Кіріспе

JASON – Американың ғылым және технология жөніндегі консультативтік тобы – АҚШ үкіметіне ғылым және технология мәселелері бойынша, көбінесе құпиялы сипаттағы, кеңес беретін элиталық ғалымдардың тәуелсіз тобы. Бұл топ Спутник спутнигінің ұшырылуынан кейін елдің ең көрнекті ғалымдарының үкіметке қорғаныс мәселелерінде көмектесу идеясын қайта жандандыру мақсатында құрылды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыста ғалымдардың атқарған қызметіне ұқсас, бірақ жаңа және жас буынмен. Топ 1960 жылы құрылған және 30-дан 60-қа дейін мүшеден тұрады. Оның жұмысы алғаш рет Вьетнам соғысындағы Макнамара желісі деп аталған электрондық тосқауыл ретінде әйгілі болды. Зерттеулерінің көп бөлігі әскери салаға бағытталған болса да, JASON жаһандық жылыну және қышқыл жаңбыр ғылымы саласындағы алғашқы жұмыстарды жасады. Қазіргі уақыттағы ашық зерттеулерге денсаулық сақтау информатикасы, киберсоғыс және жаңаруға жарамды энергия кіреді.

Іс-шаралар

Әкімшілік мақсаттарда JASON қызметі MITRE корпорациясы арқылы жүргізіледі, бұл Вирджиния штатының Маклин қаласында орналасқан коммерциялық емес корпорация және федералды үкімет үшін Федералды қаржыландырылатын ғылыми-зерттеу және даму орталықтарын (FFRDC) басқарады. Қорғаныс министрлігі 2019 жылдың сәуірінде MITRE-мен жасасқан келісімшарын тоқтатты, бұл JASON-мен байланысты үзуге әкелді. Алайда, Энергетика министрлігінің және үкіметтегі басқа да органдардың, соның ішінде Конгресс актісінің күш салуының нәтижесінде келісімшарт қайта жаңартылды және қазір ол қайтадан Қорғаныс министрлігіне тапсырылды. JASON әдетте жұмысының көп бөлігін жыл сайынғы жазғы зерттеу кезінде атқарады. Оның демеушілері – Қорғаныс министрлігі, Энергетика министрлігі және АҚШ барлау қауымдастығы. JASON есептерінің көпшілігі құпия болып саналады. "JASON" атауы кейде "шілде, тамыз, қыркүйек, қазан, қараша" деген сөздердің бас әріптері ретінде түсіндіріледі, себебі топ әдетте осы айларда жиналатын. Немесе, әзіл ретінде, "Жас жетістікке жеткен, бірақ қазір ересектеген" деп те айтылады. Бірақ екі түсінік те дұрыс емес, шындығында бұл есім ешқандай аббревиатура емес. Топ мүшесі Мюрф Голдбергердің әйелі Милдред Голдбергер Пентагон берген "Күн шығысы" (Project Sunrise) деген атауды ұнатпады және мифологиялық кейіпкер Джейсонның құрметіне топты "Джейсон" деп атауды ұсынды. Осыдан кейін 2021 жылғы есепте JASON қайтадан аномальды денсаулық оқиғаларының (AHI) радиожиілік немесе басқа да бағытталған энергиялық қаруды қолдана отырып, қасақана шабуылдың нәтижесі екенін көрсететін нақты дәлелдер таппады.

Мүшелік

JASON мүшелері, жайылған атымен "Jasons" деп танылатын, физиктер, биологтар, химиктер, мұхит зерттеушілер, математиктер және компьютерлік ғалымдарды қамтиды, олардың көп бөлігі теориялық физиктер. Олар қолданыстағы мүшелер таңдайды және жылдар бойы он бір Нобель сыйлығының лауреаты мен АҚШ Ұлттық ғылым академиясының бірнеше ондаған мүшесі болды. Клэр Эллен Макс 1983 жылы қосылған алғашқы әйел ғалым болды. Барлық мүшелердің жұмыстарын атқаруға мүмкіндік беретін, түрлі деңгейдегі қауіпсіздік рұқсаттары бар. JASON-ның негізін қалаушылар Джон Уилер және Чарльз Х. Таунз. Басқа ерте мүшелердің арасында Мюррей Гелл-Манн, С. Куртенэй Райт, Роберт Гомер, Уолтер Мунк, Ханс Бете, Ник Кристофилос, Фредерик Захариясен, Маршалл Розенблут, Эд Фриман, Хал Льюис, Сэм Треман, Конрад Лонгмайр, Стивен Вайнберг, Роджер Дашен және Фриман Дайсон болды. JASON-ның Нобель сыйлығын жеңіп алған мүшелеріне Дональд Глейзер, Вал Фич, Мюррей Гелл-Манн, Луис Уолтер Альварес, Генри Уэй Кендалл және Стивен Вайнберг кіреді.

Ерте тарих

1958 жылы Джон Арчибальд Уилер, Юджин Вигнер және Оскар Моргенстерн атты физиктер 137-жоба деп аталатын әскери мақсаттағы физиканың жазғы оқу бағдарламасын іске қосты. Қатысушылар арасында Мёрф Голдбергер, Кеннет М. Уотсон, Ник Кристофилос және Кит Брюкнер болды. Осы бағдарламадан қорғаныс министрлігі атынан ғылыми зерттеулер жүргізу үшін тұрақты мекеме құру идеясы туды, яғни ұсынылған Ұлттық қорғаныс институты. Уилерге DARPA-ның Герб Йорк осындай лауазым ұсынды, бірақ ол оны қабылдамады, себебі ол 137-жобаны құруға көп күш жұмсаған еді. Мёрф Голдбергер де бұл ұсыныстан бас тартты. Алайда, 1959 жылдың желтоқсанында Марвин Стерн, Чарльз Х. Таунс, Кит Брюкнер, Кеннет М. Уотсон және Марвин Леонард Голдбергер Лос-Аламоста бас қосты, олардың бірнешеуі ядролық ракета зерттеулерімен айналысып, JASON жазғы зерттеу бағдарламасын іске қосты. Оған Қорғаныс талдаулары институты қаржылық және әкімшілік қолдау көрсетті. 1960 жылдардың басында JASON-да шамамен 20 мүше болды. Онжылдықтың соңына қарай мүшелер саны 40-тан асып, Президенттің ғылыми кеңесшілер комитетімен тығыз байланыс орнатты. 1970 жылдардың басында JASON-ды қолдаған мекеме IDA-дан SRI-ға ауыстырылды.

Вьетнам соғысы

Вьетнам соғысы JASON ұйымының құрамына және зерттеу бағыттарына елеулі әсер етті. JASON-ның маңызды бастамаларының бірі – «жақтар» тарапынан қолдау көрсетілген «Макнамара желісі» электрондық кедергісі болды. (JASON мүшесі Фриман Дайсонның сөзіне сәйкес, бұл зерттеуді JASON емес, JASON EAST деп аталатын топ жүргізген). Шамамен 1966 жылға қарай, команда саяси және этикалық тұрғыдан күрт бөліністің құрбаны болды. 1967 жылдың наурыз айында Фриман Дайсон, Роберт Гомер, Стивен Вайнберг және С. Куртенэй Райт Қорғаныс министрі Роберт Макнамара бекіткен «Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тактикалық ядролық қару» атты есеп дайындады. 2002 жылы Nautilus институтының шағымы бойынша ақпаратты ашық ету туралы заңға сәйкес құпиясы алынған бұл құжат, аймақта тактикалық ядролық қару қолданылса, АҚШ-тың жаһандық мүдделеріне, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия халқы мен ортасына катастрофалық салдар тиеді деп болжады. Есеп өте егжей-тегжейлі болды және RAND корпорациясы мен басқа да ұйымдардың ядролық опцияға қатысты оптимистік көзқарасын ұсынған ойын сценарийлеріне қатысты күрт қайшы келді. Авторлардың бірі Райт кейіннен есептің негізгі тұжырымы – «АҚШ-тың ядролық қаруды қолдануы кеңінен тараған қарсыласқа қарсы тиімсіз болар еді, бірақ қарсылас оны қайта қолданса, апатқа әкелер еді» деп мәлімдеді. АҚШ әскерлеріне қарсы ядролық соққы жасалған жағдайда, ең нашар сценарий бойынша, «АҚШ-тың Вьетнамдағы әскери қабілеті толығымен жойылар еді». «Менің жеке білімім бойынша, осы соғыста ядролық қару қолдану туралы әңгімелер JASON есебінен кейін тоқтатылды», – деді ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Сеймур Дейчман, IDA ұйымында 28 жылдан астам қызмет еткен. 1998 жылы IDA атқарушы вице-президенті Гордон Дж. Ф. Макдональд JASON есебіне қатысты пікір білдірді. Макдональд есепте бейнеленген «қараңғы картинаның» Джонсон мен Макнамараға үлкен әсер еткенін айтты. Бұл ядролық опцияға қатысты оптимистік көзқарасты ұстанған Біріккен штабтар комитетімен Макнамараның арасындағы келіспеушіліктің орталық бөлігі болды, бұл ақырында Макнамараның отставкаға кетуіне әкелді. RAND сарапшылары да есептің сенімділігін мойындады. Уильям Хаппер, Эдвард Теллер және Уильям Ниренберг сияқты «жақтар» ұстанымын қолдайтын JASON мүшелері мен Макдональд, Сид Дрелл және Ричард Гарвин сияқты басқа мүшелер арасында ішкі конфликт туды. JASON-ның Вьетнам соғысына қатысқандығына қоғамның назары ауғаннан кейін, тіпті «жақтар» емес JASON мүшелеріне де сын мен шабуылдар бағытталды. Мысалы, Макдональдтың гаражы өртенді, ал Ричард Гарвин «бала өлтіруші» деп аталып, қудаланды. Осы кезеңде соғысты сынаған бірнеше мүшелер ұйымды тастап кетті, ал қалғандары JASON зерттеулерін АҚШ Энергетика министрлігінің тапсырысы бойынша жаһандық жылыну және қышқыл жаңбыр сияқты мәселелер бойынша құпия емес, әскери емес жұмыстарға бағыттады.

Жақында болған тарих

2002 жылы DARPA JASON ұйымымен байланысын үзді. DARPA тек JASON-ның негізгі демеушісі ғана емес, сонымен қатар JASON-ға басқа демеушілерден қаржыландыру түсуіне арна болды. DARPA-ның бұл шешімі JASON-ның DARPA-ға үш жаңа мүшені таңдауға рұқсат беруден бас тартуынан кейін қабылданды. JASON құрылғаннан бері жаңа мүшелер әрдайым қолданыстағы мүшелер тарапынан таңдалып келеді. Ұзақ келіссөздер мен хат алмасудан кейін – оның ішінде Нью-Джерси штатының конгрессмені Раш Холттың хаты да болды – қорғаныс жүйесіндегі жоғары тұрған кеңседен, Қорғаныс ғылыми-зерттеу және инженерлік істер жөніндегі директор кеңсесінен (2011 жылы Қорғаныс министрінің ғылыми-зерттеу және инженерлік істер жөніндегі көмекшісіне (ASD (R&E)) айналдырылған) қаржыландыру қолдау тапты. 2009 жылы JASON АҚШ-тың ядролық қаруларының болашағы туралы құпия есептемелерін жариялады, онда ядролық қарудың жаңа буыны қажет емес деген қорытындыға келді. 2010 жылы JASON Қорғаныс министрлігіне киберқорғаныс зерттеулерін қолдау туралы ұсынымдар берді. 2011 жылы ұйым АҚШ үкіметі үшін халықаралық парниктік газдарды бақылау жөніндегі талдау мен ұсынымдарын жариялады. 2014 жылы 2013 жылғы жазғы зерттеу нәтижелері, денсаулық сақтау ақпаратын алмасуға қатысты мәселелер бойынша жарияланды. 2019 жылдың сәуір айында JASON Қорғаныс министрлігімен жасасқан келісімшартынан айрылды. 28 наурызда Конгресс Қарулы Күштер Комитетінің стратегиялық күштер жөніндегі кіші комитетінің төрағасы Джим Купер (Теннесси штаты, Демократтар партиясы) Вирджиния штатының Маклин қаласында орналасқан, JASON келісімшартын басқаратын MITRE корпорациясына Қорғаныс министрлігінен 30 сәуірге дейін жұмысын тоқтату туралы бұйрық келгенін мәлімдеді. Бірақ 2019 жылдың 25 сәуірінде Энергетика департаментінің Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасы ұйымға 8 айлық келісімшарт ұсынды, ол JASON-ның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік берді.

Мұрағаттық жинақтар

Ричард Л. Гарвиннің ядролық қаруды бақылау және қарусыздандыру жинағы, 1963-2011, Нильс Бор кітапханасы және мұрағаттары.
Ричард Л. Гарвиннің ядролық қаруды бақылау және қарусыздандыру жинағына қосымша, 1967-2003, Нильс Бор кітапханасы және мұрағаттары.