Кіріспе

Едесса қаласының қоршауы (арабша: fatḥ al-Ruhāʾ) 1144 жылдың 28 қарашасынан 24 желтоқсанына дейін болды, нәтижесінде Едесса графтығының астанасы Мосул және Алеппо атабегі Зенгинің қолына түсті. Осы оқиға Екінші крест жорығына түрткіс болды.

Өмірбаян

Эдесса графтығы Бірінші крест жорысы кезінде және одан кейін құрылған крестшілердің алғашқы мемлекеті болды. Бұл 1098 жылы Болондық Балдуин Бірінші крест жорысының басты әскерінен бөлініп, өз княздығын құрған кезге дейін барады. Эдесса ең солтүстікте, ең әлсіз және ең сирек қоныстанған жер болды. Сондықтан, ол Артукидтер, Данишмендер және Селжұқ түркілері билеген көршілес мұсылман мемлекеттерінің жиі шабуылдарына ұшырады. 1104 жылы Харран шайқасында жеңіліс тапқаннан кейін граф Балдуин II және болашақ граф Жоселин Куртенэ тұтқынға алынды. Жоселин 1122 жылы қайта тұтқынға алынды, ал 1125 жылы Азаз шайқасынан кейін Эдесса біршама қалпына келді, бірақ Жоселин 1131 жылы шайқаста қаза тапты. Оның ізбасары Жоселин II Византия империясымен одақтасуға мәжбүр болды, бірақ 1143 жылы Византия императоры Иоанн II Комнен мен Иерусалимнің Фульк қайтыс болды. Иоанн II-нің орнына ұлы Мануил I Комнен келді, ол үйде ағаларына қарсы билікті бекітумен айналысуға тиіс болды, ал Фульктің орнына әйелі Мелисенда мен ұлы Балдуин III келді. Жоселин сонымен қатар Триполидің Реймонд II және Пуатьелік Реймондпен де қарым-қатынасы нашарлап, Эдессаны күшті одақтастарсыз қалдырды.

Эдессаның қоршауы

1144 жылы Жоселин Диярбақырдың артукид билеушісі Кара Арсланмен Зенгинің күшейіп бара жатқан күші мен ықпалына қарсы одақ құрды. Жоселин өзінің дерлік барлық әскерімен бірге Кара Арсланға Әлепке қарсы күресте көмектесу үшін Эдессадан аттанды. Зенги 1143 жылы Фульктің қайтысынан пайдаланып, солтүстікке асығып, Эдессаны қоршауға алды, 28 қарашада жетті. Қала оның келуі туралы ескертіліп, қоршауға дайындық жасады, бірақ Жоселин мен әскер басқа жақта болғандықтан көп нәрсе істей алмады. Қаланың қорғанысын латын архиепископы Эдессалық Юг, армян епископы Иоанн және якобит епископы Василий бар Шумна басқарды. Иоанн мен Василий жергілікті христиандардың ешқайсысының Зенгиге өтпеуін қамтамасыз етті. Жоселин қоршау туралы естігенде, әскерін Турбесселге алып барды, өйткені басқа крестонос мемлекеттерінен көмексіз Зенгиді жеңе алмайтынын білді. Иерусалимде патшайым Мелисенда Жоселиннің шақыруына жауап ретінде Манасс де Йерге, Филипп де Милли және Элинанд де Бюрес басшылығындағы әскерді жіберді. Пуатьелік Раймонд көмекке шақыруды қабылдамады, өйткені оның әскері Киликиядағы Византия империясына қарсы күреске тартылған еді. Зенги қаланы толық қоршады, қорғанында әскер жоқ екенін түсінді. Ол қоршау машиналарын салып, қабырғаларды бұзуға кірісті, ал оның күштеріне күрдтер мен түркімендер қосылды. Эдесса тұрғындары қолдарынан келгенше қарсылық көрсетті, бірақ қоршау соғысында тәжірибелері болмады; қаланың көптеген мұнаралары қарауылсыз қалды. Олар контр-бұзу туралы білмеді, ал 24 желтоқсанда Сағат қақпасының жанындағы қабырғаның бір бөлігі құлап кетті. Зенги әскерлері қалаға шабуылдап, қамалға қашуға үлкермегендерді өлтірді. Мыңдаған адам, архиепископ Югтің өзі де, үрейлі дауылда тығылып қалды. Зенги өз әскеріне қырғынды тоқтатуға бұйырды, бірақ ол тұтқындаған латын тұтқындарының барлығы да жазаланды; жергілікті христиандарға еркін өмір сүруге рұқсат берілді. Қала 26 желтоқсанда тапсырылды. Зенгидің қолбасшыларының бірі, Зейн ад-Дин Али Кучук, губернатор болып тағайындалды, ал епископ Василий, қаланың билеушісі кім болса да, оған адал болатынын білдірді, христиан халқының басшысы ретінде мойындалды.

Негізгі дереккөздер

Дәмәскейдегі кресткерлер хроникасы, Ибн әл-Каланисидің хроникасынан шығарылып, аударылған. Х. А. Р. Гибб редакциялаған және аударған. Лондон, 1932 жыл. Тирлік Вильгельм. Теңіз арғы жерлерде жасалған істер тарихы. Е. А. Бабкок және А. К. Крей редакциялаған және аударған. Колумбия университетінің баспасы, 1943 жыл. Армения және крест жорықтары, X-XII ғасырлар: Едессалық Матайдың жылнамасы. Ара Эдмонд Достуриан аударған. Армян зерттеулері мен тағылымдамасы жөніндегі ұлттық қауымдастық, 1993 жыл.