Кіріспе

Кентуккидегі қорғалған табиғи аумақ, АҚШ

Қызыл өзен сағасы – АҚШ-тың Кентукки штатының шығыс-орталық бөлігінде орналасқан Қызыл өзендегі каньондық жүйе. Геологиялық тұрғыдан, ол Поттсвилл жарлығының бір бөлігі болып табылады. Саға Дэниел Бун ұлттық орман қорығының ішінде орналасқан және кейіннен Қызыл өзен сағасы геологиялық аймағы деп белгіленді. Клифти даласы толығымен Қызыл өзен сағасының геологиялық аймағының ішінде жатыр. Бұл күрделі каньондық жүйеде биік құмтасты жартастар, үңгірлер, сарқырамалар және табиғи көпірлер көптеп кездеседі. Қызыл өзен сағасы геологиялық аймағында 100-ден астам табиғи құмтасты аркалар бар. Құмтастар мен жартастардың көптігі осы аймақты әлемдегі тау шаруалары үшін ең танымал орындардың біріне айналдырды және ол Red River Gorge Climbers' Coalition ұйымының ордасы. Тау шаруалары бұл аймақты "Қызыл" деп лақаптайды. Кентукки штатының Табиғи Көпір мемлекеттік паркі осы аймаққа тікелей іргелес орналасқан, онда Қызыл өзен сағасындағы ең үлкен табиғи көпірлердің бірі бар. Қызыл өзеннің жоғарғы сағасының бөлігі Кентукки штатының Бас Ассамблеясы, Кентукки табиғатын сақтау басқармасының "Жабайы өзендер бағдарламасы" арқылы заң жүзінде Кентуккидің жабайы өзені деп жарияланды. Ерекше және құнарлы табиғатына байланысты, Қызыл өзен сағасы ең әртүрлі экологиялық аймақтарға ие.

Нада туннелі

Нада туннелі – 1910-1912 жылдар аралығында салынған, 900 фут (274 м) ұзындығындағы, 12 фут (4 м) және 13 фут (4 м) биіктігіндегі ағаш кесу туннелі. Тас пен топырақ динамит, бумен бұрғылау және қол құралдарымен алынып тасталған. Туннель салынысы кезінде бір адам қаза тапты: ол мұздаған динамитті ерітуге тырысып, отқа жақын қойғанда жарылыс болды. Бұл туннель көлік жүргізушілеріне ыңғайлы қысқа жол болғандықтан, оны жиі "Қызыл өзен шатқалына қақпа" деп атайды.

Қызыл өзен ойысының бөгетінің тарихы

Қызыл өзеннің су тасуға бейімділігі төмен жатқан аймақтардағы тұрғындарға көптеген қиындықтар келтірді. 1962 жылы "Клей-Ситидегі Ұлы су тасқыны", соңғы 102 жылдағы ең ауыр жағдай, үкіметтік шенеуніктерді де, жергілікті қауымдастықтарды да Кентукки штатының заң шығарушы органына және Кеннеди әкімшілігіне дереу су тасқынына қарсы бөгет салуды талап етуге итермеледі. АҚШ Конгресі соңында бұл шараны мақұлдап, қаржыландыруды жүзеге асырды. Армия инженерлік корпусы құрылыстың іске асуы үшін жұмысты бастады; алайда, көптеген адамдар мұндай іс-қимылдар бөгеттің су басу аймағындағы бірегей экожүйені жояды деп санады. "Сиерра клубы" бөгет құрылысына қарсы шығу үшін топ құрды. Бұл топ Жоғарғы сот судьясы Уильям О. Дугластың көмегін алды, бұл үшін жергілікті және ұлттық назарды жағдайға аударатын "Бөгетке қарсы наразылық жүрісін" ұйымдастырды. "Бөгетке қарсы наразылық жүрісі" 1967 жылдың 18 қарашасында Свифт-Камп Крик пен Қызыл өзеннің қиылысында, Clifty Wilderness аймағында, 715 тас жолында өтті. 1971 жылы Кентукки университетінің баспасы Кентуккиде туған фермер және жазушы Венделл Берриге шатқалды табиғи күйінде сақтауды жақтаған "Күтпеген жабайы табиғат" атты кітап жазуды тапсырды. Екі тараптың күресі бірнеше онжылдыққа созылды, екі жоспарланған бөгет орны қарастырылды және ақыры 1993 жылдың 3 желтоқсанында Қызыл өзен Ұлттық жабайы және көрнекті өзендер жүйесіне енді, сол кезде президент Билл Клинтон "1993 жылғы Қызыл өзенді белгілеу туралы H. R.914 заңына" қол қойды. Бұл заң жобасын АҚШ өкілі Хэл Роджерс ұсынды және өзеннің 19,4 миль (31 км) бөлігіне федералдық қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл заң Қызыл өзенде кез келген бөгет салуға тыйым салды, осылайша шатқалдың бүгінгі күнгі жағдайын сақтауға көмектесті.

Кинофильмдер

Қызыл өзен шатқалындағы Аспан көпірі 1955 жылғы Берт Ланкастердің режиссерлік етіп, бас рөлде ойнаған "Кентуккилік" фильмінде көрсетілген. Бұл Кентуккиде түсірілген тұңғыш толық метражды фильм болды.

Биология және экология

Қызыл өзен шатқалының геологиялық аймағы, оның ішінде Клифти жабайы табиғаты, өте алуан түрлі биологияға ие. Шатқалда бүркіттер, сұрғылар, тоқылдақтар, колибрилер, еліктер, түлкілер, қара аюлар және екі уытты жылан – мысбас және орман жыланы сияқты көптеген жануарлар мекендейді. Бұл жерде сондай-ақ, тек Қызыл өзен шатқалында ғана кездесетін ақ түсті алтын жусан сияқты бірнеше жоғалуға жақын түрлер де бар. Сарапшылардың пікірінше, Канададан келген өсімдіктер 2,58 миллион жыл бұрын басталган плиоцен-квартер мұз басу кезеңінде Қызыл өзен шатқалы аймағында орналасқан. Бұл өсімдіктер шатқалдың қорғалған каньондарында өседі және оларға қызғылт жиекті орхидея (Platanthera psycodes), канадалық лилия (Lilium canadense) және канадалық ыроқ (Taxus canadensis) сияқты алуан түрлер жатады.

Археология

Қызыл өзен шатқалының геологиялық аймағындағы тас баспаналар мен басқа да жерлерде палеоиндия кезеңінен басталатын жергілікті халықтардың тарихқа дейінгі қоныстануына қатысты артефакттар табылды. Тас баспаналар жауын-шашынға байланысты ыдыраудан қорғалғандықтан, археологиялық орындар ретінде ерекше құнды. Құрғақ, нитратқа толы топырақта, тас баспаналарда тоқылған кілемдер мен былғары мокасиндер сияқты, әдеттегі жерлерде бұзылып кететін өсімдік материалдары мен басқа да жәдігерлер жақсы сақталған.

Жаяу жүру және кемпинг

Қызыл өзен шатқалы әртүрлі деңгейдегі – жаңадан бастаушыдан кәсіпқойға дейінгі – жаяу серуен жолдарымен де танымал. Орман шаруашылығы қызметі күтіп ұстайтын, жаяу жүру үшін ғана ашық 60 мильден астам жол парктің ішінде орналасқан (кейбір жолдар жылқыға арналған). Аймақта көптеген кемпингтер бар. Рюкзакпен жүретін кемпинг, яғни бастапқы кемпингке, кемпингке келгендер түнгі рұқсат алған жағдайда рұқсат етіледі. Кез келген жолға немесе белгіленген жолға 300 фут жақын жерде кемпинг құруға тыйым салынған. Тас үңгірлерде немесе кез келген тік жардың табанынан 100 фут ішінде кемпингке тұруға болмайды. Ең танымал орындардың бірі – Грей аркасы, парктегі көптеген табиғи аркалардың бірі. Грей аркасына Грей аркасы айналымы (4,0 миль) жаяу серуен жолы арқылы жете аласыз, жаяу жүргіншілер арканың артқы жағына өрмелеуге болады, бірақ бұл әрекет өте қауіпті деп есептеледі және жарақат алуға немесе өлімге әкелуі мүмкін.

Глади қонақ үйі

Дэниел Бун ұлттық орманының Глади аймақтық орталығы Кентукки штатының Слэйд қаласындағы Қызыл өзен шатқалында орналасқан. Орталықта аймақтың геологиясы, табиғат тарихы және мәдени тарихы туралы ақпараттық көрмелер ұсынылады. Келушілер карталар, жолдар, кемпинг және басқа да іс-шаралар туралы мәлімет ала алады.