Англо-саксон капитализмінің ерекшеліктері

Кіріспе

АҚШ пен Ұлыбританияда дамыған капитализмнің түрі – Англосаксондық модель (осылай аталады, себебі ол Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия, Австралия және Ирландия сияқты англосфера елдерінде қолданылады) – 1970-ші жылдарда Чикаго экономика мектебінің негізінде пайда болған, реттелген нарыққа негізделген экономикалық модель. 1980-ші жылдары АҚШ-та сол кездегі президент Рональд Рейганның экономикалық саясаты (Рейган экономикасы деп аталды) және Ұлыбританияда сол кездегі премьер-министр Маргарет Тэтчер (Тэтчерлизм деп аталды) оны нығайтты. Дегенмен, оның тамыры 18-ші ғасырда Ұлыбританияда және классикалық экономист Адам Смиттің идеяларында жатыр деп есептеледі. Бұл модельдің ерекшеліктері – реттеу мен салық салудың төмен деңгейі, мемлекеттік сектордың минималды қызметтер көрсетуі. Сондай-ақ, берік жеке меншік құқығы, келісімшарттардың орындалуы, бизнес жүргізудің жалпы оңайлығы және еркін саудаға тосқауылдардың аз болуы осы модельдің белгілері.

Мағынаға қатысты келіспеушіліктер

"Англосаксон экономикасы" терминін қолдаушылар осы елдердің экономикалары қазіргі уақытта либералдық және еркін нарықтық бағытында тым жақын байланысты екенін, сондықтан оларды белгілі бір макроэкономикалық модельді бөлісетін елдер деп қарастыруға болады деседі. Дегенмен, бұл терминнің қолданылуына қарсы шығушылар осы елдердің экономикалары солтүстік және континенттік Еуропаның "әлеуметтік капиталистік" экономикаларынан да көп ерекшеленеді деп санайды. Англосаксон капитализмінің моделі әдетте Рейн капитализмі, әлеуметтік нарықтық экономика немесе неміс моделі деп танылатын континенттік капитализм моделімен салыстырылады, бірақ ол Скандинавия елдерінде кездесетін Солтүстік Еуропа капитализмінің модельдерімен, яғни Скандинавия моделімен де қарама-қайшы келеді. Бұл экономикалардың англосаксон экономикаларынан басты айырмашылығы – ұжымдық келіссөздер құқықтарының және корпоративтік саясаттың көлемі. Англосаксон экономикалары арасындағы айырмашылықтар салық салу және әлеуметтік мемлекет арқылы көрсетіледі. Ұлыбританиядағы салық деңгейі АҚШ-қа қарағанда айтарлықтай жоғары. Сонымен қатар, Ұлыбритания әлеуметтік мемлекетке АҚШ-тан гөрі ЖІӨ-нің үлесі ретінде көбірек қаражат жұмсайды, Испания, Португалия және Нидерландыдан да көп жұмсайды. Бұл көрсеткіш әлі де Франция мен Германияға қарағанда едәуір төмен. Солтүстік континенттік Еуропада көптеген елдер аралас экономика модельдерін қолданады, олар Рейн капитализмі (қазіргі уақытта Германия, Франция, Бельгия және Нидерланды макроэкономикасы үшін қолданылатын термин) немесе оның жақын туысы – Скандинавия моделі (Дания, Исландия, Норвегия, Швеция және Финляндия макроэкономикасына қатысты) деп аталады. Экономистер арасындағы қай экономикалық модель жақсырақ деген пікірталас кедейлік, жұмыссыздық, әлеуметтік қызметтер және теңсіздік мәселелеріне байланысты. Жалпы айтқанда, англосаксон модельді жақтаушылар либералды экономикалар жалпы өркендеуді арттырады десе, континенттік модельдерді қолдаушылар олар ең төменгі деңгейдегі кедейлікті және теңсіздікті азайтады деп санайды. Қытайдың өркендеуі 1978 жылы ел экономикасын ашып бергеннен бері 30 жыл бойы Қытай экономикасын дамытуға көмектескен балама экономикалық модельдің маңыздылығын көрсетті. Бұл социалистік нарықтық экономика немесе "қытайлық ерекшеліктері бар социализм" деп аталатын жүйе. Өзіне сенімді Қытай Африка мен Азиядағы дамып келе жатқан экономикаларға англосаксон модельіне балама даму моделін ұсынып отыр.

Proponents of the term "Anglo Saxon economy" argue that the economies of these countries currently are so closely related in their liberal and free market orientation that they can be regarded as sharing a specific macroeconomic model. However, those who disagree with the use of the term claim that the economies of these countries differ as much from each other as they do from the so called "welfare capitalist" economies of northern and continental Europe. The Anglo Saxon model of capitalism is usually contrasted with the Continental model of capitalism, known as Rhine capitalism, the social market economy or the German model, but it is also contrasted with Northern European models of capitalism found in the Nordic countries, called the Nordic model. The major difference between these economies from Anglo Saxon economies is the scope of collective bargaining rights and corporatist policies. Differences between Anglo Saxon economies are illustrated by taxation and the welfare state. The United Kingdom has a significantly higher level of taxation than the United States. Moreover, the United Kingdom spends far more than the United States on the welfare state as a percentage of GDP and also spends more than Spain, Portugal, or the Netherlands. This spending figure is still considerably lower than that of France or Germany. In northern continental Europe, most countries use mixed economy models, called Rhine capitalism (a current term used especially for the macroeconomics of Germany, France, Belgium and the Netherlands), or its close relative the Nordic model (which refers to the macroeconomics of Denmark, Iceland, Norway, Sweden and Finland). The debate amongst economists as to which economic model is better, circles around perspectives involving poverty, job insecurity, social services and inequality. Generally speaking, advocates of Anglo Saxon model argue that more liberalized economies produce greater overall prosperity while defenders of continental models counter that they produce lesser inequality and lesser poverty at the lowest margins. The rise of China has brought into focus the relevance of an alternate economic model which has helped propel the economy of China for thirty years since its opening up in 1978. The socialist market economy or a system based on what is called "socialism with Chinese characteristics". A confident China is increasingly offering it as an alternate development model to the Anglo Saxon model to emerging economies in Africa and Asia.

Англосаксондық модельдің тарихы

Англо-саксондық модель 1970-ші жылдары Чикаго экономика мектебінен пайда болды. Англо-саксон елдерінің экономикалық либерализмге қайта оралуы 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында кейнсиандық экономикалық басқарудың стагфляцияны бақылаудағы сәтсіздігімен түсіндіріледі. Англо-саксондық модель Фридман мен Чикаго мектебі экономистерінің идеяларынан және кейнсиандық емес, либералды экономикалық идеялардың дәстүрлі көзқарастарынан қалыптасты, олар инфляциямен күрестегі табыс ақша ұсынымын басқаруға, ал ресурстарды тиімді пайдаланудағы тиімділікке және инфляциямен күресу мақсаты үшін ең тиімді құрал – шектеусіз нарықтар екендігіне байланысты екенін айтты. 1970-ші жылдардың соңында Ұлыбританияның соғыстан кейінгі экономикалық моделі қиындыққа тап болды. Еңбек партиясы проблемаларды шеше алмағаннан кейін, Ұлыбританияның экономикалық құлдырауын тоқтату Маргарет Тэтчердің консерваторларына жүктелді. Тэтчердің екінші мерзімінде британ экономикасы мен қоғамының сипаты өзгерді. Нарықтандыру, жекешелендіру және соғыстан кейінгі социал-демократиялық модельдің қалдықтарын уақытынан бұрын тоқтату американдық идеялардың ықпалында болды. Англо-саксондық модельді қолданатын елдер арасында түрліше нұсқалар мен айырмашылықтар бар. Осы нұсқалардың бірі – американдық және британдық экономикаларда көрініс тапқан неоклассикалық экономикалық либерализм. Бұл нұсқаның негізгі болжамы – жеке адамдардың табиғи өзімшілдігі өзін-өзі реттейтін нарық арқылы жалпы экономикалық әл-ауқатқа, яғни «көрінбейтін қолға» айналады. Неоклассикалық экономикалық либерализмде бәсекелестік нарықтар теңгерімдеу механизмі ретінде жұмыс істеуі керек, олар экономикалық әл-ауқат пен тең бөлуді қамтамасыз етеді. Фридрих Хайек идеяларына күшті ықпал еткен АҚШ пен Ұлыбританиядағы экономикалық либерализмнің басты мақсаты – үкімет экономикалық қызметті реттеуі керек, бірақ мемлекет экономикалық акті ретінде араласпауы тиіс. Экономикалық либерализмнің тағы бір нұсқасы – «тепе-теңдік модель» немесе ордолиберализм (бұл ұғым «ордо» латын сөзінен, яғни «рет») шыққан. Ордолиберализм – классикалық либералдар қолдаған «laissez faire» экономикасынан гөрі жақсы ұйымдастырылған, идеалдық экономикалық жүйе. 1929 жылғы қор нарығының құлдырауы мен Ұлы депрессиядан кейін неміс Фрайбург мектебінің зиялылары нарықтың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін үкіметтің мықты құқықтық жүйемен және тиісті нормативтік базамен қамтамасыз етіліп, белсенді рөл атқаруы керек деп мәлімдеді. Олар мемлекеттік жеке мүдделердің күшті болмауы салыстырмалы билік айырмашылығымен сипатталатын жүйедегі бәсекелестікті әлсіретеді деп санайды. Ордолибералдар либерализмді (адамдардың нарықта бәсекелесу бостандығы) және «laissez faire» (нарықтардың мемлекеттік араласудан бостандығы) бөлектеуге тиіс деп ойлады. Фрайбург мектебінің негізін қалаушы әкесі және ең ықпалды өкілдерінің бірі Уолтер Эукен классикалық «laissez faire» либерализмін «табиғаттанушылық наивтігі» үшін айыптады. Эукен нарық пен бәсекелестік тек күшті мемлекет экономикалық тәртіпті жасаса ғана мүмкін екенін айтады. Үкіметтің билігі нақты анықталуы керек, бірақ мемлекет рөл атқаратын саласында мемлекет белсенді және күшті болуы керек. Ордолибералдар үшін дұрыс үкімет – проблеманың шешімі. Александр Рюстов үкіметтің нарыққа тым көп араласпауы керек деп мәлімдеді. Ол протекционизмге, субсидияларға немесе картельдерге қарсы болды. Алайда ол «нарық заңдарына сәйкес» болған жағдайда, шектеулі араласуға рұқсат беру керектігін айтты. Екі нұсқаның тағы бір айырмашылығы – ордолибералдар еркін қоғамның басты жауын мемлекет емес, монополиялар деп санайды. Ордолиберализм тарихының Австралияға немесе Канадаға тікелей әсерін эмпирикалық тұрғыдан көрсету қиын. Алайда, Австралия мен Канададағы экономикалық либерализм АҚШ пен Ұлыбританиядағы неоклассикалық либерализмге қарағанда неміс ордолиберализміне көбірек ұқсайды. Англо-саксондық экономикалық ойлау мектебінің түрліше түсініктері және, әсіресе, экономикаға мемлекеттік араласудың әртүрлі негіздемелері мен қабылдаулары осы елдердің ішкі саясатының айырмашылығына әкелді. Кейін бұл саясат жалғасып, мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы қарым-қатынасқа әсер етті. Мысалы, АҚШ-та мемлекет Ұлыбританияға қарағанда әлдеқайда төмен салық ставкалары қолданады. Сонымен қатар, Ұлыбритания үкіметі АҚШ-қа қарағанда әлеуметтік бағдарламалар мен әлеуметтік қызметтерге пропорционалды түрде көбірек қаражат инвестициялайды.

The Anglo Saxon model came out in the 1970s from the Chicago School of Economics. The return to economic liberalism in the Anglo Saxon countries is explained by the failure of Keynesian economic management to control the stagflation in the 1970s and early 1980s The Anglo Saxon model was made from the ideas of Friedman and the Chicago School economists and the conventional wisdom of pre Keynesian, liberal economic ideas which stated that success in fighting inflation is dependent on managing the money supply whilst efficiency in the utilization of resources and that unrestricted markets are the most efficient for this goal of combating inflation. By the end of the 1970s the British post war economic model was in trouble. After Labour failed to solve the problems it was left to Margaret Thatcher's Conservatives to reverse Britain's economic decline. During Thatcher's second term in office the nature of the British economy and its society started to change. Marketization, privatization and the deliberate diminishing of the remnants of the post war social democratic model were all affected by the American ideas. There are different sub types and variations among countries that practice Anglo Saxon model. One of these variations is neo classical economic liberalism exhibited in American and British economies. The underlying assumption of this variation is that the inherent selfishness of individuals is transferred by the self regulating market into general economic well being, known as the invisible hand. In neo classical economic liberalism, competitive markets should function as equilibrating mechanisms, which deliver both economic welfare and distributive justice. One of the main aims of the economic liberalism in the United States and United Kingdom, which was significantly influenced by Friedrich Hayek's ideas, is that government should regulate economic activity; but the state should not get involved as economic actor. The other variation of economic liberalism is "balanced model" or ‘ordoliberalism’ (the concept is from the concept of ‘ordo’, the Latin word for ‘order’). Ordoliberalism means an ideal economic system which would be more well ordered than the laissez faire economy supported by classical liberals. After the 1929 Stock Market Crash and Great Depression, the German Freiburg School's intellectuals argued that to ensure that market functions effectively, government should undertake an active role, backed by a strong legal system and suitable regulatory framework. They claimed that without strong government private interests would undercut competition in the system which is characterized by differences in relative power. Ordoliberals thought that liberalism (the freedom of individuals to compete in markets) and laissez faire (the freedom of markets from government intervention) should be separated. Walter Eucken, the founding father and one of the most influential representatives of the Freiburg School, condemned classical laissez faire liberalism for its ‘naturalistic naivety.’ Eucken states that the market and competition can only exist if economic order is created by a strong state. The power of government should be clearly determined, but in its area in which the state plays a role, the state has to be active and powerful. For ordoliberals, the right kind of government is the solution of the problem. Alexander Rüstow claimed that government should refrain from getting too engaged in markets. He was against protectionism, subsidies or cartels. However, he suggested limited interventionism should be allowed as long as it went "in the direction of the market’s laws." Another difference between two variations is that ordoliberals saw the main enemy of free society in monopolies instead of the state. It is hard to empirically show a direct influence of the history of ordoliberalism on Australia or Canada. However, economic liberalism in Australia and Canada resembles German ordoliberalism much more than neo classical liberalism of the US and UK. Differing interpretations of the Anglo Saxon economic school of thought and, especially different justifications and perceptions of state intervention in the economy, led to policy differences within these countries. Then these policies continued and influenced the relationship between the public and private sectors. For example, in the United States, the state enforces notably lower tax rates than in the United Kingdom. In addition, the government of the United Kingdom invests more money proportionately on welfare programs and social services than the government of the United States.