Кіріспе

Компьютерлік файлдарды қалпына келтіру мүмкіндігі

Файлдарды жоюды қалпына келтіру – бұл файлдарды өшіру арқылы файлдық жүйеден алынып тасталған компьютерлік файлдарды қайта жаңарту мүмкіндігі. Көптеген файлдық жүйелерде жойылған деректерді қалпына келтіруге болады, бірақ барлық файлдық жүйелер файлды жоюды қалпына келтіру мүмкіндігін ұсынбайды. Қалпына келтіру құралы болмаған жағдайда деректерді қалпына келтіру әдетте файлды жоюды қалпына келтіру емес, деректерді қалпына келтіру деп аталады. Файлдарды жоюды қалпына келтіру пайдаланушылардың деректерін кездейсоқ жоғалтуына көмектеседі, сонымен қатар компьютерлік қауіпсіздік қаупін тудыруы мүмкін, себебі пайдаланушылар жойылған файлдар әлі де қолжетімді екенін білмейді.

Қолдау

Барлық файлдық жүйелер немесе операциялық жүйелер жойылған файлды қалпына келтіруді қолдамайды. Жойылған файлды қалпына келтіру FAT файлдық жүйелерінің барлығында мүмкін, тиісті құралдар 1991 жылдан бері MS DOS 5.0 және DR DOS 6.0 жүйелерімен бірге ұсынылған. Көптеген қазіргі заманғы UNIX файлдық жүйелері мұны қолдамайды, бірақ AdvFS назар аударуға лайық ерекшелік болып табылады. Ext2 файлдық жүйесінде файлды жойылған күйден қайтаруға мүмкіндік беретін e2undel деп аталатын қосымша бағдарлама бар. Ұқсас ext3 файлдық жүйесі ресми түрде жойылған файлды қалпына келтіруді қолдамайды, бірақ ext4magic, extundelete, PhotoRec және ext3grep сияқты құралдар ext3 томдарындағы файлды жойылған күйден қайтару процесін автоматтандыру үшін жасалған. Ext4 жүйесінде жойылған файлды қалпына келтіру мүмкіндігі ұсынылған, бірақ әлі іске асырылмаған. Дегенмен, 2006 жылдың 4 желтоқсанында қоқыс жәшігі функциясы жаңарту ретінде жарияланды. Қоқыс жәшігі функциясы ext2/3/4 және Reiser файлдық жүйелеріндегі жойылған файлды қалпына келтіру атрибуттарын пайдаланады.

Norton Utilities компаниясы

Norton UNERASE 1982 жылы Norton Utilities 1.0 нұсқасының маңызды құрамы болды.

MS-DOS

Microsoft MS DOS 5.0-ден 6.22-ге дейінгі нұсқаларында ұқсас UNDELETE бағдарламасын қосты, бірақ кейінірек FAT файлдық жүйесін қолданатын операциялық жүйелерде Қайта өңдеу бумасы (Recycle Bin) тәсілін қолданды.

DR DOS

DR DOS 6.0 және одан жоғары нұсқалары UNDELETE мүмкіндігін де қолдайды, бірақ FAT-тың DISKMAP утилитасы мен DELWATCH өшіруді қадағалау компонентін пайдалану арқылы қосымша қорғаныс ұсынады. Бұл компонент өшірілген файлдардың күні мен уақытын белсенді түрде сақтайды және дискіде орын жетіспейтін жағдайға дейін өшірілген файлдардың мазмұнының жаңа деректермен жазылуына жол бермейді. DELWATCH файл серверлеріндегі қашықтағы файлдарды қалпына келтіруді де қолдайды. Novell DOS 7 нұсқасынан бастап, ядро өшірілген файлдардың бірінші әрпін каталог жазбаларында сақтайды, бұл қалпына келтіру құралдарына түпнұсқа атауды анықтауда қосымша көмектеседі.

PTS-DOS

PTS DOS, SAVENAME CONFIG.SYS директивасы арқылы конфигурацияланатын ұқсас мүмкіндікті ұсынады.

FreeDOS-тың атауы

UNDELETE-нің FreeDOS нұсқасын Эрик Ауер жасады және ол GPL лицензиясымен таратылады.

Графикалық бағдарламалар

Графикалық пайдаланушы орталары көбінесе файлды жоюды қалпына келтіруге басқаша көзқарас танытады, оның орнына файлдарды жою үшін "уақытша сақтау аймағын" пайдаланады. Қажетсіз файлдар осы аймаққа көшіріледі, ал уақытша сақтау аймағындағы барлық файлдар белгілі бір уақыт аралығында немесе пайдаланушы талап еткен кезде жойылады. Macintosh операциялық жүйелеріндегі «Қоқыс жәшігі» және Microsoft Windows-тағы «Қайта өңдеу бумасы» осы әдісті қолданады. Бұл LocoScript жүйесінде қолданылған «лимбо» тобы сияқты, бұрынғы жүйелерде қолданылған тәсілдің жалғасы болып табылады. Бұл тәсіл файлдық жүйеге жазылатын басқа файлдар жойылған файлды тез бұзу қаупіне ұшырамайды; тұрақты жою болжамды кесте бойынша немесе қолмен араласу арқылы ғана жүзеге асырылады. Norton GoBack (бұрын Roxio GoBack) сияқты бағдарламалар мүлдем басқа тәсіл ұсынады: қатты дискінің бір бөлігі файлдарды өзгерту операцияларын жазу үшін бөлінеді, осылайша оларды кейіннен кері қайтаруға болады. Бұл процесс әдетте, төменде сипатталған жоюдан қалпына келтіруге қарағанда әлдеқайда қауіпсіз. Сол сияқты, «суреттерді» (snapshots) қолдайтын файлдық жүйелер (мысалы, ZFS немесе btrfs) файлдық жүйенің суреттерін белгілі бір интервалмен (мысалы, сағат сайын) жасауға мүмкіндік береді, осылайша файлдарды бұрынғы суреттен қалпына келтіруге болады.

Шектеулер

Өшіруді қалпына келтіру толық кепілдік бермейді. Әдетте, өшірілген деректі қалпына келтіруге неғұрлым ертерек тырысылса, соғұрлым сәтті болу ықтималдығы жоғары. Өйткені жүйе қаншалықты көп пайдаланылса, дискке соншалықты көп дерек жазылады және бұл деректер өшірілген орынға орналасуы мүмкін. Өшірілген файлдың фрагменттелуі файлдық жүйенің түріне байланысты қалпына келтіру мүмкіндігін азайтуы мүмкін (төменде қараңыз). Фрагменттелген файл дискінің біртұтас емес, әртүрлі бөліктеріне шашырап таралады.

Механика

Өшірілген файлды қайтару жұмысы, өшірілген файл сақталған файлдық жүйеге байланысты. Мысалы, HFS сияқты кейбір файлдық жүйелерде файлды қайтару мүмкіндігі болмайды, себебі өшірілген файл туралы ешқандай ақпарат сақталмайды (қосымша бағдарламалық жасақтама болмаса, ол көбінесе орнатылмайды). Дегенмен, FAT файлдық жүйелері сияқты кейбір файлдық жүйелер өшірілген файлдың іздерін толығымен жоймайды:

NTFS файл жүйелері

NTFS файл ақпаратын белгіленген мөлшердегі жазбалар жиынтығы түрінде (әдетте, 1 КБ) "Мастер файл кестесі" (MFT) деп аталатын жерде сақтайды. Файлдың аты және файлды бөлу туралы мәліметтер осы жазбаларға енгізіліп, әрбір жеке файл туралы толық ақпарат ұсынылады. Жүйе файлды жойғанда, Мастер файл кестесіндегі жазба босатылып, оны байланыстан айыруға немесе қайта пайдалануға болады, бірақ ол дискіде қала береді. MFT жазбасы қайта пайдаланылғанға немесе жаңа мәліметпен жазылғанға дейін файлды оңай қалпына келтіруге болады: деректерді қалпына келтіру бағдарламалық құралы "жоғалған" MFT жазбасын тауып, одан жоғалған файл туралы толық ақпаратты алуға мүмкіндік береді. Дегенмен, егер SSD TRIM функциясы қосылған болса, файлдың мазмұны SSD жад ұяшықтарын қайта пайдалану үшін жойылуы мүмкін. Бұл файлдың мазмұнын қалпына келтіруді мүмкін емес етеді (дискіде тек атауы, күні және файлдың көлемі туралы ақпарат сақталады).

Алдын алу

Деректерді жою – файлдарды қайта қалпына келтіруді болдырмау үшін бағдарламалық құралдармен қолданылатын әдістерді білдіретін термин.