Кіріспе
Жыныстық құлдық саудасы
Жыныстық сауда – жыныстық қанау мақсатындағы адам саудасы. Құрбандардың келісімсіз жыныстық әрекеттерге мәжбүрленуі салдарынан, оны қазіргі заманғы құлдықтың бір түрі деп атайды. Осы қылмысты жасаушылар секс-саудагерлер немесе қарақшылар деп аталады – олар құрбандарды ақы төлейтін клиенттермен түрлі коммерциялық жыныстық қызметтерге қатысуға итермелейді. Секс-саудагерлер құрбандарын жезөкше ретінде пайдалану үшін күш қолдану, алдау және қысым көрсету тактикасын қолданады. Кейде құрбандар өз саудагерлеріне қаржылық немесе эмоционалдық жағынан тәуелді болып қалады. 2016 жылы ХЕҰ мәліметтері бойынша, мәжбүрлі еңбекпен айналысатын 25 миллион адамның ішінде 5 миллионы жыныстық қанаудың құрбаны болды. Дегенмен, жыныстық сауданың құпиялылығы зерттеушілерге нақты және сенімді статистика алуды қиындатады. 2005 жылы адам саудасының жалпы көлемі 9 миллиард долларды құрады. Жыныстық сауда көбінесе қашып құтылуы қиын және қауіпті жағдайларда жүзеге асырылады. Адам сатушылардың желісі барлық елде бар. Сондықтан құрбандар көбінесе мемлекеттік және елдік шекаралар арқылы тасымалданады, бұл сот юрисдикциясы мәселелерін тудырады және істерді тергеуді қиындатады.
Америка Құрама Штаттары
2017 жылы АҚШ-та соңғы он жылда тұтқындалған 1416 балаларды жыныстық құлдыққа салушыларды талдау көрсетті, олардың 75,4% ер адамдар, ал 24,4% әйелдер еді. Ер адамдардың орташа жасы 29,2 жас, ал әйелдердің орташа жасы 26,3 жас болды. Тегі анықталғандардың 71,7% афроамерикалықтар, 20,5% еуропалықтар, 3,7% испан тілділер, ал қалғаны Тынық мұхиты аралдары/азиялықтар және басқалары деп жіктеліпті.
Проминерлік бақылаудағы адам саудасы
Адам сатуда, құрбанды әдетте бір сатушы бақылайды, оны кейде «қанаушы» деп те атайды. Сатушы құрбанды физикалық, психологиялық және/немесе эмоционалды түрде бақылай алады. Сатушылар құрбандарын бақылау үшін күш-құбылыс, есірткі заттар, сондай-ақ эмоционалдық тактика қолданады. Кейбір жағдайларда олар түрлі зорлық-зомбылыққа, мысалы, топтық зорлауға, психикалық және физикалық тұрқықтауға барады. Адам сатушылар құрбанды алу үшін некеге тұру немесе модель болу ұсыныстарын пайдаланады. Кейде олар қорқыту, үрейлендіру, миды жуу және ұрлауға жүгінеді. Балаларды іздеу жиі қолданылады. Сатушы алдымен эмоциялық манипуляция арқылы құрбанның сенімін жеңіп алады. Олар құрбанға сүйіспеншілік пен құрмет көрсетіп, жұмыс немесе білім беру ұсынады, тіпті жаңа жерге билет алып береді. Ұсынылатын жұмыстың негізгі түрлері – қосымша қызмет көрсету және қонақ үй саласы, барлар мен клубтар, модельдік келісімшарттар немесе «ау-пер» жұмысы. Құрбан жайлысып қалғаннан кейін, сатушы одан жыныстық қатынас талап етуі мүмкін. Құрбан қарым-қатынаста екендігіне сеніп, осы талапты орындауға келісуі мүмкін. Талаптар күшейе береді, сатушы бұрынғы жыныстық тәжірибелерге сілтеме жасап, осы мінез-құлықты қалыпты жағдайға келтіруге тырысады, сондай-ақ, әсіресе кездесу интернет арқылы болған жағдайда, шантажға қатысады. Құрбандар әлеуметтік салдардан қорқып, құрлыққа түсіп қалуы мүмкін. Әлеуметтік желілер құрбандарды іздеуге және жарнамалауға пайдаланылады. Құрбан қылмыскерге қосылғаннан кейін, үйімен байланысын шектеу үшін түрлі әдістер қолданылады, мысалы, сатушының талаптарын орындамаса, дене жазасын қолдану және құрбанға, сондай-ақ оның отбасына зиян келтіру, тіпті өлтіру туралы қауіп-қатерлер жасау. Үндістанда жас қыздарды жезөкшелікке сатумен айналысатын адамдардың көпшілігі – өздері бұрын сатылған әйелдер. Олар ересек болғаннан кейін жеке қарым-қатынастарын және туған ауылдарындағы сенімін пайдаланып, тағы қыздарды тартады. Сонымен қатар, көшіп-қоныс жасаған жезөкшелер де адам сатудың құрбаны болуы мүмкін, себебі олар жезөкше ретінде жұмыс істейтінін біледі, бірақ «басшылары» оларға жағдай туралы дұрыс емес ақпарат береді. Сондықтан олар жаңа елдегі жыныстық жұмыстың жағдайларын дұрыс түсінбегендіктен, қанаушылыққа ұшырайды.
Банданың бақылауындағы адам саудасы
Топтық басқару арқылы жыныстық құлдыққа салу, басқа жыныстық құлдық түрлерінен өзгеше, өйткені оны топ мүшелері бірлесіп жүзеге асырады. Жалпы, топ мүшелерінен заңсыз және зорлық-зомбылыққа байланысты тапсырмаларға қатысу күтіледі немесе міндеттеледі. Осы қылмыстық әрекеттердің кейбіреулері: есірткі тарату, қарақшылық, есірткі сату, қорқыту және кісі өлтіру. Топтар жыныстық құлдыққа салуды ақша табудың жылдам жолы деп қарастырып, оның есірткі саудасынан гөрі полицияның назарын аз аударады деп сенуі мүмкін. Жыныстық құлдыққа салу бір құрбанның көп жыл бойы ақша табуына мүмкіндік беретіндіктен, ақша табудың арзан және тиімді жолы болып табылады. Топтар аймақтағы басқа топтармен серіктесіп, бірлескен жыныстық құлдық желісі ретінде жұмыс істей алады. Бұл оларға әртүрлі құрбандарды сату арқылы пайданы арттыруға мүмкіндік береді. Бұл клиенттерге, яғни клиенттерге, таңдаудың кең мүмкіндіктерін ұсынады. Клиенттер құрбанның "типіне" көбінесе жоғары баға төлейді. Топтардың құрбандарын бөлісуінің тағы бір себебі – құқық қорғау органдарына құрбандарды анықтауды қиындату, осылайша оларды сәйкестендіруге кедергі келтіру. Бұл түрлі манипуляциялық тәсілдерден тұрады. Мүше құрбанды мейрамханаға алып барып, сыйлықтар сыйлайды, сондай-ақ есірткі мен алкоголь ұсынылатын кештерге қатыстырады. Олар сондай-ақ құрбанның әлсіз жақтарын анықтап, оларға қарсы пайдалануға болатын осал тұстарын табады. Меган заңы бойынша, қоғамға олардың жанында тұратын жыныстық қылмыскерлер туралы ақпарат беру үшін белгілі бір процедуралар қарастырылған. Бұл ата-аналарға балаларының кіммен араласатынын білуге және олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді жеңілдетеді. Бұл процедура одан әрі қорғау шараларын күшейтеді.
Брендтеу
Банда мүшелері өздерінің бандаға деген адалдығын немесе бағыныштылығын көрсету үшін белгілі бір киім түрлерін немесе түстерді киеді. Өз бандасын көрсету үшін денеге татуировка жасау да жиі кездеседі. Секс-сауданың көптеген құрбандары да таңбаланады. Адам саудагерлері құрбандарына күштеп татуировка жасау арқылы оларға деген меншік құқығын көрсетеді. Мұндай татуировкаларда саудагердің аты, "адалдық", "құрмет" сияқты символдар немесе сөздер болуы мүмкін. Бұл татуировкалардың орналасуы әртүрлі болуы мүмкін – мойын, қол, жамбас, арқа, тіпті жыныс мүшелерінің үстінде де кездеседі. Адам саудасымен айналысатын белгілі бандалар әдетте аман қалғандарды таңбалайды. Мысалы, Bloods, Folk Nation, Crips, Latin Kings, Hell's Angels сияқты ұйымдар немесе осыған ұқсас синдикаттар.
Отбасылық сауда
Отбасылық саудада, құрбанды жыныстық құмарлыққа салуға рұқсат ететін отбасы мүшелері оны бақылайды, олар оның құнды нәрсеге, мысалы, есірткіге немесе ақшаға айырбасталуын қамтамасыз етеді. Бұл көбінесе кәмелетке толмағандарды сату кезінде кездеседі (мысалы, анасы баласын жігітінің зорлауына рұқсат беруі мүмкін). Бір зерттеу көрсеткендей, барлық бала құрбандардың 60%-ы өз жыныстық саудагерлерімен туыс. Тағы бір зерттеу отбасылық сауданың көбінесе аналардың басшылығымен жүзеге асырылатынын көрсетеді: олар жағдайлардың 64,5%-да негізгі саудагер болды. Әке 32,3% жағдайда, ал қалған 3,2% жағдайда басқа отбасы мүшесі саудагер болды. Отбасылық сауданы анықтау қиын болуы мүмкін, себебі бұл балалар көбінесе үлкен еркіндікке ие және мектепке де, мектептен кейінгі шараларға да қатыса алады. Бұл балалар өздері сатуға түскенін түсінбеуі немесе одан шығудың жолын таба алмауы мүмкін. Кейбір мамандар отбасылық сауданы АҚШ-тағы адам саудасының ең көп таралған түрі деп санайды. Бұл сауда түрі АҚШ-тан тыс жерлерде де кең таралған. Кедей аймақтардан (Үндістан, Таиланд, Филиппин және т.б.) келген көптеген отбасылар қарыз немесе дәстүр салғандықтан жақындарының, көбінесе әйелдердің сатылуына себеп болатын жағдайға түседі. Таиландта bhun kun деп аталатын дәстүр бар, ол ең кіші қызын ата-анасының қартайғандағы қаржылық жауапкершілігіне бекітеді. Автор Кара Сиддхарт тайлық құрбанмен сұхбаттасып, ол "өз ата-анасына деген міндетін орындағаны үшін мақтан тұтатынын", оның сатудан түскен қарызы өтелгеннен кейін бродель иесі оның әкесіне жіберген шағын төлемдер түрінде айтты. Көптеген балалар қарыздарды өтеу үшін немесе отбасыларын азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін сатылады.
Интернет арқылы жыныстық қатынасқа түсу
Киберсексуалдық сауда – веб-камера арқылы жасалған, күштеу арқылы алынған жыныстық актілердің немесе зорлаудың тікелей эфирде көрсетілуі. Жәбірленушілерді құсырып алып, қорқытып немесе алдап, «киберсексуалдық ошақтарға» жеткізеді. Мұндай ошақтар киберқылмыскерлерде компьютер, планшет немесе интернетке қосылған телефон болған кез келген жерде орналасуы мүмкін, сондай-ақ басқа да платформаларда да кездеседі. Цифрлық дәуірдің және транзакция жасаушылардың жеке басын жасыратын криптовалюталардың пайда болуымен осы жыныстық сауда түрі кеңінен тарады. Билік органдарына жыл сайын осы құбылысқа қатысты миллиондаған хабарлама келіп түседі. XXI ғасырда киберсексуалдық саудамен күресу үшін жаңа заңдар мен полиция процедуралары қажет.
Мәжбүрлі неке
Мәжбүрлі неке – бұл қатысушылардың бірі немесе екеуі де ерікті түрде келісім бермей некеге тұрған жағдай. Құлдық неке – адам сатылып, беріліп немесе мұрагерлікпен сол некеге өткен жағдай деп анықталады. ECPAT-тың мәлімдемесінше, "мәжбүрлі некеге балаларды сату – адам саудасының бір түрі және ол нақты ұлттар мен елдерге ғана тән емес". Мәжбүрлі неке кейбір жағдайларда адам саудасының нысаны болып табылады. Егер әйел шетелге жіберіліп, мәжбүрлеп некеге тұрғызылып, содан кейін жаңа күйеуімен қайта-қайта жыныстық қатынасқа мәжбүр болса, онда ол сексуалдық сауданың құрбаны саналады. Егер қалыңдық жаңа күйеуі мен оның отбасы тарапынан үй қызметшісі ретінде қаралатын болса, онда бұл еңбек саудасының бір түрі болып есептеледі. 2011 мен 2020 жылдар аралығында 18 жасқа толмаған шамамен 140 миллион қыз, яғни күніне 39 мыңға жуық қыз ерте некеге мәжбүр болды. Біріккен Ұлттар Ұйымы "қазіргі заманғы құлдық түрі" деп таныған мәжбүрлі неке, ер немесе әйелдің толық келісімісіз жасалады және отбасы мүшелерінің немесе күйеу жігіт/қалыңдықтың қауіп-қорқытуымен байланысты. Мәжбүрлі неке тек шетелде ғана емес, АҚШ-та да кездеседі. АҚШ-тағы қызмет көрсететін ұйымдар мәжбүрлі некеге қатысты жағдайларға тиімді жауап бере алмайды, себебі олардың мәжбүрлі неке дегеніміз не екені туралы нақты анықтамасы жоқ. Көптеген ғалымдар экономикалық жүйелердің негізінде жатқан гендерлік, нәсілдік және әлеуметтік теңсіздіктерді сексуалдық сауданың құрбандарын одан әрі әлсірететін факторлар деп сынға алады. Копли дамытпаған елдердегі әйелдердің билік иерархиясының салдарынан әлсіз екенін айтады. Гендерлік стереотиптер жаһандану арқылы таралып, әйелдерді осал қалдырады. Никович Ристанович әйелдердің сексуалдық саудаға бейімделуіндегі әйелдік бейнесінің ролін талдайды, әсіресе милитаризм мен әйелдер сексуалдылығы арасындағы байланысты қарастырады. Дюонг әйелдерді әлсіз құрбан ретінде бейнелейтін басым көзқарасты анықтайды. Тифенбрун Дюонгтан өзгеше, осы осалдықтың себебі ретінде мәдени нормаларды көрсетеді. Чуанг әйелдердің сексуалдық саудагерлердің пайдалануына бейім екенін атап өтеді, олар заңсыз көші-қонға мүмкіндік береді. Оның пікірінше, дамыған және дамымайтын елдер арасындағы байлықтың өсу айырмашылығы дамымайтын елдерден әйелдердің көшіп кетуіне себеп болады. Дегенмен, мұндай белгілер тек кейбір жағдайларда ғана көрініс беруі мүмкін, сексуалдық сауданың қорқыныштырақ белгілері де болуы мүмкін. Сексуалдық сауданың алдын алудың бір жолы – жақтас болу және қоғам мен мектептерде басқаларды оқыту.
Жәбірленушілердің бейіні
Адам саудасының құрбандарына арналған жалғыз белгілі бір профиль жоқ. Көбінесе олар әйелдер, алайда еркектер де адам саудасының құрбаны бола береді. Жәбірленушілер әлемнің кез келген жерінде ұсталып, пайдалануға ие болады, олардың арасында әртүрлі жастағы және әлеуметтік топтар өкілдік табады, соның ішінде этникалық және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары әртүрлі адамдар. Дегенмен, жыныстық мақсатта адам саудасына түсу қаупі жоғары болатын белгілі бір қасиеттердің жиынтығы бар. Қауіптегі адамдарға үйсіз және қашып кеткен жастар, шетелдік азаматтар (особырықпен нашар әлеуметтік-экономикалық жағдайдағылар), сондай-ақ физикалық, эмоционалдық немесе сексуалдық зорлық-зомбылық, қатыгездік, қараусыздық, үлгерімнің нашарлығы және әлеуметтік дағдылардың жеткіліксіздігі сияқты жағдайларды бастан өткергендер жатады. Сонымен қатар, Канададағы әйелдер тобының жыныстық жұмыспен айналысатын қызметкерлерінің арасында жүргізілген зерттеуде олардың 64 пайызы бала кезінде әлеуметтік қамқорлық жүйесінде болған (оған асырап алу және топтық үйлер кіреді). Адамдарды жұмысқа орналасуға көндіретін көптеген жалған компаниялар бар. Кейбір орындар заңсыз қызметпен айналысады, осылайша құрбандарын тартады. Балалар осалдығына байланысты қауіпте болады: тәжірибесіздік, кішкентай дене бітімі және оңай қорқытуға бейімділік. Халықаралық еңбек ұйымының бағалауынша, әлемде 20,9 миллион адам (барлық жұмыс түрлері бойынша) адам саудасының құрбаны болған, олардың ішінде 5,5 миллионы балалар. 2016 жылы әлемде шамамен бір миллион бала жыныстық сауданың құрбаны болды деп есептелді. Ұлдар мен қыздар екеуі де адам саудасының құрбаны болуы мүмкін, бірақ қыздар көбірек зардап шегеді: Біріккен Ұлттар Ұйымының есебінде анықталған адам саудасының құрбандарының 23 пайызы қыздар, ал 7 пайызы ұлдар. Әйелдердің бала саудасының құрбаны болуы сексуалдық қанаушылыққа ұшырау ықтималдығын арттырады: қыздар үшін 72 пайыз, ал ұлдар үшін 27 пайыз. АҚШ-та 2000 жылғы «Адам саудасының және зорлық-зомбылықтың құрбандарын қорғау туралы» заңға сәйкес, балаларды жыныстық сауданың құрбаны деп санау үшін оларды сексуалдық пайдалануға мәжбүрлеудің қажеті жоқ. Бұл заң бойынша бала – 18 жасқа толмаған кез келген адам, алайда 14 жасқа толмаған балаларды пайдалану үшін қатаң жаза қарастырылған, бірақ бұл сирек орындалады. Әділет статистикасы бюросының мәліметінше, 2011 жылы секс-сауданың 100 мың бала құрбаны болған, бірақ сотқа тек 150 бала саудасы туралы іс келіп түскен. Олардың ішінде тек 81 адам ғана айыпты деп танылды. Адам саудасына түскен көптеген балалар, тіпті 18 жасқа толмағандары да, жезөкшелікпен айналысу қаупі жоғары, және оларға 18 жасқа дейін қылмыстық айып тағылуы мүмкін.
Жәбірленушілерге әсері
Жыныстық құлдыққа түскен адамдар еңбекке тарту, отбасылық зорлық-зомбылық және көшпенді әйелдерге тән денсаулық проблемаларымен бетпе-бет келеді. Көптеген секс-жұмыскерлер жыныстық инфекцияларға (ЖЖИ) шалдығады. Олар тұтқында болған кезде бұл мәселелерге назар аударылмаған, ал құтқарылғаннан кейін немесе босатылғаннан кейін емдеу үшін күрделі шаралар қабылдау қажет. Тағы бір жүйелі шолуда "зерттеулерде адам саудасына ұшыраған әйелдерде бас ауруы, арқа ауруы, іш ауруы және есте сақтау қабілетінің бұзылуы сияқты физикалық денсаулық проблемаларының жоғары деңгейі анықталды" (Oram et al. 9) делінген. Психикалық денсаулықтың нашарлауы депрессиядан бастап, алаңдаушылыққа және посттравматикалық стресс синдромына (ПТСС) дейін жетеді, себебі құрбандар өз "көше иелерінен" немесе клиенттерден зорлық-зомбылық пен қатыгездік көреді. Бұл әйелдердің үнемі зорлық-зомбылық пен манипуляцияға ұшырағанын ескерсек, мұндай жағдай түсінікті. Посттравматикалық стресс синдромына тоқталып айтар болсақ, ол "өте қауіпті немесе қорқынышты оқиғаларға ұшырағаннан кейін дами алатын психикалық ауру" болып табылады (Bisson et al. 1). Осыған байланысты, осы әйелдердің ұзаққа созылатын психикалық денсаулық проблемаларымен кететіні анық. BMC Public Health журналында жарияланған тағы бір зерттеуде қыздар мен әйелдердің жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырауы мен олардың "әлеуметтік статусы" арасындағы теріс байланыс анықталды (Gray et al. 1). Бұл қыздар көптеген жағдайда қоғамдық ұятқа және оқшаулануға ұшырады. Сондықтан, олар оқиғадан кейін де оқшауланған сезімде қалады, бұл олардың психикалық денсаулығына және жазылу процесіне ешқандай пайда әкелмейді. Мұндай жағдайда көптеген адамдар алкогольге немесе есірткіге тәуелді болып, зиянды әдеттерге салынады. Зорлық-зомбылық жасаушылар құрбандарға есірткі беріп, олардың абстиненттік синдромын басқарады, тіпті құрбандардың тірі қалуы үшін олардың көмегіне мұқтаж болуына жеткізеді. Алайда, Чон сондай-ақ, осындай зорлық-зомбылыққа ұшырамаған адамдардың да өткен оқиғалардан сақтану үшін есірткі мен алкогольді қолданғанын айтады. "Америка Құрама Штаттарында адам саудасын түсіну" еңбегінде авторлар "көптеген құрбандар есірткі пайдалану сияқты заңсыз әрекеттерге мәжбүр болады" десті, сондай-ақ көптеген құрбандардың құжаттары тартылып алынғандықтан, қылмыстық қудалаудан қорқып, ештеңе жасай алмайды (Logan et al. 6). Осылайша, олар қаламайтын жағдайға түсіп, оған тәуелді болып қалады. Көптеген құрбандар осы заттарды күресу немесе қашу механизмі ретінде пайдаланады, бұл осы топтағы тәуелділіктің деңгейін одан әрі арттырады. Ганада "байланыс жасаушылар" немесе адам саудасымен айналысатындар шекаралық өтпелі пункттерде жиі кездеседі және жалған визалар арқылы адамдарды тасымалдайды. Әйелдер көбінесе Бельгия, Италия, Ливан, Ливия, Нидерланды, Нигерия және АҚШ-қа саудаланады.
Америка
Жыныстық құлдық Солтүстік Америкада, Орталық Америкада және Оңтүстік Америкада кездесетін мәселе. Адамдар Мексикаға және Мексика арқылы жыныстық құлдыққа түседі. АҚШ-та адам саудасының құрбандарының үштен екісі АҚШ азаматы екені естілді. Шет елдік азаматтар әртүрлі визалармен заңды түрде АҚШ-қа кіреді. Мемлекеттік департаменттің бағалауынша, жыл сайын 15 000 мен 50 000 аралығында әйелдер мен қыздар АҚШ-қа саудаланып әкелінеді. Нью-Йоркте орналасқан "Қыздарға білім беру және қолдау көрсету қызметі" (GEMS) ұйымы, жыныстық құлдықтағы қыздардың көпшілігі бала кезінде зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдейді. Кедейлік және білімнің жетіспеуі көптеген әйелдердің жыныстық индустриядағы өмірінде маңызды рөл атқарады. Пенсильвания университеті жүргізген зерттеуге сәйкес, кез келген уақытта 100 000-нан 300 000-ға дейін американдық балалар есірткіге тәуелділік, баспанасыздық немесе коммерциялық жыныстық пайдалану қаупін арттыратын басқа да факторларға байланысты эксплуатацияға ұшырауы мүмкін. Алайда, есепте: "Осы көрсетілімдерде ұсынылған сандар АҚШ-тағы коммерциялық жыныстық эксплуатацияның (CSEC) нақты жағдайларын емес, коммерциялық жыныстық эксплуатация қаупі төніп тұрған балалардың шамамен санын көрсетеді", - деп атап көрсетілген. Есептің авторларының бірі Ричард Эстес, есептің 25 жыл бұрынғы деректерге негізделгенін және қазіргі уақытта ескіргенін айтты, өйткені 1990 жылдардың әлемі "қазіргі уақыттағыдан мүлдем өзгеше болған". Нью-Гэмпшир университетінің есебіне сәйкес, бар болғаны 1 700 бала жезөкшелікпен айналысқанын хабарлаған. Бұл есептің авторларының бірі Дэвид Финкельхор: "Балалардың қашу көрсеткіші төмендегенін ескерсек, мен бұл сандарды бүгінгі жағдайдың көрсеткіші деп санамаймын", - деді. Түсті терілі адамдар құжаттардың жоқтығы, қорқыныш, сенімсіздік және т.б. себептерінен жыныстық құлдыққа түсу қаупіне ұшырауы мүмкін. Олар жергілікті тілді немесе заңдарды түсінбегендіктен, көбінесе билік органдарына немесе басқаларға көмек сұрауда қиындықтарға кезеседі. 2003 жылы 1 400 кәмелетке толмаған бала жезөкшелікпен айналысқан үшін ұсталды, олардың 14%-ы 14 жасқа толмағандар еді. Халықаралық еңбек ұйымы жүргізген зерттеуде ұл балалардың ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге, есірткі саудасына және ұсақ қылмыстарға тартылу қаупі жоғары екені көрсетілген. Қыз балалар жыныстық индустрияға және үй шаруашылығына мәжбүрлеу қаупіне ұшырады. 2004 жылы Еңбек департаменті 1 087 кәмелетке толмаған баланың қауіпті жұмыс стандарттарын бұзатын жағдайларда жұмыс істегенін анықтады. Сол жылы 5 480 бала бала еңбегі заңдарын бұза отырып жұмысқа орналастырылды. Жыныстық құлдықтың құпиялылығына байланысты, мәселенің қаншалықты кең таралғанын анықтау қиын.
Азия
Азияның аймақтық бөлігіндегі көлік тасымалының бастапқы және соңғы нүктелері ретінде Үндістан, Жапония, Оңтүстік Корея және Таиланд ерекшеленеді. Үндістан – Бангладеш және Непалдан келген адам саудасының ірі орталығы болып табылады. Үндістанда шамамен 3 миллион секс-қызметкер бар, олардың 40 пайызы – саудаға түскен балалар, көбінесе этникалық азшылықтар мен төменгі касталардан шыққан қыздар. 2004 жылы Таиландта 16 жасқа дейінгі 800 мың бала проституциямен айналысқан. Сонымен қатар, ЮНИСЕФ пен Халықаралық Еңбек Ұйымының мәліметтері бойынша, Шри-Ланкада 40 мың бала проституциямен айналысады. Азиядағы адам саудасының құрбандарының 36 пайызы балалар, ал 64 пайызы ересектер құрайды.
Канада
Статистика Канада мәліметінше, адам саудасының 44% жыныстық сипаттағы құқық бұзушылықтармен байланысты, оның ішінде жыныстық қызметтер ұсыну, жыныстық зорлау, қылмыстар және қанау. Жыныстық сауда – Канададағы ең ірі және қарқынды өсіп келе жатқан қылмыстық әрекеттердің бірі. Бұл сонымен қатар әлемдегі ең ірі қылмыстық кәсіпорын, ол 99 миллиард доллар (АҚШ доллары) көлемінде пайда әкеледі. Global Slavery Index 2016 жылы Канадада шамамен 17 000 адамның қазіргі заманғы құлдыққа түскенін көрсетті. Адам саудасының құқық бұзушылықтарының 90% метрополиялық аймақтарда орын алады, ал құрбандардың 97% әйелдер. Канаданың Қылмыстық кодексі мен Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заңында адам саудасы қылмыс ретінде қарастырылған, бірақ жыныстық сауда немесе қанау және адам саудасының басқа түрлері арасында нақты айырма жасалмайды. Соңғы жылдары Канада үкіметі жыныстық саудаға қатысты көзқарасын халықаралық бағыттан отандық бағытқа қарай өзгертті. Бұл үкіметтің құрбандар мен куәгерлердің дауысын естітуіне, сондай-ақ кәмелетке толмағандарды қатыстыратын жыныстық саудаға көбірек назар аударуын қамтиды. Бұл қорды адам саудасына қарсы күрестің бес жылдық ұлттық стратегиясын іске асыруға жауапты екі федералдық ведомство басқарады. CCEHT Канададағы ұжымдық әрекеттерді және жүйелік өзгерістерді ұйымдастыруды мақсат етеді. Федералдық, провинциялық және муниципалдық деңгейлерде бастамалар бар. Traffick Stop адамдарға жыныстық сауданың белгілерін тану дағдыларын дамытуға көмектеседі. 1997 жылы ғана Ресейден, бұрынғы Кеңес Одағынан, Шығыс және Орталық Еуропадан 175 000-ға жуық жас әйел Еуропа мен Американың дамыған елдерінің секс-базарларында тауар ретінде сатылды. Еуропалық Одақ 2010-2013 жылдар аралығында 30 146 адамның адам саудасының құрбаны ретінде анықталғанын және тіркелгенін хабарлады. Тіркелгендердің 69 пайызы жыныстық қанауға ұшырады, ал 1000-нан астамы балалар еді. Молдавиялық қыздар 14 жасынан бастап жыныстық құлдыққа түседі. Олар күніне 12-15 ер адаммен жыныстық қатынас жасайды. Молдавияның статистика бюросының мәліметінше, 2008 жылы 25 000-ға жуық адам адам саудасының құрбаны болған. Молдавиялық әйелдер жыныстық саудаға түскен кезде, олар Ресей, Кипр, Түркия және басқа да Орталық және Шығыс Еуропа елдеріне жіберуі мүмкін. Жәбірленушілердің 85 пайызы отбасын асырау үшін жақсы жұмыс іздеп елдерінен кетеді, бірақ олар алданып, жыныстық құлға айналдырылып, жезөкшелікке мәжбүрленеді. Күн сайын ондаған қыздар Ираннан Пәкістанға әкелінеді, олар жыныстық құлдыққа сатылады. Олардың көпшілігі елдерінен шыққаннан кейінгі 24 сағат ішінде зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Тегеран газеттерінде үкімет басшыларының жас әйелдер мен балаларды сатып алу, сату және зорлаумен айналысқаны жайлы хабарлар тарады. Ирандағы қашып кеткен қыздарды адам саудалаушылар іздейді, себебі оларды секс-саудаға тарту өте оңай, өйткені олардың үйі жоқ. 1990 және 2000 жылдардың басында 3000-ға жуық әйел саудаға түскен деп есептеледі. Көптеген әйелдер "Кеңес Одағынан, әсіресе Ресей, Украина, Молдавия және тағы да басқа елдерден келді". Әйелдер жезөкшеханаларда жұмыс істеді, аптасына жеті күн жұмыс істеп, күніне 30 клиентке дейін қызмет көрсетті. Адам саудагерлері әйелдерді қашудан бас тарту үшін физикалық зорлық-зомбылық пен қорқытуларды қолданды, сондай-ақ оларды есіктері мен терезелері құлыпталған бөлмелерде ұстады. 1990 жылдары Израиль билігі жыныстық сауданы проблема ретінде қарастырмады, оны жай ғана жезөкшелік деп санады. Олар жезөкшеханалардың жұмысына араласпады. Сот ісі қозғалса, адам саудалаушылар жеңіл жазаға кесілді. Ал саудаға түскен әйелдер заңсыз келген шетелдіктер немесе қылмыскерлер ретінде қарастырылды, сондықтан билік оларды ұстауға, саудагерлерді ұстауға емес, көбірек назар аударды. Әдетте, адам саудасының құрбандары кедейлікте өмір сүретіндіктен немесе білім алмағандықтан осал болады. Адам саудасы құрбанның психикалық және физикалық денсаулығына әсер етеді. Израиль қоршаған елдерден саудаға түскен әйелдердің баратын еліне айналды. 2000 жылы Кнессет қылмыстық заңға түзетулер енгізіп, жыныстық сауданы тыйым салды. 2006 жылы адам саудасына қарсы заң қабылданды. 2001 жылы Израиль АҚШ Мемлекеттік департаментінің Адам саудасы жөніндегі есебінің 3-ші деңгейіне енгізілді. 2002-2011 жылдар аралығында Израиль 2-ші деңгейге орналасты. 2012 жылдан бастап 2019 жылғы соңғы есеп бойынша Израиль 1-ші деңгейде (TVPA-ның ең төменгі стандарттарына толық сәйкес келеді) саналады.
Денсаулық сақтау іс-шаралары
Жыныстық қатынас үшін сауда құрбандарын анықтауға бағытталған көптеген қоғамдық денсаулық сақтау жобалары іске асырылуда. Секс саудасының құрбандарына кездесетін мамандардың саны аз, бірақ денсаулық сақтау қызметкерлері ерекше топ болып табылады, себебі олар әлі де құрлықта ұсталған адамдармен жиірек байланысқа түседі. Ұлттық адам саудасы ресурстық орталығы денсаулық сақтау қызметкерлеріне жыныстық сауда құрбандарын анықтауға көмектесетін нұсқаулар ұсынады. Олар адам саудасын анықтау бойынша жалпы нұсқауларды ұсынады (мысалы, дәйекті емес/жазылған тарих, ауру немесе жарақат туралы сұрақтарға жауап беруден бас тарту және т.б.), сонымен қатар жыныстық саудаға қатысты нақты белгілерді де қамтиды. Бұған қоса, бұл желі денсаулық сақтау орталарында адам саудасы бойынша хаттамаларды құруға арналған базаны жасады. Протоколдың мақсаты – пациентпен байланыстағы адамдарға әлеуетті сауда құрбаны анықталған жағдайда қадамдық нұсқаулар беру болып табылады. Сонымен қатар, денсаулық сақтау қызметкерлеріне қолжетімді "HEAL Trafficking and Hope for Justice Protocol Toolkit" жобасы бар. Бұл құрал жиынтығының мақсаты – саудаға бірыңғай медициналық жауап беруді қамтамасыз ету. Құрал жиынтығы белгілі саясаттар мен процедураларды травмаға сезімтал көмек көрсету қағидаларымен үйлестіреді. Бұл құрал жиынтығы қоғамдық денсаулық сақтау қызметкерлері, әлеуметтік жұмыскерлер, психикалық денсаулық кеңесшілері, медбикелер және тағы да басқалар сияқты әртүрлі денсаулық сақтау мамандарына арналған. Ауруларды бақылау орталығы да басқа бір бастаманы қолға алды. Олар халықаралық аурулар жіктелімі (ICD) арқылы жыныстық сауда жағдайларын жақсы анықтау және жіктеу үшін жаңа деректерді жинау салаларын енгізуді бастады. Жаңа салалар – ICD 10 CM кодтары. Олар әрі қарай T кодтары мен Z кодтарына жіктеледі. T кодтары сауданың күдікті және расталған жағдайларын көрсетуге арналған нақты диагноздарға жіктеледі. Z кодтары да қосымша жіктеледі, бірақ олар сауда құрбандарын басқа себептермен тексеру немесе бақылау үшін қолданылады. Сауда құрбандарының шамамен 87,8%-ы өздеріне жасалған зорлық-зомбылық немесе еңбек кезінде немесе одан кейін денсаулық сақтау маманымен байланысқа түскен. 2018 жылдың 26 ақпанында АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментіне қарасты Адам саудасына қарсы іс-қимыл басқармасы (OTIP) 2018 жылғы денсаулық сақтау және сауықтыру туралы заңға SOAR-ды бекітті. SOAR – тоқтату, байқау, сұрау және жауап беру деген сөздердің бас әріптерінен құралған аббревиатура. Бұл – кәсіби мамандарды адам саудасының құрбандарын анықтау үшін қажетті ресурстармен және әдістермен қамтамасыз етуді мақсат ететін оқу бағдарламасы. Оқу-жаттығулар адам саудасының негізгі көрсеткіштері мен ерекшеліктерін тануға және барлық қатысушылар үшін тиімді байланыс техникаларын меңгеруге көмектеседі. Жағдайға жауап беру тактикасы құрбандарға зиян келтірмей және оларды қауіпке ұшыратпай анықтау үшін маңызды болуы мүмкін. Оқу-жаттығулар сонымен қатар негізгі қауымдастықтарға сол аймаққа қатты әсер етуі мүмкін қылмысқа назар аудару үшін қажетті қолдау мен ресурстарды ұсынады. Оқуды онлайн немесе тікелей форматта алуға болады және маманның лауазымына қарай жекелендірілуі мүмкін. SOAR денсаулық сақтау ортасында адам саудасының құрбандарын немесе жағдайларын анықтауды үйренуге қызығушылық танытқан кез келген адамға қолжетімді. Әлеуметтік жұмыскерлерге, медицина және қоғамдық денсаулық сақтау мамандарына, тіпті педагогтарға да оқу курстары ұйымдастырылған. Адам саудасына қарсы дәрігерлер (PATH) – 2014 жылы құрылған Америка медицина әйелдер қауымдастығының (AMWA) жобасы. Бұл жоба медицина қызметкерлерін, соның ішінде дәрігерлерді, резиденттерді және медицина студенттерін адам саудасы туралы хабардар етуге бағытталған. Бұл бастаманы алғаш рет 2012 жылы AMWA президенті доктор Гаятри Деви талқыға салды. Ол адам саудасын шешуге қажетті маңызды мәселе ретінде атап өтті. Осы талқылаудан кейін адам саудасы жөніндегі комитет құрылды. PATH ауруханалар мен басқа да медициналық мекемелерге адам саудасын анықтау және оған қарсы күресу бойынша мамандар мен студенттерге білім беру үшін материалдар жасап келеді. PATH сонымен қатар Politico және TEDx сияқты көптеген БАҚ-та жарияланды. Әлеуметтік жұмыскерлер жыныстық саудадан аман қалғандардың қалпына келуіне көмектесу үшін үш негізгі тактиканы қолданады: экологиялық, күштіліктерге негізделген және құрбанға бағытталған. Экологиялық тәсілді қолдана отырып, әлеуметтік жұмыскер клиентінің қазіргі ортасын және қоғамға қайта интеграциялану мақсаттарын бағалайды. Әділет жүйелерінің, құқықтық және медициналық қызметтердің клиентіне қалай әсер ететінін қарастыра отырып, олар клиентке болашақ жұмыс орындарын табуға, заңды мәртебе алуға және отбасымен қайта қосылуға көмектеседі. Күштіліктерге негізделген тәсіл әлеуметтік жұмыскер мен клиенті арасында сенімді қарым-қатынас құруға, сенімділікті, тәуелсіздікті және көшбасшылық дағдыларын арттыруға бағытталған. Соңғысы, құрбанға бағытталған тәсілді қолдана отырып, әлеуметтік жұмыскер клиентінің жекелеген қажеттіліктеріне қарай болашаққа арналған қызметтер мен жоспарларды әзірлейді. Бұл қызметтер аман қалғандардың көзқарасынан әзірленеді, бұл әлеуметтік жұмыскерлерге клиенттерінің қажеттіліктерін оңай қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Үш тәсіл де жыныстық саудадан аман қалғандардың қалпына келуіне тиімді екені дәлелденген. Миннесота университеті Дулут қаласында үй ішілік зорлық-зомбылыққа қарсы араласуды мақсат ететін "Күш және бақылау шеңбері" жарияланды. Бұл шеңбер құрбандарға қатысты қолданылатын сегіз түрлі күш және бақылау механизмдерін анықтайды: қорқыту, эмоционалды зорлық-зомбылық, оқшаулану, жоққа шығару, кінәлау, азайтпау, жыныстық зорлық-зомбылық, физикалық зорлық-зомбылық, жеңілдіктерді пайдалану, экономикалық зорлық-зомбылық, мәжбүрлеу және қауіп төндіру. Бұл шеңбер жыныстық сауда құрбандары үшін кеңес беру және білім беру топтарында қолдануға арналған. Ол құрбандарға қарсы қолданылатын тактиканы көрсетеді, осылайша зорлық-зомбылық айналымын тоқтатуға болады. Бақылауды түсінуге көмектесетін тағы бір механизм – Стивен Хассан жасаған BITE моделі. BITE моделі жыныстық сауда құрбандарына қолданылатын мәжбүрлеудің төрт санатын сипаттайды: мінез-құлықты бақылау, ақпаратты бақылау, ой-пікірді бақылау және эмоционалды бақылау. Ол құрбандардың жеке басын жоғалтуын түсінудің маңызды екенін айтады, осылайша олар саудадан шығуға немесе қалпына келуге көмектеседі.
Халықаралық заңнаманың тарихы
Әйелдер мен балаларды сату мәселесіне халықаралық қысым он тоғызыншы ғасырдың соңында АҚШ және Еуропадағы әлеуметтік реформалар қозғалысының маңызды бөлігіне айналды. Әйелдер мен балаларды сатуға қарсы халықаралық заңнама 1901 жылы халықаралық конвенцияны қабылдаумен және 1904 жылы ақ құл саудасын тоқтату жөніндегі халықаралық келісімге қол қоюмен басталды. (Соңғысы 1910 жылы қайта қарастырылды.) Бұл мәселеге қатысты алғашқы ресми халықаралық зерттеуді американдық меценат Джон Д. Рокфеллер, Американың әлеуметтік гигиена бюросы арқылы қаржыландырды. 1919 жылы құрылған Ұлттар Лигасы әйелдер мен балаларды сатуды тоқтатуға бағытталған заңнаманы халықаралық деңгейде үйлестіруді өз міндетіне алды. 1921 жылы ақ құл саудасы мәселесіне арналған халықаралық конференция өтті, оған 1901 және 1904 жылғы конвенцияларды ратификациялаған 34 ел қатысты. 1922 жылы Лига мүшелері адам саудасына қарсы тағы бір конвенцияны ратификациялады, және 1904 жылғы халықаралық конвенция сияқты, бұл конвенция да ратификациялаған елдерден проблеманы шешудегі прогресі туралы жылдық есептерді ұсынуды талап етті. Бұл талапқа толыққанды орындалмаса да, жағдай біртіндеп жақсарды: 1924 жылы мүше елдердің шамамен 34 пайызы талапқа сай есеп берді, бұл көрсеткіш 1929 жылы 46 пайызға, 1933 жылы 52 пайызға және 1934 жылы 61 пайызға өсті. 1921 жылғы әйелдер мен балаларды сатуды тоқтату жөніндегі халықаралық конвенцияны Ұлттар Лигасы демеушілік етті. 1923 жылы бюродан құрылған комиссия 28 елдегі адам саудасын тергеуге, шамамен 5000 куәгермен сұхбаттасуға және соңғы есепті дайындау алдында екі жыл бойы ақпаратты талдауға кірісті. Бұл әйелдер мен балаларды сату туралы ресми орган шығарған алғашқы ресми есеп болды. Осы себепті, жыныстық сауданың құрбандары өз жағдайларын билік органдарына хабарлағанда заңдық қудалау қаупіне тап болуы мүмкін. Джейн Аддамс Прогрессивті дәуірдегі ең белгілі реформаторлардың бірі болды және "Жаңа ар-ождан және ежелгі зұлымдық" атты кітабында ақ құлдық және жыныстық жұмыс туралы бұрынғы түсініктерді жетілдірді. Ол, басқалармен бірге, проституцияға мәжбүрленген барлық адамды жыныстық құлдықтың құрбаны деп тануға күш салды және барлық жыныстық жұмыстың әйелдерді күшті ер адамдардың жыныстық қанауы екеніне сенді. Аддамс сондай-ақ ақ құлдықты жоюдың әйелдерді сайлау құқығы қозғалысына тартуға көмектесетініне сенді. Алекс Смолак, дәрігер, Прогрессивті дәуірде ақ құлдықтағы әйелдерге төнген денсаулық қатерінің көптеген аспектілерін зерттеді. Ол "Ақ құлдық, жезөкше үйі толқыны, жыныстық аурулар және әйелдерді құтқару" атты мақаласында: "Прогрессивті дәуір – қоғамның қарқынды түрленген кезеңі болды, урбанизация, индустрияландыру, коммерцияландыру, иммиграция және өркениетті мораль сияқты факторлардың өзара әрекеттесуі жезөкшелікті де, оған қарсы қозғалысты да күшейте түсті" деп жазды. "АҚШ-тың 1910 жылғы ақ құл туралы заңымен" бірге "Ақ құл саудасын тоқтату жөніндегі халықаралық келісім" 1904 жылы 13 ел, соның ішінде АҚШ тарапынан ратификацияланды. Келесі 45 жыл ішінде әйелдер мен балаларды сатуды тоқтату жөніндегі халықаралық конвенция Ұлттар Лигасы тарапынан қабылданды және "ақ құлдық" термині бүгінде жиі қолданылатын "адам саудасы" терминімен ауыстырылды.
Алдын алу және іс-қимылға қатысу күшін сынға алу
Көптеген елдер әрекетсіздігі немесе тиімсіз әрекеттері үшін сынға ұшырады. Сынға ұшыраған мәселелерге үкіметтердің адам саудасының құрбандарын дұрыс анықтап, қорғамауы, иммиграциялық саясатты қабылдауы, оның ішінде оларды депортациялау арқылы қайтадан құрбандыққа түсіруі, сондай-ақ осал топтардың адам саудасының құрбандарына айналып кетуіне жол бермеу үшін жеткіліксіз шаралар қолдануы жатады. Әсіресе, кейбір елдердің сексуалдық мақсаттан басқа мақсаттардағы адам саудасына қарсы күреске бейім еместігіне қатысты сын айтылды. Секс-жұмыс және адам саудасына қарсы күрес жөніндегі зерттеулер, сексуалдық мақсаттағы адам саудасына қарсы күресу немесе құрбандарға қолдау көрсету мақсатында жүргізілген, кейбір ұлттық және халықаралық саясаттың, құқық қорғау стратегияларының және белсенділердің әрекеттерінің сексуалдық саудаға тартылмаған адамдар мен сексуалдық қызметпен айналысатын жұмысшыларға тигізетін күтпеген салдарына алаңдаушылық тудырды. Мысалы, АҚШ-тың 2004 жылғы Адам саудасы жөніндегі есебінде (TIP Report) Жапонияны 2-ші деңгейге қойды, бұл Жапон үкіметін ойын-сауық визасын алу рәсімдері мен саясатына қосымша шектеулер енгізуге шақырды, осы визаны кейде секс-индустриясында жұмыс іздейтін көшіп-қонған жұмысшылар пайдаланады. Алайда, бұл ережелер кейбір үшінші тарап виза берушілерге мигранттарды пайдалануға мүмкіндік берді, сонымен қатар мигранттардың нашар жұмыс жағдайларымен немесе тым шектеуші талаптармен, мысалы, паспорттарын ұстау немесе бизнес ғимаратынан кету мүмкіндігін шектеу сияқты жағдайларда жұмыс берушілерді тастау мүмкіндігін де шектеді.
Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ)
Көптеген үкіметтік емес ұйымдар секс-сауда мәселесімен айналысады. Олардың бірі – Халықаралық Әділет Миссиясы (IJM). IJM – Латын Америкасы, Азия және Африканың дамушы елдеріндегі адам саудасына қарсы күрес жүргізетін, АҚШ-та орналасқан коммерциялық емес адам құқықтары ұйымы. IJM-нің айтуынша, бұл – «құлдыққа, жыныстық қанауға және зорлық-зомбылықтың басқа да түрлеріне ұшыраған құрбандарды құтқаратын құқық қорғау агенттігі». Ұйым діни негіздес, себебі оның мақсаты – «басымға ұшырағандарға Құдай олар үшін ниет еткен нәрсені қайтару: олардың өмірін, бостандығын, қадір-қасиетін және еңбегінің жемісін». IJM АҚШ үкіметінен 900 000 доллардан астам қаржы алады. Ұйымның құрбандарды құтқарудың екі тәсілі бар: жергілікті полициямен бірлесіп, жезөкшеханаларға рейдтер жүргізу және жасырын агенттердің кәмелетке толмаған қызға жыныстық қызметтер сатып алуын құдайылаған «сатып алу» операциялары. Рейд пен құтқарудан кейін әйелдер үкіметтік емес ұйымдар (мысалы, шіркеулер) немесе үкімет жүргізетін оңалту бағдарламаларына жіберіледі. Сонымен қатар, 2003 жылы Гармония (Даст) Грилло және 1998 жылы Рейчел Ллойд құрған «Treasures» және «GEMS» сияқты, қанау мен сауда құрбандарына қызмет көрсететін, аман қалғандар басқаратын ұйымдар бар. Адам саудасы, соның ішінде секс-сауда мәселесімен жұмыс істейтін ұлттық үкіметтік емес ұйымдар да бар. Мысалы, Кенияда «Адам саудасына қарсы саналылық» (HAART) елдегі барлық адам саудасын тоқтату үшін жұмыс істейді. HAART сондай-ақ UNANIMA International Stop the Demand науқанына қатысты. Үндістанда Амстердамдағы J. Walter Thompson «Әділет мектебін» ашты. Бұл жерде секс-саудадан аман қалғандар заңгер болу үшін білім алады. Толық бағдарламаны аяқтауға бес-алты жылға дейін уақыт кетеді. Әйелдер заңгерлік дипломмен бітіреді, коммерциялық жыныстық қанауға ерекше назар аударады. JWT олар бір күні прокурорлар, тіпті судьялар болып, бұрын оларды пайдаланған және зорлаған қылмыскерлермен күресуге мүмкіндік алады деп үміттенеді. ҮЕҰ-лар секс-саудамен күресте көбінесе жақсы ниетпен әрекет етеді. ҮЕҰ-лар көбінесе Батыс елдерінен қаржыландырылады және олардың қызметі өте ерекше мәдениетке ие елдерде жүзеге асырылады. Зерттеулер көрсеткендей, Батыс үкіметтік емес ұйымдарының қызметкерлеріне қызмет көрсететін қауымның мәдениетіне бейімделу үшін көп уақыт қажет. Бұл көбінесе үкіметтік емес ұйым мен қауым арасындағы байланыстың үзілуіне әкеледі. ҮЕҰ қызметкерлері секс-саудаға ұшыраған адамдардың оқиғаларын жеткізуге жауапты. Бұл Батыс үкіметтік емес ұйымдарының дауысын оларға қызмет көрсететін адамдардың дауысынан гөрі заңдырақ ететін иерархиялық құрылымды құруы мүмкін. Осылайша, үшінші әлем әйелдерінің артта қалған және ерекше екендігі туралы стереотип нығайтылады. Жапония секс-сауданың танымал орны. Жапонияда әйелдерді жыныстық қанау үшін саудалаудың ұзақ тарихы бар. Ел тарихының көп бөлігінде секс-жұмыс Жапонияда заңды болды. Бұл үкімет үшін заңды секс-жұмыс пен заңсыз жезөкшелікті ажыратуды қиындатады. Сондықтан үкіметке көмектесу үшін үкіметтік емес ұйымдар араласады. ҮЕҰ мемлекеттік саясаттың белгілі бір мәселеге қарсы күреске жеткіліксіз болған елдерде қызмет көрсетеді. Алайда, Жапонияда әйелдер мәселесімен айналысатын үкіметтік емес ұйымдарға жергілікті қаржы табу қиын. Бұл жағдай Жапониядағы үкіметтік емес ұйымдардың жұмысын қиындатады. Жапонияда әйелдер құқығына қолдау көрсетілмеуі үкіметтік емес ұйымдардың рөлінің неге соншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Үгіт-насихат және бастамалар
Қоғамдық ақпараттық науқандар – «политикалық мақсатқа жету үшін жұртшылыққа немесе оның бір бөлігіне хабарласуға бағытталған және үкімет тарапынан қолдау көрсетілетін күш-жігер» ретінде анықталады. Соңғы он жылда Испанияда жыныстық қатынасқа қатысты сауданың өркендеуі байқалды. Осы дағдарысты ескере отырып, әлеуметтік қозғалыстар, ұйымдар және мемлекеттік институттар «Жыныстық саудаға қарсы екінші ұлттық жоспар» және «Адам саудасына қарсы заңдар» сияқты саясаттарды қабылдады. 2008-2017 жылдар аралығында Испанияда жыныстық саудамен күрес жөніндегі науқандар зерттеушілер тарапынан зерттелді. Олардың зерттеулері көрсеткендей, көптеген науқандар жыныстық сауданың өркендеуіне жағдай жасайтын нақты қылмыс пен экономикалық жүйеге назар аудармай, құрбанның осал және әлсіз екеніне баса назар аударады. Зерттеушілердің пікірінше, мұндай көзқарас секс-саудаға түскен адамдарды осалдық және кінәсіздік туралы қайталап айтылатын сөздер арқылы әлсіретеді. Зерттеушілер бұл науқандардың табысты болуына кедергі келтіретін ақпараттың жетіспеушілігін түсіндіреді. Науқандар секс-жұмысына тартылған әйелдердің көп саны туралы мәлімдеме жасап, бірақ осы сауданың өркендеуіне мүмкіндік беретін жүйе туралы контекст бермейді. 1994 жылы әйелдер саудасына қарсы күресу үшін «Әйелдер саудасына қарсы жаһандық одақ» құрылды. Бұл Африка, Азия, Еуропа, Латын Америкасы, Кариб бассейні және Солтүстік Америкадан 100-ден астам үкіметтік емес ұйымдардың одағы. 2009 жылы танымал гуманитарлық қайырымдашылар Дэми Мур және Эштон Катчер адам саудасына (әсіресе балалардың жыныстық саудасына) қарсы күресу мақсатында «DNA» қорына негіз салды. 2010 жылдың қыркүйегінде олар «Нағыз ерлер қыздарды сатып алмайды» науқанын іске қосып, басқа Голливуд жұлдыздарымен және Microsoft, Twitter және Facebook сияқты технологиялық компаниялармен бірлесіп балалардың жыныстық саудасына қарсы күресті. «Нағыз ерлер қыздарды сатып алмайды» науқанының негізі – балалардың жыныстық саудасына қарсы айқын түрде сөйлейтін танымал ерлер коммерциялық секс-саудадағы жас қыздарға деген сұранысты азайтуға көмектеседі деген идея. Танымал MTV телеарнасы секс-саудамен күресуге бағытталған науқанды бастады. «MTV EXIT» (Эксплуатация мен саудаға қарсы іс-қимыл) атты бастама – адам саудасына қарсы хабардарлықты арттыру және оның алдын алу мақсатында MTV EXIT Foundation (бұрынғы MTV Europe Foundation) жасаған мультимедиалық жоба. Тағы бір науқан – «A21» науқаны, 21-ғасырдағы әділетсіздікті жою, ол адам саудасына кешенді тәсілмен қарсы тұруға бағытталған. Олар әлеуетті құрбандарға олардың осалдық деңгейін төмендететін стратегиялар арқылы адам саудасына түсу қаупін азайтуға қажетті білім мен құнды ақпаратты ұсынады. Сондай-ақ, ұйым құрбандарға қауіпсіз орта жасайды және олардың кейінгі күтім орталықтарында қалпына келтіру бағдарламаларын жүзеге асырады. Көмек алған құрбандардың көп бөлігі Нидерландыдан келген, ал 2012 жылдан бері көмек алғандардың саны 42 пайызға өсті. Науқан қаражатының басым бөлігі құрбандарға денсаулық сақтау, тамақтану және білім беруге жұмсалады. «Сатуға емес» ұйымы құрбандарға қауіпсіз баспана ұсынады және оларды өмірлік дағдылармен және жұмысқа орналасуға дайындықпен қамтамасыз етеді. Глобализация секс-сауданы күшейтетін жаңа технологияларды дамытса, технология құқық қорғау органдарына және адам саудасына қарсы күрес жұмыстарына көмектесу үшін де қолданылуы мүмкін. Суперкубокқа қатысты онлайн жарнамалар зерттелді. Бұрынғы жылдары Суперкубок кезінде секс-сауданың өркендегені туралы бірнеше есептерде хабарланды. 2011 жылы Техас штатының Даллас қаласында өткен Суперкубокта Даллас аймағындағы Backpage веб-сайтында сол жексенбіде ересектер бөліміне жарияланған хабарламалардың саны 136 пайызға өсті. Әдетте, жексенбі күні ересектер бөліміне ең аз хабарламалар жарияланатын. Зерттеушілер осы онлайн жарнамалардағы ең көп қолданылатын сөздерді талдап, көптеген эскорт қыздары Суперкубокқа арнайы штаттан тыс жерлерден Даластың бағытына баратынын анықтады. Сондай-ақ, жасы туралы өздері берген мәліметтер әдеттегіден жоғары болды, бұл секс-жұмысына ересектердің көптеп тартылғанын көрсетеді, бірақ бұл мәліметтердің сенімділігі күмәнді, өйткені олар өздері берген. Суперкубокқа байланысты секс-сауданың күрт өскені туралы көптеген ақпарат құралдарында жарияланған мәлімдемелерге қарамастан, ғалымдар мен адам саудасына қарсы күресшілер бұл көбінесе миф екенін айтады. Олардың пікірінше, үлкен шаралар кезінде коммерциялық секс нарығы шамалы өседі, бірақ секс-сауда жыл бойына жалғасатын проблема. Twitter әлеуетті секс-сауда құрбандарын анықтау үшін зерттелген тағы бір әлеуметтік желі. Цифрлік құралдар секс-саудаға қатысты істерді анықтауға көмектеседі, бірақ бұл әдіс әлдеқандай кемшіліктерімен және белгісіздіктерімен байланысты.
"Төзімділік"
"Талқы сұранысын тоқтату" термині секстік құлдыққа қарсы стратегияны білдіреді, ол "клиенттерге", яғни сексті сатып алушыларға бағытталған. Көбінесе қолданылатын стратегия – сексті сатып алуды, келісімге келген жағдайда болсын, болмаған жағдайда болсын, қылмыс деп тану. "Талқы сұранысын тоқтату" кейбір елдерде, соның ішінде АҚШ және Канадада кең таралған. Мысалы, 1990 жылдары АҚШ-тан тыс жерлерде әйелдердің секстік құлдыққа түсуіне ерекше назар аударылды. Сол кезде феминистер бұл мәселеге тек құрбандарға әлеуметтік көмек көрсету ғана емес, сонымен қатар клиенттерге қатаң жазалау шараларын қолдану қажет екенін талап етті. "Талқы сұранысын тоқтату" стратегиясын қолдаушылар "клиенттерді қайта тәрбиелеу" мақсатында "клиенттер мектептері" сияқты бастамаларды, клиенттерді ұстауды күшейтуді және қоғамдық жазалауды (мысалы, ұсталған клиенттердің есімдерін жариялайтын билбордтар мен веб-сайттар) қолдайды. "Клиенттер мектептері" 1995 жылы Сан-Францискода ашылды және қазір АҚШ-тың көптеген қалаларында, сондай-ақ Ұлыбритания және Канада сияқты басқа елдерде де қолданылады. Кейбіреулер "клиенттер мектептері" бағдарламаларын жүргізушілердің қауіпсіздік курстарымен салыстырады, себебі бірінші рет бұзылыс жасағандар проституцияның зияны туралы сабақтарға қатысу үшін ақы төлесе, одан кейін оларға тағылған айыптар алынып тасталады. "Талқы сұранысын тоқтату" стратегиясына сәйкес келетін тағы бір бастама – 2011 жылғы "Канада сәукелесі" Тара Тенг бастаған "Әділет жолына отты жағу" атты жалпыұлттық турне. Тенгтің бастамасы коммерциялық секске деген сұранысты тоқтату туралы петицияны таратуға бағытталған, ол проституция мен секстік құлдықты қоздырады. "Талқы сұранысын тоқтату" күш-жігеріне ірі масштабты қоғамдық хабардар ету кампаниялары да кіреді. Мұндай кампаниялар Швецияда, Массачусетс штатында, Род-Айленд штатында және Атлантада (Джорджия штаты) ұйымдастырылды. Массачусетс және Род-Айленд штатында да проституцияны қылмыстық қылған және клиенттерге бағытталған "талқы сұранысын тоқтату" күш-жігерін күшейткен заңнамалық бастамалар болды. Сарапшылар "жас еркектердегі өзіне сенімділік және төзімділік" еркек құрбандарды қажетті көмекке жүгінуден және еркектерді қамтитын секстік құлдыққа қарсы қызметтер мен қолдау желілерін құрудан алдыртатынын айтады. Ер адамдарға арналған қолдау жүйелерінің аздығына байланысты, әлемнің әртүрлі аймақтарындағы әртүрлі топтардың ұлттық және көші-қон мәртебесі, сексуалдық бағдары, есірткіге тәуелділігі, әлеуметтік-экономикалық жағдайы, денсаулық жағдайы, отбасылық жағдайы және т.б. сияқты ерекше осалдықтары көбінесе ескерілмейді, бұл маңызды топтардың қажеттіліктерін қанағаттандырмайды. Секстік құлдықтың еркек құрбандарына қатысты стигма, гомосексуализм және жалпы секс-жұмыспен байланысты болуы, оларға көмек іздеуді немесе тіпті өзін-өзі ұйымдастыруды өте қиын етеді. Кейбір ғалымдар полиция қызметкерлері әйелдерге қарағанда еркектерге зорлық-зомбылық пен қатыгездікпен көбірек ұшырасатынын хабарлайды.
Проституцияны қылмыстық қылмыс деп тану және заңдастыру
Дамыған елдерде ерікті және еріксіз секс-қызметті сатып алу мен сатуға қатысты заңдар кеңінен әртүрлі. Олардың секс-саудаға тигізер әсерін анықтау қиын. АҚШ-та АҚШ-қа көшіп келген және секс-саудаға қатысқан адамдар, олардың ерікті немесе еріксіз әкелінгеніне, немесе секс-саудасы немесе келісім бойынша секс-жұмыс/жезөкшелік арқылы келгеніне байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Секс-саудадағы адамның рөлін анықтау үшін қолданылатын бір тактика – жағдайдың немесе контекстінің ішінде келісімнің болуын анықтау, бұл біреудің секс-сауданың құрбаны ма, әлде жезөкше ме екенін анықтау үшін пайдаланылады. Бұл жүйеде кемшіліктер бар, себебі әр жағдайда келісімді анықтау әрқашан оңай болмайды. Сонымен қатар, елдегі секс-жұмыстың криминализациясының ықпалы, құл саудасына қатысы бар адамдарға қатысты тәртіпке әсер етеді. АҚШ-қа секс-жұмыс үшін көшіп келгендер, егер олар секс-сауданың құрбаны емес, жезөкше ретінде танылса, заңдық көмек алуға немесе болашақта азаматтыққа қол жеткізу мүмкіндігі шектелуі мүмкін. Проституцияны криминализациялаудың, заңдастырудың немесе реттеудің әртүрлі формаларын жақтаушылар, олардың моделі секс-сауданы азайтады деп мәлімдей алады. Голландияның заңдастыру және реттеу моделі және Швецияның сатып алушылар мен делдалдарды қылмыстық жазалайтын, бірақ жезөкшелерді емес модельдері жиі талқыланады. Бұл модельдердің айырмашылығы, секс-сауданың алдын алуды ерікті секс-жұмыскерлер мен сатып алушылардың құқықтарымен салыстырады. Секс-жұмыскерлеріне лицензия беру және лицензиясыз секс-қызметті сатып алуды қылмыстық жазалаудың гибридтік моделі, азаматтық құқықтарды бұзбай секс-сауданы азайтуға мүмкіндік береді деп саналады. 2010 жылы Бас Ассамблея Адам саудасына қарсы күрес жөніндегі жаһандық іс-қимыл жоспарын қабылдады, бұл жоспар әлемдегі үкіметтерді адам саудасына қарсы күресу үшін қатаң шаралар қабылдауға шақырды. Мақсаты – адам саудасына қарсы күресті Біріккен Ұлттар Ұйымының бағдарламаларына енгізу, осылайша әлемдегі оң даму мен қауіпсіздікті нығайту. Жоспардың маңызды бөлігі – адам саудасының құрбаны болған әйелдер мен балаларға арналған Біріккен Ұлттар Ұйымының сенім қорын құру. Жоспардағы сенім қоры, сертификатталған ҮЕҰ-ларға гранттар беру арқылы адам саудасының құрбандарына көмек көрсетуді және оларды қорғауды қамтамасыз етеді. Болашақта, көші-қон мәселелеріне тап болған және көші-қонның құрбандары болған адамдарды басымдыққа қою мақсаты бар. Сондай-ақ, жыныстық қатынас, ағзаларды алу, мәжбүрлі тілеу, мәжбүрлі қылмыс және пайдаланудың жаңа формалары үшін адам саудасына түскен құрбандарға көмек көрсетуге баса назар аударылады. 2013 жылы Бас Ассамблея әлемдік іс-қимыл жоспарын қарастыру үшін отырыс өткізді. Көптеген мемлекеттер 30 шілде күнін Адам саудасына қарсы күрес күні деп жариялады. Олар, құрбандарды еске алу күнінің құрбандарды еске алу, олардың құқықтары мен қорғанысын еске түсіру үшін маңызды екенін түсінді.
Жыныстық қатынасты сатып алу - қылмыс
"Секс сатып алу – қылмыс" – адам саудасына қарсы тұратын және аболиционистік ұйымдар қолданатын ұран. Бұл ұранды алғаш рет 2016 жылы Британдық Колумбияның Ванкувер метрополиясындағы жарнамалық кампанияда thetraffickedhuman.org сайты қолданған. thetraffickedhuman.org – әйелдерді, жастарды және қыздарды қанауды тоқтатуға жұмыс істейтін коалиция. Сол жарнамалық плакаттың суретімен бірге ұранды 2017 жылы Канаданың барлық аймақтарында, соның ішінде Альберта провинциясының Эдмонтон қаласында buyingsexisacrime.ca сайты да қолданды. Бұл ұранды Эдмонтон полициясының да өз ақпараттық-насихаттау жобасы қолдады.