Кіріспе
Файл жүйелерімен жұмыс істеуге арналған пайдаланушы интерфейсін ұсынатын компьютерлік бағдарлама. Файл менеджері немесе файл шолғышы – файлдар мен папкаларды басқаруға арналған пайдаланушы интерфейсін ұсынатын компьютерлік бағдарлама. Файлдар немесе файлдар тобымен жиі орындалатын операциялар: жаңа файл құру, ашу (мысалы, қарау, ойнату, өңдеу немесе басып шығару), атауын өзгерту, көшіру, жылжыту, жою және файлдарды іздеу, сондай-ақ файл атрибуттарын, қасиеттерін және файл рұқсаттарын өзгерту. Папкалар мен файлдар каталогтар құрылымына сәйкес иерархиялық түрде көрсетілуі мүмкін.
A file manager or file browser is a computer program that provides a user interface to manage files and folders. The most common operations performed on files or groups of files include creating, opening (e. g. viewing, playing, editing or printing), renaming, copying, moving, deleting and searching for files, as well as modifying file attributes, properties and file permissions. Folders and files may be displayed in a hierarchical tree based on their directory structure.
Файлдарды беру
Графикалық файлдарды басқарушылар файлдарды "көшіру және қою" және "кесіп қою" арқылы, сондай-ақ сүйреп тастау және мақсатты жолды таңдауға арналған жеке меню арқылы көшіру және жылжытуды қолдай алады. Файлдарды көшіру кезінде файлдарды басқарушы бастапқы және мақсатты каталогтарды, проценттік және/немесе көлем бойынша көшіру барысын, прогресс жолағын, қазіргі уақытта көшіріліп жатқан файлдың атын, қалған және/немесе файлдардың жалпы санын, сандық көшіру жылдамдығын және графикалық көшіру жылдамдығын көрсетуі мүмкін. Файл беруді тоқтату мүмкіндігі, файл беруді қайтадан басталмай-ақ, басқа бағдарламалық құралдарға толық тізбекті оқуға уақытша рұқсат беруге мүмкіндік береді. Кейбір файлдарды басқарушылар бірнеше файлды көшіру үшін әрбір таңдалған файлды бастапқыдан жеке-жеке көшіріп, содан кейін жояды, ал басқалары алдымен барлық таңдалған файлдарды көшіріп, кейін бастапқыдан жояды. Мақсатты каталогтағы қақтығыс файлдардың аттарын өзгерту, жаңадан жазу немесе өткіріп жіберу арқылы шешуге болады. Атты өзгерту әдетте сандық болады. Жаңадан жазу шартты болуы мүмкін, мысалы, бастапқы файл жаңа немесе көлемі әртүрлі болған жағдайда. Файлдарды техникалық тұрғыдан тексеру сомаларымен салыстыруға болады, бірақ бұл барлық бастапқы және мақсатты файлдарды оқуды қажет етеді, бұл үлкен файлдарда процесті айтарлықтай баяулатуы мүмкін.
Conflicting file names in a target directory may be handled through renaming, overwriting, or skipping. Renaming is typically numerical. Overwriting may be conditional, such as when the source file is newer or differs in size. Files could technically be compared with checksums, but that would require reading through the entire source and target files, which would slow down the process significantly on larger files.
Пайдаланушы интерфейсі
Кейбір файлдық менеджерлерде веб-браузерлерге ұқсас мүмкіндіктер бар, оларға алға және артқа өтуге арналған батырмалар, мекенжай жолағы, түймелер және закладкалар панелі кіреді.
Желі құру
Кейбір файлдық менеджерлер FTP, HTTP, NFS, SMB немесе WebDAV сияқты протоколдар арқылы желілік байланыс мүмкіндігін ұсынады. Бұл пайдаланушыға файлдық серверді іздеуге (сервердің файлдық жүйесіне жергілікті файлдық жүйе сияқты қосылып, оған қол жеткізуге) немесе файлдық сервер протоколдары үшін толыққанды клиенттік бағдарламаларды қамтамасыз ету арқылы қол жеткізіледі.
Каталог редакторлары
Файл менеджерін пайдаланудағы термин – каталог редакторы. Алғашқы каталог редакторы DIRED 1974 жыл шамасында Стэн Кугелл Стэнфордтың Жасанды интеллект зертханасында жасаған. Мэриленд университетінде EXEC 8 үшін каталог редакторы жазылды және сол кезде басқа пайдаланушылардың қолжетімділігінде болды. Бұл терминді басқа да әзірлеушілер қолданды, оның ішінде Джей Лепрео, ол 1980 жылы BSD жүйесінде жұмыс істейтін dired бағдарламасын жазды. Бұл бағдарлама өз кезегінде TOPS 20 жүйесінде іске қосылатын көне бағдарламадан шабыттанды. Dired басқа бағдарламаларға, соның ішінде dired редакторлық скриптіне (Emacs және осыған ұқсас редакторлар үшін) және ded бағдарламасына әсер етті.
Файлдар тізімі файл менеджері
Файлдар тізімін басқарушылар дәстүрлі файлдарды басқарушылардан кем танымал және көне. Мұндай файлдарды басқарушылардың бірі – neptune. Ол 1973-1974 жылдар аралығында Xerox Alto жүйесінде жұмыс істеді. Оның кейбір мүмкіндіктері дәстүрлі файлдарды басқарушыларда да кездеседі. Тағы бір осындай файлдарды басқарушы – flist, ол 1980 жылға дейін Conversational Monitor System жүйесінде пайда болды. Бұл FULIST-тің түрі, оның авторы Тео Алкеманың айтуынша, ол 1978 жылдың соңына дейін жасалған. Flist бағдарламасы пайдаланушының мини-дискісіндегі файлдар тізімін көрсетіп, кез келген файл атрибуты бойынша сұрыптауға мүмкіндік берді. Файл атрибуттарын скрипттерге немесе функционалдық пернелерге беруге болатындықтан, flist-ті CMS EXEC, EXEC 2 немесе XEDIT скрипттерінің бір бөлігі ретінде пайдалану оңай болды. Бұл бағдарлама тек IBM VM/SP CMS жүйесінде жұмыс істеді, бірақ басқа бағдарламаларға, соның ішінде filelist (Xedit редакторы арқылы іске қосылатын скрипт) және басқа операциялық жүйелерде жұмыс істейтін бағдарламаларға, оның ішінде OpenVMS жүйесінде жұмыс істейтін flist және Unix жүйесінде жұмыс істейтін FULIST (соответственно, IBM-нің ішкі бағдарламасының атынан) шабыт берді.
Православ файл менеджерлері
Православ файлдық менеджерлер (кейде "OFM" деп қысқартылады) немесе командалық қатардағы файлдық менеджерлер – мәтіндік меню негізінде жұмыс істейтін файлдық менеджерлер, олар көбінесе үш терезеден тұрады (екі панель және бір командалық жол терезесі). Православ файлдық менеджерлер – файлдық менеджерлердің ең ұзақ тарихы бар түрі, графикалық интерфейске негізделген түрлерге дейін пайда болған. Бағдарламашылар PathMinder және Джон Сочаның DOS жүйесі үшін шығарған Norton Commander бағдарламасын қайта жасайтын және кеңейтетін қосымшалар құрайды. Бұл идея 1980-ші жылдардың ортасында пайда болды – PathMinder 1984 жылы, ал Norton Commander 1.0 нұсқасы 1986 жылы жарық көрді. Осы идеяның көне екеніне қарамастан, Norton Commander негізіндегі файлдық менеджерлер әлі де белсенді түрде дамытылуда және DOS, Unix және Microsoft Windows үшін ондаған нұсқасы бар. Николай Безруков OFM стандартының өлшемдерін жариялаған (1.2 нұсқасы 1997 жылғы маусымда).
Табталған панельдер
Кейбір файлдық менеджерлерде (мысалы, Total Commander) қойынды панельдерді пайдалану бірнеше белсенді және пассивті каталогтармен бір уақытта жұмыс істеуге мүмкіндік берді.
Көшіруге қабілеттілік
Православ файлдық менеджерлер ең көп тасымалданатын файлдық менеджерлердің қатарында. Мысалдарды командалық жол және графикалық интерфейстермен барлық дерлік платформада табуға болады. Бұл командалық жол менеджерлерінің арасында ерекшелік, себебі интерфейс стандарты ретінде қарастырылатын нәрсе жарияланады. Оларды әзірлеушілер де белсенді түрде қолдайды. Бұл интерфейсті көптеп қайта үйренбестен әртүрлі платформаларда бірдей жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Навигациялық файл менеджері
Навигациялық файл менеджері – файл менеджерлерінің жаңа түрі. Графикалық интерфейстер (GUI) пайда болғаннан бері, ол десктоптық компьютерлер үшін ең көп қолданылатын файл менеджеріне айналды. Әдетте, оның екі терезесі болады: сол терезеде файлдық жүйенің ағашы, ал оң терезеде ағымдағы каталогтың мазмұны көрсетіледі. macOS үшін, Finder-дегі Миллер бағаналары түрі (NeXTStep жүйесінен бастау алған) – навигациялық файл менеджерінің бір түрі болып табылады.
Веб-базалық файл менеджерлері
Веб-базалық файл менеджерлері әдетте PHP, Ajax, Perl, ASP немесе басқа серверлік тілдерде жазылған скрипттер болып табылады. Жергілікті немесе қашықтағы серверге орнатылғанда, олар веб-браузер арқылы файлдар мен каталогтарды басқаруға және өңдеуге мүмкіндік береді, FTP қолжеткізу қажеттілігін жояды. Көбінесе коммерциялық түрде таралған веб-базалық файл менеджерлерінің скрипттері, файл менеджерінің әкімшісіне жеке пайдаланушы тіркелгілерін жасауға мүмкіндік береді, олардың әрқайсысы жеке рұқсаттармен қамтамасыз етілген. Рұқсат алған пайдаланушылар веб-браузер арқылы кез келген уақытта және кез келген жерден серверде немесе жеке каталогтарында сақталған құжаттарға қол жеткізе алады. Веб-базалық файл менеджері ұйымның цифрлық репозиторийі ретінде қызмет ете алады. Мысалы, құжаттар, цифрлық медиа, басылымдық макеттер және презентациялар клиенттер, жеткізушілер және қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлер арасында немесе ұйым ішінде сақталуы, басқарылуы және ортақ қолданысқа берілуі мүмкін. Веб-базалық файл менеджерлері динамикалық веб-контентті басқару жүйелерінің (CMS) танымалдылығының артуымен және техникалық білімі жоқ веб-сайт модераторларының осы платформалардағы медиа-мазмұнды басқару қажеттілігімен байланысты кеңінен танымал болып келеді. Мысалы, net2ftp – PHP және JavaScript негізіндегі FTP клиенті.
Файл таңдаушысы
Операциялық жүйелер әдетте файл таңдағышпен бірге келеді, ол файлды қай жерге сақтауды (әдетте бағдарламалық жасақтамадағы "Save as" опциясы арқылы қол жеткізіледі) және файлды қайдан ашуды көрсетуге мүмкіндік береді. Кейде файл немесе түпкілікті мекенжайдың орнына қалта таңдалады. Кейбір файл таңдағыштар белгілі бір деңгейде файлдарды басқаруға да мүмкіндік береді, мысалы іздеу, жылжыту, көшіру, атауын өзгерту және жолды буферге көшіру. Кейбір бағдарламалық жасақтамаларда өзгертілген файл таңдағыш болуы мүмкін.