Кіріспе

Термиялық өңдеуден өткеннен кейін металдың қатаю тереңдігі. Қатаю қабілеті – жылулық өңдеуден кейін болаттың қаншалықты тереңдей түсетіні. Оны сынақтың қатаюға немесе сызауға қарсы тұруын өлшейтін қатақтықтан жаңылыстырмау керек. Бұл дәнекерлеу үшін маңызды қасиет, себебі ол дәнекерленуге кері пропорционал, яғни материалды дәнекерлеудің қаншалықты оңай екеніне.

Процесс

Ыстық болат бұйымды суға батырғанда (өшіргенде), сумен тікелей жанасқан беті бірден суып, температурасы өшіру ортасымен тепе-теңдеседі. Алайда, материалдың ішкі қабаттары соншалықты жылдам суымайды, ал үлкен бұйымдарда суыту жылдамдығы аустениттің мартензит немесе баниттен өзге құрылымға толық айналуына жететіндей баяу болуы мүмкін. Осының салдарынан, бұйымның барлық тереңдігі бойымен бірдей кристалдық құрылымы болмайды; оның ішкі бөлігі жұмсақ, ал сыртқы қабаты қатты болады ("қабық"). Ішкі бөлігі феррит пен цементиттің, мысалы, перлит сияқты қоспасынан тұрады. Темір қорытпаларының, яғни болаттардың қатаю қабілеті көміртегінің мөлшерімен, басқа қорытпа элементтерімен және аустениттің түйірленуімен анықталады.

Сынау

Темір қорытпасының қатаю қабілеті Jominy сынағы арқылы өлшенеді: стандартты өлшемдегі дөңгелек металл таяқшасы (жоғарыдағы суретте көрсетілген) жылулық өңдеу арқылы 100% аустенитке айналдырылады, содан кейін бір жағы бөлме температурасындағы сумен сөндіріледі. Сөндірілген жағында салқындату жылдамдығы ең жоғары болады және жақтан қашықтық артқан сайын төмендейді. Салқындатудан кейін сынаманың беті тегістеледі және таяқша бойымен қаттылығы өлшеніп, қатаю қабілеті анықталады. Қаттылық сөндірілген жақтан қаншалықты алысқа дейін сақталса, қатаю қабілеті соншалықты жоғары болады. Бұл мәліметтер қатаю графигінде бейнеленеді. Jominy соңынан сөндіру сынағын 1937 жылы Уолтер Е. Jominy (1893-1976) және А. Л. Boegehold, General Motors корпорациясының ғылыми-зерттеу зертханалары бөлімінің металлургтары ойлап тапты. Жылулық өңдеу саласындағы новаторлық еңбегі үшін Jominy 1944 жылы Америка металдар қоғамы (ASM) Альберт Саувер жетістіктері сыйлығымен марапатталды. Jominy 1951 жылы ASM президенті қызметін атқарды.