Кіріспе

Темірдің басқа элементтермен металл қорытпасы

Болат – темір мен көміртегінің қорытпасы, ол темірдің басқа түрлеріне қарағанда жоғары беріктікке және сынуға төзімділікке ие. Жоғары тартылу беріктігі мен төмен құнының арқасында болат әлемдегі ең көп өндірілетін материалдардың бірі болып табылады. Болат ғимараттарда, бетонды арматуралау үшін, көпірлерде, инфрақұрылымда, құралдарда, кемелерде, пойздарда, автомобильдерде, велосипедтерде, машиналарда, электр құралдарында, жиһазда және қару-жарақтарда қолданылады. Темір әрқашан болаттың негізгі құрамы болып табылады, бірақ көптеген басқа элементтер де болуы немесе қосылуы мүмкін. Тотығу мен коррозияға төзімді болатқа, әдетте, қосымша 11% хром қажет. Темір – болаттың негізгі металлы. Температураға байланысты, ол екі кристалдық түрін (аллотроптық түрлерді) қабылдайды: денеге ортақталған кубтық және бетке ортақталған кубтық. Темірдің аллотроптарының қорытпа элементтерімен, ең алдымен көміртегімен өзара әрекеттесуі болат пен шойынға ерекше қасиеттер береді. Таза темірдің кристалдық құрылымы темір атомдарының бір-бірінен сығуға кедергісіздігіне байланысты, сондықтан таза темір өте икемді, яғни жұмсақ және оңай қалыптасады. Болатта көміртегінің аз мөлшері, басқа элементтер және темір ішіндегі қоспалар дислокациялардың қозғалысын болдырмайтын қатайтқыштар ретінде әрекет етеді. Типтік болат қорытпаларындағы көміртегі оның салмағының 2,14%-ға дейін құрауы мүмкін. Көміртегінің және көптеген басқа қорытпа элементтерінің мөлшерін өзгерту, сондай-ақ олардың соңғы болаттағы химиялық және физикалық құрамын бақылау (ерітінді элементтері ретінде немесе тұндырылған фазалар ретінде) таза темірді икемді ететін дислокациялардың қозғалысын шектейді, осылайша оның қасиеттерін бақылайды және жақсартады. Бұл қасиеттерге қатайғыштық, сөндіру мінез-құлқы, отқа төзу қажеттілігі, қайтару мінез-құлқы, беріктік және алынған болаттың тартылу беріктігі жатады. Болаттың таза темірге қарағанда беріктігін арттыру тек темірдің икемділігін азайту арқылы ғана мүмкін. Болат мыңдаған жылдар бойы гүлдену пештерінде өндірілген, бірақ оның кең ауқымды, өнеркәсіптік қолданылуы 17 ғасырда жоғары пеш пен балқытушы болат өндірісі енгізілгеннен кейін ғана басталды, бұл тиімді өндіріс әдістерін ойлап табуға әкелді. Содан кейін 19 ғасырдың ортасында Англияда Бессемер процесі, одан кейін ашық ошақ пеші пайда болды. Бессемер процесінің қабылдануымен болатты жаппай өндірудің жаңа дәуірі басталды. Жұмсақ болат, ұнтақ темірді ығыстырды. 19 ғасырда Германия мемлекеттері Еуропадағы ең ірі болат өндірушілер болды. Американың болат өндірісі 20 ғасырдың соңына дейін Питтсбургте, Бейтлехемде (Пенсильвания штаты) және Кливлендте шоғырланған. Процестегі одан әрі жетілдірулер, мысалы, негізгі оттегімен болат қорыту (BOS), өндіріс шығындарын одан әрі төмендету және соңғы өнімнің сапасын арттыру арқылы бұрынғы әдістерді толығымен алмастырды. Бүгінде жылына 1,6 миллиард тоннадан астам болат өндіріледі. Қазіргі заманғы болат әдетте әртүрлі стандарттау ұйымдарымен анықталған әртүрлі маркалармен сипатталады. Қазіргі заманғы болат өнеркәсібі әлемдегі ең ірі өндіріс салаларының бірі, сонымен қатар энергияны көп тұтынатын және парниктік газдардың шығарылуын қамтамасыз ететін салалардың бірі, ол әлемдік эмиссияның 8%-ын құрайды. Алайда, болатты қайта пайдалану өте оңай: ол әлемдегі ең көп қайта өңделетін материалдардың бірі, оның қайта өңдеу деңгейі жаһандық деңгейде 60%-дан асады. Болаттағы көміртегінің мөлшері қарапайым көміртекті болат үшін салмағы бойынша 0,02% және 2,14% арасында. Көміртегінің мөлшері аз болса, (таза) темір өте жұмсақ, икемді және әлсіз болады. Болаттағыдан жоғары көміртегі мөлшері сыныпқа ұшырайтын қорытпаны құрайды, ол әдетте шойын деп аталады. Қорытпа болат – болаттың қасиеттерін өзгерту үшін басқа қорытпа элементтері қасақана қосылған болат. Көбінесе қолданылатын қорытпа элементтері: марганец, никель, хром, молибден, бор, титан, ванадий, вольфрам, кобальт және ниобий. Болатта көбінесе жағымсыз деп саналатын қосымша элементтер де маңызды: фосфор, күкірт, кремний және аздаған мөлшерде оттегі, азот және мыс. Көміртегінің мөлшері 2,1%-дан жоғары қарапайым көміртекті темір қорытпалары шойын деп аталады. Қазіргі заманғы болат жасау әдістерімен, мысалы, ұнтақ металл пішінділеу арқылы, өте жоғары көміртекті (және басқа қорытпа материалдардан) болаттар жасауға болады, бірақ мұндай болаттар сирек кездеседі. Шойын ыстық болғанда да майлы болмайды, бірақ оны құю арқылы жасауға болады, себебі оның болаттан төмен балқу температурасы және жақсы құю қасиеттері бар. Кішкентай мөлшердегі темір ежелгі заманда, қатты күйде, көмірмен отты қыздыру арқылы және содан кейін балшықтарды балғамен соғып, қорытпаларды сығып шығару арқылы балқытылды. Сақтықпен, отта жылжыту арқылы көміртегінің мөлшерін бақылауға болады. Мыс және қалай сияқты, сұйық немесе қатты темір көміртегіні оңай ерітеді. Бұл температуралардың бәрін қола дәуірінен бері қолданылатын ежелгі әдістермен қол жеткізуге болады. Темірдің тотығу жылдамдығы 800 °C (1472 °F) жоғары температурада тездейтіндіктен, балқытудың төмен оттегілі ортада жүргізілуі маңызды. Көмірді пайдаланып темір тотықтарын тотықтыру, болат деп аталатын тым көп көміртегі бар қорытпаны (шойын) тудырады. Коррозияны тежеу үшін болатқа кемінде 11% хром қосуға болады, сонда металл бетінде қатты тотық қабаты пайда болады; бұл тот баспайтын болат деп аталады. Вольфрам цементиттің түзілуін баяулатып, көміртегіні темір матрицасында ұстап тұрады және мартенситтің баяу сөндіру жылдамдықтарында қалыптасуына мүмкіндік береді, нәтижесінде жылдам болат пайда болады. Қорғасын мен күкірттің қосылуы дән өлшемін азайтады, осылайша болатты бұруды жеңілдетеді, бірақ сонымен қатар оны сыныпқа ұшыратып, коррозияға бейімдейді. Мұндай қорытпалар, әдетте, соқтығысқа және коррозияға төзімділік қажет емес қолданбаларда гайкалар, бұрандалар және шайбалар сияқты компоненттер үшін жиі қолданылады. Көбінесе, алайда, күкірт, азот, фосфор және қорғасын сияқты p-блок элементтері болатты сыныпқа ұшырататын ластанушы заттар ретінде қарастырылады және сондықтан олар балқыту процесінде болаттан алынады. Болатты құрайтын көміртегі мен темірдің тар шеңберінде де, өте әртүрлі қасиеттері бар бірнеше әртүрлі металлургиялық құрылымдар пайда болуы мүмкін. Мұндай қасиеттерді түсіну сапалы болат жасау үшін маңызды. Бөлме температурасында таза темірдің ең тұрақты түрі денеге ортақталған кубтық (BCC) құрылымы, α темір деп аталады. Бұл салыстырмалы түрде жұмсақ металл, ол тек аз мөлшерде көміртегіні, 0 °C (32 °F) температурада 0,005%-дан және 723 °C (1333 °F) температурада 0,021 салмақтық %-дан артық еріте алмайды. α темірдегі көміртегінің болуы феррит деп аталады. 910 °C температурада таза темір бетке ортақталған кубтық (FCC) құрылымына, γ темір деп аталатын құрылымға айналады. γ темірдегі көміртегінің болуы аустенит деп аталады. Аустениттің ашық FCC құрылымы ферритке қарағанда әлдеқайда көп көміртегіні, 1148 °C (2098 °F) температурада 2,1% (ферритке қарағанда 38 есе көп) еріте алады, бұл болаттың жоғарғы көміртегі мазмұнын көрсетеді, одан асырса шойын болады. Көміртегі темірмен ерітіннен шыққанда, өте қатты, бірақ сыныпқа ұшырайтын материал – цементит (Fe3C) пайда болады. Дәл 0,8% көміртегі бар болаттарды (эвтектоидты болаттар деп аталады) салқындатқанда, қоспаның аустениттік фазасы (FCC) ферриттік фазаға (BCC) айналуға тырысады. Көміртегі енді FCC аустениттік құрылымына сәйкес келмейді, нәтижесінде артық көміртегі пайда болады. Көміртегі аустениттен шығудың бір жолы – цементит ретінде ерітіннен тұнбаға түсіру, феррит деп аталатын BCC темірдің айналасындағы фазаны қалдыру, оның құрамында аз мөлшерде көміртегі бар. Екі, феррит және цементит, бір мезгілде тұнбаға түсіп, ана перлене байланыстылығынан есім алған қабатты құрылымды құрайды. 0,8% көміртегіден жоғары құрамы бар гиперэвтектоидты құрамда, көміртегі алдымен аустениттік дән шекараларында үлкен цементит инклюзиялары ретінде тұнбаға түседі, дән ішіндегі көміртегінің пайыздық құрамы эвтектоидты құрамға дейін төмендейді...

Жылумен өңдеу

Болатқа жылулық өңдеудің көптеген түрлері бар. Ең көп қолданылатындары – қайтару, сөндіру және темперлеу. Қайтару – болатты жергілікті ішкі кернеулерді азайту үшін жеткілікті биік температураға дейін қыздыру процесі. Бұл өнімді жалпы түрде жұмсартпайды, тек материалдың ішінде сақталған шикіліктер мен кернеулерді жергілікті түрде жеңілдетеді. Қайтару үш кезеңнен өтеді: қалпына келтіру, қайта кристалдану және дән өсуі. Нақты болатты қайтару үшін қажетті температура, қайтару түріне және қорытқыш элементтерге байланысты. Сөндіру болатты аустениттік фазаға дейін қыздыруды және одан кейін сумен немесе маймен жылдам салқындатуды қамтиды. Бұл жылдам салқындату нәтижесінде қатты, бірақ сынғыш мартенситтік құрылым пайда болады.

Өндіріс

Темірді кенінен балқытқанда, оның құрамында қажетті мөлшерден артық көміртегі болады. Болатқа айналу үшін көміртегі дұрыс мөлшерге дейін азайтылып, қайта өңделеді, одан кейін басқа элементтер қосылуы мүмкін. Бұрын болат зауыттары шикі болатты бланкілерге (құймаларға) құятын, олар келесі тазарту процестерінде пайдаланылғанға дейін сақтауға қойылатын. Қазіргі заманғы зауыттарда бастапқы өнім соңғы құрамға жақын болады және үздіксіз түрде ұзын плиталарға құйылады, содан кейін олар кесіліп, сырықтар мен профильдерге айналдырылып, соңғы өнімді алу үшін жылумен өңделеді. Бүгінде болаттың шамамен 96% үздіксіз құйылады, ал тек 4% ғана бланкілер түрінде өндіріледі. Бланкілер ыстық пеште қыздырылып, содан кейін табақшаларға, түйіршіктерге немесе гүлдерге (слябтарға, заготовки, блюмдерге) айналдырылады. Табақшалар ыстық немесе суық прокаттау арқылы металл табақтарына немесе пластиналарға айналады. Түйіршіктер ыстық немесе суық прокаттау арқылы сырықтарға, таяқшаларға және сымға айналады. Гүлдер ыстық немес суық прокаттау арқылы I арқалықтар мен рельстер сияқты құрылымдық болатқа айналады. Қазіргі болат зауыттарында бұл процестер көбінесе бір желіде жүзеге асырылады, кен кіріп, дайын болат өнімдері шығады. Кейде болаттың соңғы прокаттаудан кейін мықтылығын арттыру үшін жылумен өңделеді, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі.

Ежелгі

Болат ежелгі заманнан белгілі және гүлдерде және тостағандарда өндірілген. Болат өндірісінің ең ерте мысалы Түркиядағы (Каман Калехойюк) археологиялық қазбалар кезінде табылған, шамамен 4000 жыл бұрынғы, б.з.д. 1800 жылға жататын темір бұйымдарында көрінеді. Болат кельт Еуропасында б.з.д. 800 жылдан бері, ал жоғары көміртекті болат Ұлыбританияда б.з.д. 490-375 жылдар аралығында, ал өте жоғары көміртекті болат Нидерландта б.з. 2-4 ғасырларында өндірілген. Римдік автор Гораций Иберия түбегіндегі фалката сияқты болат қаруларын атап көрсетеді, ал норикалық болат рим әскері тарапынан қолданылған. Оңтүстік Азияның Серик темірінің (вуц болат) беделі әлемде айтарлықтай артты. Ал Хан әулетінің (б.з.д. 202 – б.з. 220) қытайлықтары б.з. 1 ғасырында темірді құйма темірмен бірге балқытып, аралық көміртекті болат жасады. 2000 жыл бұрын Батыс Танзанияда Хая халқының ата-бабалары күрделі "алдын ала қыздыру" процесі арқылы, пештің ішіндегі температураны 1300-1400 °C-қа жеткізе отырып, көміртекті болат жасағандығының дәлелдері бар.

Вутц пен Дамаск

Оңтүстік Азияда жоғары көміртекті болатты өндірудің ең алғашқы дәлелдері Тамил Надудағы Кодуманал, Үндістанның Андхра Прадеш және Карнатака штаттарындағы Голконда аймағы, сондай-ақ Шри-Ланканың Саманалавева және Дехигаха Алаканда аймақтарында табылды. Бұл б.з.д. VI ғасырда Оңтүстік Үндістанда өндірілген және бүкіл әлемге экспортталған «вутц» болат ретінде белгілі болды. Темір технологиясы б.з.д. 326 жылға дейін аймақта болған, өйткені ол Сангам тамил, араб және латын әдебиеттерінде Рим, Египет, Қытай және араб елдеріне экспортталған әлемдегі ең жақсы болат ретінде еске алынған. Б.з.д. 200 жылы Тамил сауда гильдиясы Шри-Ланканың оңтүстік-шығысындағы Тиссамахарамаға классикалық кезеңдегі ең көне темір және болат бұйымдарын, сондай-ақ өндіріс процестерін әкелді. Б.з. 5-ші ғасырына қарай Шри-Ланканың Анурадхапура қаласындағы қытайлықтар мен жергілікті тұрғындар Оңтүстік Үндістанның Чера әулеті тамилдерінен «вутц» болатты жасау әдістерін қабылдады. Шри-Ланкада болатты ерте жасау әдісінде муссондық желдің күшімен жұмыс істейтін, жоғары көміртекті болат өндіруге қабілетті ерекше жел пеші қолданылды. Технология Оңтүстік Үндістанның тамилдерінен алынғандықтан, Үндістанда болат технологиясының пайда болуы б.з.д. 400-500 жылдарға дейін соқталады. Жақында жасалған зерттеулер оның құрамында көміртек нанотүтікшелері болуы мүмкін екенін, бұл оның кейбір керемет қасиеттерін түсіндіруге болады, бірақ сол кездегі технологияны ескере отырып, мұндай қасиеттер жоспарлы түрде емес, кездейсоқ пайда болған болуы мүмкін. Темір кені бар топырақ ағашпен қыздырылатын жерде табиғи жел пайдаланылды. Ежелгі сингалылар әр 2 тонна топырақтан 1 тонна болат алуға қол жеткізді. 9-10 ғасырларда Мервте таза темір мен көмірді (әдетте ағаш көмірі түрінде) баяу қыздырып, салқындату арқылы балқытушы болат өндірілді.

Қазіргі заманғы

XVII ғасырдан бері Еуропалық болат өндірісінің бірінші қадамы – темір кенін домен пешінде шойынға балқыту болды. Бастапқыда көмір қолданылса, қазіргі әдістерде көкшұбар пайдаланылады, ол тиімдірек болып көрінді.

Темірден басталатын процестер

Бұл процестерде шикі темір кенінен жасалған қорыту темірі, темір желімін алу үшін қорыту пешінде тазартылды, содан кейін ол болат жасауға қолданылды. Кюльдерлік болат – бұл ұрып пішілгенге қарағанда, тостағанда (кювельде) балқытылған болат, нәтижесінде ол біртекті болады. Бұрынғы пештердің көпшілігі болатты балқыту үшін жеткілікті температураға жете алмады. Қазіргі заманғы ертедегі кюльдерлік болат өнеркәсібі 1740 жылдары Бенджамин Хантсманның өнертабысының арқасында пайда болды. Блестерлік болат (жоғарыда айтылғандай) тостағанда немесе пеште балқытылып, (көбінесе) қалыптарға құйылды. Оның әдісі оған үлкен көлемде, арзан бағада болат өндіруге мүмкіндік берді, осылайша жұмсақ болат бұрын қолданылған ұрып пішілген темірдің көптеген мақсаттарында қолданыла бастады. Гилхрист-Томас процесі (немесе негізгі Бессемер процесі) – бұл Бессемер процесінің жақсартылған нұсқасы, онда конвертердің ішкі қабырғасы фосфорды кетіру үшін негізгі материалмен қапталды. 19 ғасырдағы тағы бір болат жасау процесі – Сименс-Мартин процесі, ол Бессемер процесін толықтырды, сондай-ақ басқа да оттегілік болат жасау әдістерін пайдаланды. Негізгі оттегімен болат жасау, бұрынғы болат жасау әдістерінен артықшылыққа ие, себебі пешке берілетін оттегі, бұрын қолданылған ауадан кірген қоспаларды, негізінен азотты шектеді, және ашық ошақты процеске қарағанда, BOS процесінде бірдей көлемдегі болат он екі есе аз уақытта өндіріледі. 1980 жылы АҚШ-та 500 000-нан астам болат жұмысшысы болды. 2000 жылы болат өңдеушілердің саны 224 000-ға дейін азайды. Қытай мен Үндістанның экономикалық өрлеуі болатқа деген сұраныстың күрт өсуіне әкелді. 2000-2005 жылдар аралығында әлемдік болат сұранысы 6%-ға өсті. 2000 жылдан бері бірнеше үнді және қытай болат компаниялары сұранысты қанағаттандыру үшін кеңейді, мысалы Tata Steel (ол 2007 жылы Corus Group компаниясын сатып алды), Baosteel Group және Shagang Group. Дегенмен, ArcelorMittal әлемдегі ең ірі болат өндірушісі болып табылады. 2005 жылы Британдық геологиялық қызметі Қытайдың әлемдік өндірістің үштен бір бөлігімен болат өндіруші елдердің арасында көшбас екенін мәлімдеді; Жапония, Ресей және АҚШ зерттеуге сәйкес, тиісінше екінші, үшінші және төртінші орындарда болды. Болат өндірісінің үлкен көлемі, сонымен қатар, негізгі өндіріс жолымен байланысты көмірқышқыл газының көп мөлшерде шығарылуына да себеп болады. 2008 жылдың соңында болат өнеркәсібі күрт құлдырап, көптеген қысқартуларға әкелді. 2021 жылы әлемдік парниктік газдар эмиссиясының шамамен 7%-ы болат өнеркәсібінен шыққан деп есептелді. Бұл эмиссияны азайту кокстің негізгі өндіріс жолында қолданылуын азайту, болатты қайта өңдеу және көміртегіді ұстау және сақтау немесе көміртегіді ұстау және пайдалану технологияларын қолдану арқылы күтілуде.

Қайта өңдеу

Болат – әлемдегі ең көп қайта өңделетін материалдардың бірі, оның қайта өңдеу көрсеткіші жаһан бойынша 60%-дан асып түседі; АҚШ-та ғана 2008 жылы 83% жалпы қайта өңдеу көрсеткішімен қайта өңделді. Қайта өңделген болаттың жалпы өндірілген болатқа шаққандағы үлесі шамамен 40% құрайды, себебі болатты қалдықтан көбірек өндіреді. 2016 жылы әлемде шикі болаттың белгілі бір көлемі өндірілді, оның ішінде қайта өңделген болат бар.

Көміртек

Қазіргі болаттар түрлі мақсаттарға қол жеткізу үшін әртүрлі қорытпа металдарының әртүрлі комбинацияларымен жасалады. Жақындағы Корпоративтік орташа отын үнемдеу (CAFE) ережелері Advanced High Strength Steel (AHSS) деп аталатын жаңа болат түрін тудырды. Бұл материал берік және созылатын болғандықтан, көлік құрылымдары материалды аз қолдана отырып, қазіргі қауіпсіздік деңгейін сақтай алады. AHSS-тің бірнеше коммерциялық маркалары бар, мысалы, екі фазалы болат, ол ферриттік және мартензиттік микроқұрылымды құру үшін жылумен өңделеді, нәтижесінде қалыптастыруға болатын, жоғары берікті болат шығады. Трансформациялық пластикалық (TRIP) болат, әдетте аустенитсіз төмен қорытпалы ферриттік болаттарда бөлме температурасында аустениттің белгілі бір мөлшерін тұрақтандыру үшін арнайы қорытпалар мен жылулық өңдеуді қолданады. Деформацияға ұшырағанда, аустенит қосымша жылусыз мартенситке фазалық өтуге ұшырайды. Твинделген пластикалық (TWIP) болат қорытпаның қатаңдану тиімділігін арттыру үшін нақты бір деформация түрін пайдаланады. Көміртекті болаттар көбінесе тот басу үшін мырышпен ыстық әдіспен немесе электролық жабынмен гальвандалады.

Құрамында

Тот баспайтын болаттарда коррозияға төзімділік үшін көбінесе никельмен біріктірілген кемінде 11% хром болады. Кейбір тот баспайтын болаттар, мысалы, ферриттік тот баспайтын болаттар магниттік, ал басқалары, мысалы, аустениттік болаттар, магниттік емес. Коррозияға төзімді болаттар CRES деп қысқартылады. Қоспалы болаттар – бұл хром және ванадий сияқты аз мөлшерде қоспа элементтері қосылған қара көміртек болаттары. Заманауи болаттардың кейбірі құралдық болаттарды қамтиды, олар ерітіндіні қатайтуды барынша арттыру үшін үлкен мөлшерде вольфраммен және кобальтпен немесе басқа элементтермен қорытылады. Бұл сондай-ақ дақылдану арқылы қатайтуға мүмкіндік береді және қорытпаның температураға төзімділігін жақсартады. Марагенді болат никель және басқа элементтермен қорытылады, бірақ көптеген болаттардан айырмашылығы, көміртегінің мөлшері аз (0,01%). Бұл өте мықты, бірақ сонымен қатар икемді болатты жасауға мүмкіндік береді. Эглин болатты бункерлерді бұзу қаруларында пайдалануға арналған салыстырмалы түрде арзан болат жасау үшін оннан астам түрлі элементтердің әртүрлі мөлшерде қосылымын пайдаланады, ал Хэдфилд болат (Сэр Роберт Хэдфилдтің құрметіне аталған) немесе марганец болат құрамында 12–14% марганец бар, ол сыртқы әсерге ұшырағанда беткі қабатын қатайтып, тозуға төзімді қатты қабықша құрайды. Бұл қорытпаның қолданылу аймақтарына танк шынжырлары, бульдозер жүзінің жиектері және құтқару құралдарының жақтары кіреді.

Стандарттар

Стандарттау ұйымдары көбінесе қолданылатын болат қорытпаларының көпшілігін түрлі маркаларға бөліп жіктейді. Мысалы, Автокөлік инженерлері қоғамы көптеген болат түрлерін анықтайтын маркалар жүйесін ұсынады. Америкалық сынақ және материалдар қоғамының жеке стандарттары бар, олар АҚШ-та ең көп қолданылатын құрылымдық болат – А36 болат сияқты қорытпаларды анықтайды. JIS де Жапонияда және дамып келе жатқан елдерде кеңінен қолданылатын болат маркаларының тізімін анықтайды.

Қолданылуы

Темір мен болат жолдар, теміржолдар, басқа да инфрақұрылым, тұрмыстық техника және ғимараттар салуда кеңінен қолданылады. Көптеген ірі қазіргі заманғы құрылыстар, мысалы стадиондар, көкжайлар, көпірлер мен әуежайлар, болат қаңқаға сүйенеді. Тіпті бетонды құрылыстар да нығайту үшін болатты пайдаланады. Ол ірі тұрмыстық техникада және автомобильдерде кеңінен қолданылады. Алюминийдің қолданылуының артуына қарамастан, автомобильдердің корпусын жасауда болат әлі де басты материал болып табылады. Болат түрлі құрылыс материалдарында, мысалы бұрандалар, шегелер және бұрандалар, сондай-ақ тұрмыстық заттар мен асүй құралдарында қолданылады. Басқа да көп қолданылатын салаларға кеме жасау, құбыр жүйелері, кен өндіру, теңіз құрылысы, ғарыш өнеркәсібі, ақ техника (мысалы, кір жуғыш машиналар), бульдозерлер сияқты ауыр техника, кеңсе жиһаздары, болат жүн, құралдар және жеке қорғаныш жилеттері немесе көліктерге арналған броня (бұл рөлде біртекті броня ретінде танымал) жатады.

Тарихи

Бессемер процесі және басқа да қазіргі заманғы өндіріс техникалары енгізілгенге дейін болат қымбат болды және тек арзан баламасы болмаған жағдайларда ғана қолданылды, әсіресе пышақтардың, қырықтардың, қылыштардың және басқа да заттардың кескіш жағында, мықты және өткір жиек қажет болғанда. Ол серіппелерге де қолданылды, соның ішінде сағаттар мен сағаттардағы серіппелерге де. Көміртекті талшық кейбір бағаға сезімтал емес қолдануларда, мысалы спорттық жабдықтар мен жоғары деңгейдегі автомобильдерде болатты ығыстырып шығаруда.

Төменгі фон

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өндірілген болат, ядролық қару сынақтарының салдарынан радионуклидтермен ластанды. 1945 жылға дейін өндірілген, төмен фонды болат, Гейгер санағыштары және радиациядан қорғау сияқты радиацияға сезімтал қолданыстарда пайдаланылады.