Кіріспе
1963 жылдың мамыр айында келесі оқиғалар орын алды:
The following events occurred in May 1963:
1963 жылдың 1 мамыры (сәрсенбі)
Американдық альпинист Джим Уиттакер және шерпа жетекшісі Наванг Гомбу Эдмунд Хиллари мен Тензинг Норгейден (1953 жылғы 29 мамырда), Эрнст Райс пен Фриц Луксингерден (1957 жылғы 18 мамырда) кейін Эверест тауының шыңына жеткен бесінші және алтыншы адам атанды. 32 жастағы, Вашингтон штатының Редмонд қаласының тұрғыны Уиттакер бұл көрсеткені үшін алғашқы американдық болды. McDonnell Aircraft Corporation "Gemini" ғарыш кемесі үшін "көзқарас бақылау және маневрлік электроника" (ACME) жүйесін сынаудан өткізуді бастады, дамыту сынақтарын аяқтағаннан кейін. Біліктілік сынақтарына Minneapolis Honeywell компаниясынан алынған ACME жүйесінің алғашқы өндірістік үлгісі тартылды. Голландиялық Шығыс Индиядағы Голландияның соңғы қалған иелігі – Батыс Жаңа Гвинея, Біріккен Ұлттар Ұйымының Hollandia қаласындағы ресми шаралар арқылы Индонезияның басқаруына берілді. Индонезиялықтар бұл аумақты Батыс Ириан деп атады, ал Hollandia қаласы Котабару деп өзгертілді. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті (және болашақ президенті) Ричард М. Никсон саясаттан зейнеткерлігін 1 маусымда Нью-Йорк қаласындағы Mudge, Stern, Baldwin & Todd заң фирмасына қосылатынын жариялау арқылы жалғастырды. Сэр Уинстон Черчилль 88 жасында денсаулығына байланысты саясаттан кететінін мәлімдеді. Ол парламент тарағанша депутаттығын сақтайтынын, бірақ қайта сайланбауға ниеттенгенін айтты. Қайтыс болды: 83 жастағы филиппин жазушысы және саясаткері Лопе К. Сантос.
1963 жылдың 2 мамыры (сәрсенбі)
Бірмингемдегі (Алабама штаты) 16-көшедегі баптистік шіркеуден шыққан жүздеген афроамерикандықтар, оның ішінде балалар да, сегрегацияға қарсы наразылық көрсету үшін ұсталды. Бірінші күні 959 адам ұсталды. Екі күннен кейін қоғамдық қауіпсіздік комиссары Юджин "Булл" Коннор жаңа наразылықтарды тарату үшін итттер мен өрт сөндіру шлангтарын қолдануға бұйрық берді, осы оқиғаның суреттері әлемдік ақпарат құралдарында кеңінен тарады. Батыс Германиядағы Куксхавен қаласының жанында Бертольд Селигер 100 километрден астам биіктікке ұшатын үш сатылы зымыранды іске қосты. Бұл Германияда жасалған жалғыз ғарыштық зонд зымыраны. Қайтыс болды: 42 жастағы Джек А. Бад, екінші дүниежүзілік соғысының американдық аскан ұшқышы және сынақшы-ұшқышы, Нью-Йорктегі Кэтскилл тауларында екі F 105 Thunderchief ұшағының ауада соқтығысуынан қаза тапты. Басқа ұшқыш, Дон Сивер де қаза тапты.
1963 жылдың 3 мамыры (жұма)
Бразилияда, "Крузейро-ду-Сул" әуе компаниясының ұшағындағы 50 адамның 37-сі Конгоньяс әуежайынан ұшып шыққаннан кейін Сан-Паулуға қайтуға тырысқанда қаза тапты. Ұшақ Рио-де-Жанейроға бағытталған болатын, бірақ оң қозғалтқышы өртенді. Ұшу-қону жолағына соңғы рет жақындағанда, ұшақ 45 градусқа дейін көтеріліп, жылдамдығын жоғалтып, Авенида Пиассангтағы үйге соқтығысты. Арнольд инженерлік даму орталығында (AEDC) "Gemini Agena" Model 8247 негізгі қозғалтқышының сынақтары басталды, мақсаты – қозғалтқыштың кем дегенде бес рет іске қосылатынын растау. Екі маңызды мәселе анықталды: турбинаның артық айналуы және жоғары температурада газ генераторы клапанының істен шығуы.
1963 жылдың 4 мамыры (сенбі)
Air Afrique авиакомпаниясының 55 жолаушысы Камерунның Дуала қаласынан Нигерияның Лагос қаласына ұшып кеткеннен кейін жарты сағаттан кем уақыт өткенде Douglas DC-6 ұшағы Камерун тауына құлап, барлығы қаза тапты. Апатқа ұшқыштың биік тауға қарай ұшқанда 5029 метрден 1981 метрге дейін төмен түсуі себеп болды. Бір жолаушы, АҚШ-тың дипломатиялық курьеры бастапқыда апаттан аман қалды, бірақ 10 мамырда алған жарақатынан көз жұмды. Нью-Йорк штатының губернаторы Нельсон Рокфеллер, бір жыл бұрын ажырасқаннан кейін қайта үйленуінің Республикалық партиядан АҚШ президентіне кандидат болу мүмкіндігіне зиян келтіретіні туралы ескертулерге қарамастан, өзінің сүйіктісі Маргаретта "Хэппи" Мерфимен құпия түрде үйленді. Телевизиялық комедия актрисасы Кэрол Бернетт 28 жасында сол күні Хуарес қаласында өткен салтанатта телевизия продюсері Джо Хамильтонмен үйленді, ал Хамильтон бұрын "мексикалық жылдам ажырасуды" рәсімдеген еді. Мысырдағы Ніл өзенінде моторлы қайық суға батып, 185-тен астам адам қаза тапты, олардың көп бөлігі Магха қаласынан Меккеге қажылық сапарын бастаған мұсылман қажылары еді. Қайықтың сыйымдылығы 80 адамға ғана еді, бірақ сапарға 200-ден астам адам тығылып кірді. Апаттан аман қалған 15 адамның ішінде қайықтың капитаны, иесі және кондукторы болды, олардың барлығы оқиға тергелген кезде қамауға алынды. Полиция Бірмингемде (Алабама штаты) 1000-нан астам афроамерикалық наразылықты тарату үшін жоғау қысымды су шашқыштары мен полиция иттерін пайдаланды. Сенегалдың Диурбел қаласындағы "Ле Монд" театрында болған өрт салдарынан 64 адам қаза тапты. Қайтыс болды: Дики Керр, 69 жас, Чикаго Уайт Сокс командасының американдық бейсбол ойыншысы, 1919 жылғы "Black Sox" жемқорлық скандалы кезінде адалдығы үшін мақталып жүрді.
1963 жылдың 5 мамыры (жексенбі)
18 жыл бойы мойдаламағаннан кейін, Кеңес Одағы 1945 жылдың 30 сәуірінде Адольф Гитлердің күйген дене қалдықтарын тауып, анықтағанын растады. Берлин шайқасы кезіндегі операциялардың бастығы маршал Василий Соколовский америкалық зерттеуші Корнелиус Райанға бұл деректерді жария етті, оған құпия құжаттарға беспрецеденттік қол жеткізуге рұқсат берді, сондай-ақ оған және ағылшын тарихшысы Джон Эриксонға елу жоғары лауазымды шенеунікпен сұхбаттасуға мүмкіндік жасады. Соколовский Райанға: "Совет Одағы Гитлердің қайтыс болғанын ресми түрде мойындайды, білгеніңіз жөн" деді. Бұрынғы ресми кеңестік позиция кеңес қолбасшысы Георгий Жуковтың айтқан сөзімен қатарлы болды: "Біз Гитлерге тиесілі деп нақты анықталған дене таппадық. Біздің білуімізше, ол Испанияда немесе Аргентинада болуы мүмкін". Оңтүстік Вьетнамның Хуэ қаласында президент Нго Динь Диемнің үлкен ағасы Нго Динь Тхукқа Рим-католик архиепископы лауазымын беруіне орай мерекелік шаралар өтті. Шара алдында президент ұлттық тудың үстінде діни туларды ілуге тыйым салды, бұл ереже үш күннен кейін буддалық тойда трагедияға әкеп соқты. НАСА Солтүстік Америка авиациясына 6,7 миллион долларлық келісім-шарт жасады, ол Параглайдермен қону жүйесі бағдарламасына арналған, мақсаты НАСА ғарыш кемелерінің теңізге түсудің орнына құрлыққа қонуын қамтамасыз ету болды. Аталған келісім-шарт 25 қыркүйекте аяқталады. Оның денесі үш күннен кейін табылған. Белгілі азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі және комедия актері Дик Грегори Бирмингем науқанына қатысқанда полициямен ұрысқаны үшін ұсталды. "Гемини" бағдарламасын жоспарлау кеңесі "Гемини/Титан II" бағдарламасын жақсарту жоспары бойынша Әуе күштері жүйелері басқармасының жоспарын бекітті. "Аэроджет Генерал" компаниясы "Жекеше 1" зымыранына арналған алғашқы ұшу қозғалтқыштарын Мартин Балтиморға жеткізді. Тестілеулер 27 мамырда аяқталды.
1963 жылдың 9 мамыры (сәрсенбі)
Gemini парашюттік құтқару жүйесін сынау Калифорния штатындағы Эль-Сентро қаласында басталды. Gemini қайта кіру бөлімінің дәнекерленген болаттан жасалған макеті C-130 ұшағынан 20 000 фут (6096 метр) биіктіктен түсірілді, бұл нақты ғарыш кемесін құтқару басталатын динамикалық қысым мен биіктікті қайталау мақсатын көздеді. Басты мәселе – парашюттің жиырылуы (бұрын шешілгендей болған) екі рет қайталанып, Gemini жобалық кеңсесі жағдай түзетілгенге дейін сынақтарды тоқтата тұруға шешім қабылдады. Біліктілік сынақтары 8 тамызда жаңартылды. 1963 жылы Канн кинофестивалі ашылды.
1963 жылдың 12 мамыры (жексенбі)
Доктор Чарльз А. Берри, адамды алып жүретін ғарыш кемелері орталығының бас дәрігері, Гордон Купердің алдағы Меркурий-9 миссиясына тамаша психикалық және физикалық күйде екенін растады. АҚШ және басқа елдерден келген 1020 журналистен алғашқылары Купердің миссиясын жабу үшін сол күні Кейп-Канавералға келді. Жапониялық Кенжи Кимихара Жапонияның ең ежелгі жылдық марафон жарысы – Бива көлі марафонында жеңіске жетті.
1963 жылдың 13 мамыры (дүшәмбе)
АҚШ Жоғарғы Соты Брейди мен Мэриленд штаты арасындағы іске қатысты шешім шығарды, осы шешімге сәйкес қылмыстық іс бойынша сотқа дейін айыптау тарапы қорғау командасына қандай да бір күнадан тазартатын (айыпталушыны ақтауға мүмкіндік беретін) дәлелдерді ашуға міндетті. Күдікті қылмыскер Джон Лео Брейди есімімен аталатын "Брейди ақпаратының жариялануы" қазір прокурорлар үшін міндетті талап болып табылады. 1958 жылғы алғашқы істе өлім жазасына кесілген Брейдиге жаңа сот процесі тағайындалып, оның үкімі өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды, кейін ол шартты түрде босатылды. Шешек ауруы алғаш рет Швецияның Стокгольм қаласында анықталды және оны шілде айына дейін толық бақылауға алмады. Modesty Blaise комиксі Англияда, Лондонның Evening Standard газетінде тұңғыш рет жарияланды.
1963 жылдың 15 мамыры (сәрсенбі)
08:04 сағатта (1304 UTC) NASA Меркурий-9 ғарыш кемесін Канаверал түбегінен ұшырды, оның ішінде Faith 7 капсуласында ғарышкер Л. Гордон Купер болды. Купердің 22 айналымдық миссиясы Меркурий бағдарламасының соңғысы болды. Купер ғарыш кемесіне сағат 05:33 (UTC) 08:00-де ұшыру үшін кірді және ұшып көтерілуді күтіп отырып, қысқаша ұйықтады. Т минус 11 минут 30 секундта бағыттау жабдығындағы мәселеге байланысты кері санау тоқтатылды, ал автоматты реттілік жұмыс істеп тұрғанын анықтау үшін Т 0:19-да тағы бір тоқтау жарияланды. Ұшыру бастапқы уақыттан 4 минут кейін болды және екі минут бойы визуалды бақылау мүмкін болды. Ұшырылғаннан кейін 5 минут өткен соң, сағат 08:09-да Faith 7 Жер бетінен 100,2 миль (161 км) мен 165,9 миль (267 км) аралығындағы орбитаға енді және максималды орбиталық жылдамдыққа жетті. Капсула ішіндегі температура салқындағанға дейін ыңғайсыз болғанымен, төзе алатын деңгейде болды. Үшінші айналымда Купер орбитадағы ғарыш кемесінен объект (маяк) ұшырған алғашқы адам болды. Купер төртінші айналымның қараңғы жағында жарқыраған маяқты көре алды.
1963 жылдың 16 мамыры (сәрсенбі)
Астронавт Гордон Купер 22 рет Жерді айналып, Faith 7 капсуласында сапар шеккеннен кейін аман-есен Жерге оралды. Атмосфераға қайта кірген кезде Купер ретроракеттерді қолмен іске қосып, горизонтпен дұрыс бағытталғанын анықтау үшін бақылау терезесіндегі белгілерді пайдаланды, сондай-ақ айналып бара жатыр ма екенін білді. Тынық мұхитындағы, Жапония жағалауынан жақын жердегі басқару кемесінен Джон Гленн Куперге ретропакетті қашан тастау керектігін хабарлады. Негізгі парашют 11 000 фут (3353 метр) биіктікте ашылды. Faith 7, 34 сағат, 19 минут және 49 секундтік ғарышқа ұшудан кейін, 23:23 UTC уақытында Kearsarge атты негізгі құтқару кемесіне суға қонды. Өлім: 44 жастағы Олег Пенковский, бұрынғы Кеңес әскерінің полковнигі және тыңшысы, АҚШ пен Ұлыбританияға құпия ақпараттарды өткізгені үшін әскери трибуналмен өлім жазасына кесілгеннен кейін бес күннен кейін атқыланды.
1963 жылдың 17 мамыры (жұма)
АҚШ армиясының OH 23 тікұшағы, капитан Бен В. Статс және капитан Шарлтон В. Вольц есімді екі адаммен бірге, демилитаризацияланған аймақтың солтүстігіне бұрылып кеткені үшін Солтүстік Кореяның жер күштері тарапынан атып түсірілді. Екі адам 365 күн тұтқындықтан кейін, 1964 жылғы 16 мамырда Біріккен Ұлттар Ұйымының қолбасшылығы Статс пен Вольцтың тыңшылық қызметіне қатысқандығы туралы мәлімдемеге қол қоюға келіскен соң босатылды. Солтүстік Корея тікұшақты қайтарудан бас тартты. Кәсіби күрес шебері Бруно Саммартино Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гарденде Дүниежүзілік Күрес Федерациясының (қазіргі WWE) чемпионы Бадди Роджерспен күш сынасты. Саммартино өзінің айрықша әдісі – "итальяндық арқа бұру" арқылы Роджерсті 48 секундта жеңіп, келесі сегіз жыл бойы WWWF чемпионы атанды.
1963 жылдың 18 мамыры (сенбі)
Бір апатта 27 адам қаза тапты, олардың 12-сі балалар, барлығы да Флорида штатының Белл Глэйд қаласының жанындағы Хиллсборо каналына автобусы өтіп бара жатқан пикап машинасымен соқтығысып құлағанда суға батып қайтыс болды. Жүргізуші мен 14 адам ғана аман қалды. Құрбандар – афроамерикалық ферма жұмысшылары мен олардың отбасылары. Олар Кирхман бауырларының фермасында бұршақ жинаудан соң үйлеріне қайтып бара жатыр. Rocketdyne компаниясы Gemini қайта кіру басқару жүйесі үшін итергіш камера жинағын (TCA) сәтті сынақтан өткізді. Дегенмен, қолайлы абляциялық итергіш камераны жасау үлкен мәселе болып қала берді және сынақтар толыққанды аяқталған жоқ. Rocketdyne McDonnell компаниясына TCA аппараттарын жеткізуде үш ай кешікті, ал сынақтарды аяқтау күтілгеннен үш айға кешікті. Қайтыс болды: Эрни Дэвис, 23 жас, афроамерикалық футбол жұлдызы, 1961 жылы Сиракуз университетінде Хейсман жүлдесін жеңіп алған; лейкемиядан. Оған NFL-дің Кливленд Браунс командасымен келісімшарт жасағаннан кейін диагноз қойылды.
1963 жылдың 21 мамыры (сәрсенбі)
Залман Шазар Кнессет тарапынан Израильдің үшінші президенті болып сайланды, ол Перец Бернштейннен 67-33 есебімен басым түсті. Израильдің алғашқы екі президенті (Хайм Вейцман және Ицхак Бен-Цви) сияқты, Шазар да Ресейде туған. Ол Шнеур Залман Рубашов ретінде қазіргі Беларусь құрамына кіретін Мир қаласында дүниеге келген. NASA, АҚШ Әуе күштерінің ғарыш жүйелері бөлімі және Lockheed өкілдері Agena-ны әзірлеу және жеткізу кестелерін қайта қарау үшін жаңа ережелер бекітті, соның салдарынан Agena мақсатты көлігімен кездесу 1965 жылдың сәуір айына, алғашқы жоспарланған мерзімнен жеті айдан астам уақытқа ықшамдастырылды. Бірінші "Атлас" сынақ зымыраны 1964 жылдың желтоқсанында, ал "Агена" 1965 жылдың қаңтарында жеткізілуге тиіс болды.
1963 жылдың 22 мамыры (сәрсенбі)
Грекияның фашизмге қарсы саясаткері Григорис Ламбракис Салоникадағы соғысқа қарсы митингте негізгі сөз сөйлегеннен кейін көп ұзамай қанымен құлдырады. Ламбракисті трицикло (үш дөңгелекті жүк таситын көлік) қағып, содан кейін жалдамал кісі өлтірушілер аяқтан тепті. Ол миына ауыр жарақат алып, бес күннен кейін ауруханада көз жұмды. Бұл қастандық Василис Василикос жазған романның негізіне айналды, кейін ол 1969 жылғы Z фильміне бейімделді. Америка футбол лигасының чемпионы «Даллас Техас» командасының иесі Ламар Хант команданы Канзас-Ситиге, Миссури штатына көшірді, онда олар «Канзас-Сити Шефс» деп аталды. АФЛ басшылары бұл шешімді бір аптадан кейін мақұлдады. Туған: Дэвид Блум, NBC News телеарнасының американдық журналисі, Ирак соғысын баяндау кезінде өкпелік эмболиядан қайтыс болды (2003 жылы қайтыс болды); Миннесота штатының Эдина қаласында.
Lamar Hunt, owner of the American Football League's champion, the Dallas Texans, moved the team to Kansas City, Missouri, where they would be renamed the Kansas City Chiefs. The AFL trustees approved the move a week later. Born: David Bloom, American television journalist for NBC News, who died of a pulmonary embolism while covering the Iraq War (d. 2003); in Edina, Minnesota
1963 жылдың 30 мамыры (сәрсенбі)
500-ден астам монах Сайгондағы Оңтүстік Вьетнамның Ұлттық Ассамблеясы ғимаратының алдында демонстрация өткізді, төрт автобус жалдап, жалюзилерді түсіріп, қоғамдық жиналыстарға тыйым салуды еске алды. Бұл президент Нго Дин Дием билікке келгеніне сегіз жыл болғаннан кейін оның режиміне қарсы өткізілген алғашқы ашық наразылық болды. Coca-Cola компаниясы "ТаБ кола" деген алғашқы диеталық сусынын жариялады, ол қанттың орнына сахарин қосылып, әр 180 миллилитрлік порциясында бір калориядан тұрады. АҚШ-тан Парнелли Джонс 1963 жылғы Индианаполис 500 жарысын Шотландиялық Джим Кларктан 34 секундқа озып жеңіске жетті.