайды. 1980 жылы сатып алынған Жоғарғы Телликоның жолдан тыс көлік аймағы. Оңтүстік-шығыс Юникойда Теллико өзенінің жоғарғы суайдыны 4x4 жанкүйерлерімен танымал көптеген ескі орман кесу жолдарымен және жолдармен кесіліседі. 2009 жылы АҚШ Орман шаруашылығы қызметі жол бойындағы эрозия өзен бойындағы құнды бұршақ балықтарына зиян келтіретінін көрсеткен зерттеулерге сүйене отырып, Телликоның жолдан тыс көлік аймағын тұрақты түрде жабу туралы шешім қабылдады.

Ресурстар

Дункан, Барбара Р. және Риггс, Бретт Х. Чероки мұра жолдары бойынша нұсқаулық. Солтүстік Каролина университеті баспасы: Чапел-Хилл (2003).